ناعيما بايتەنوۆا: ءدىني الاۋىزدىقتىڭ الدىن الۋ – قاۋىپسىزدىك كەپىلى

– ناعيما جاۋلىبايقىزى, ءبىزدىڭ قوعامدا كەيبىر ادامداردىڭ رادي­كالدى سەنىمگە بەيىمدىلىگى بايقا­لاد­ى. مۇنىڭ سەبەبى نەدە دەپ ويلاي­سىز؟

– شىنىندا دا, بۇل ماسەلە ءبارى­مىزدى ويلاندىرادى. راديكاليزم دە فۋندامەنتاليزم سياقتى, بۇگىنگى الەمدە كەڭ ەتەك العان الەۋمەتتىك كورىنىس. بۇرىن-سوڭدى تاريحىمىزدا ەشۋاقىتتا دىنگە نەگىزدەلگەن قاقتىعىس بولعان ەمەس. ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا ەرتەدەن ءارتۇرلى دىندەر تارالىپ, ولار ءبىر-بىرى­مەن تولەرانتتى قاتىناستا ءومىر سۇرگەن. قازاقستان ەندى عانا تاۋەل­سىزدىك العان تۇستا سوربوننا (فران­تسيا) ۋنيۆەرسيتەتىنەن كەلگەن دوكتورانت ماعان «قالاي ويلايسىز, بولاشاقتا قازاقستاندا ەكسترەميزم مەن تەرروريزم تارالۋى مۇمكىن بە؟» دەگەن سۇراق قويعان-دى. سوندا مەن: «قازاقستاندا ونداي يدەولوگيا مەن تەرىس ءىس-ارەكەتتەردىڭ ورىن الۋى مۇمكىن ەمەس, سەبەبى ول ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ تابيعاتىنا جات نارسە. ارينە, ءبىز اشىق قوعامبىز, سىرتقى فاكتورلاردىڭ اسەرىنەن ورىن الۋى مۇمكىن», دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدىم. قازىر دە سول پىكىردەمىن.

ء«بىزدىڭ قوعامدا كەيبىرەۋلەر راديكال سەنىمگە بەيىمدىلىگى بايقالادى» دەگەن پىكىرگە قوسىلا المايمىن. ءيا, ءبىز اشىق, سەنگىش, اقكوڭىل, ەلىكتەگىش حالىقپىز جانە بۇل قاسيەت كوپ جاع­داي­دا جاستارعا ءتان. كوپشىلىككە ءمالىم دەسترۋكتيۆتى, راديكال ۇيىم­دار­دىڭ الەۋمەتتىك بازاسىنىڭ 90-95%-ىن جاستار قۇرايدى. كەز كەلگەن قوعام­دا ءارتۇرلى دەڭگەيدە بەلگىلى ءبىر الەۋ­مەت­تىك, ەكونوميكالىق, قارجىلىق, ساياسي, مادەني-رۋحاني داعدارىس بولادى جانە ولار ەشۋاقىتتا ءدىني قاقتى­عىس­تار­عا, ەكسترەميزم مەن تەررو­ريزم­نىڭ ورىستەۋىنە وزدىگىنەن ىقپال ەتكەن ەمەس. الايدا قوعامداعى شەتىن جاعدايلاردى وزدەرىنىڭ ساياسي, ءتىپتى گەوساياسي, ەكونو­مي­كالىق مۇددەلەرى ءۇشىن ءدىني فاكتوردى جەلەۋ رەتىندە پايدالانۋعا ۇم­تىلاتىن توپتار, ەميسسارلار مەن ميس­سيونەرلەر بار. وكىنىشكە قاراي, كوپ جاعدايدا, وڭى مەن سولىن ايىرا المايتىندار, اسىرەسە جاستار سونداي توپتار­دىڭ قۋىرشاعىنا اينالادى.

– «يسلامداعى سەكتالار مەن با­عىت­تار», «قازاقستانداعى دىندەر» جانە تاعى باسقا كىتاپتاردىڭ اۆتورىسىز. جالپى وسى كىتاپتاردان قا­لىڭ جۇرتشىلىق حاباردار ما؟

– ءبىراز جىل بويى فيلوسوفيا جانە عىلىم مەتودولوگياسى مەن ءدىنتانۋ كافەد­راسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى رەتىندە قىزمەت ىستەگەنىمدە كافەدراداعى ءدىن­ت­­ا­نۋشىلاردان شىعارماشىلىق توپ ۇي­ىم­­داستىرىپ, ءدىن سالاسىنداعى جاڭا فورماتتاعى وقۋلىقتار, سوز­­دىكتەر, عىلىمي مونوگرافيالار, كونفە­رەن­تسيالاردىڭ ماتەريالدارىنان تۇراتىن جيناقتار باسىپ شىعاردىق. 10 جىلداي فيلوسوفيا, مادەنيەتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ماماندىقتارى بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستىڭ ءتورايىمى قىزمەتىن اتقاردىم. سول جىلدارى ناق­تى­لى ءدىنتانۋ سالاسىنداعى العاشقى جوعارعى دەڭگەيدەگى بىلىكتى مامانداردى: عىلىم كانديداتتارى مەن دوكتورلارىن دايىندادىق. جوعارىدا اتالعان شىعارماشىلىق توپ «يسلامداعى سەكتالار مەن باعىتتار», «قازاقستانداعى دىندەر», ء«دىنتانۋ», «داستۇردەن تىس ءدىني اعىمدار مەن كۋلتتەر», 3 تومدىق «دىنتانۋلىق سوزدىك», 2 توم­دىق ء«دىنتانۋ. ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىك» جانە ت.ب. كىتاپتار شىعاردى. بىراق بىزدە قالىڭ وقىرمانعا عانا ەمەس, ءتىپتى ماماندارعا دا ءدىني اقپارات جەت­كىزۋ جۇيەسى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە دۇرىس جولعا قويىلماعان. ويتكەنى كوپ­شىلىك وسى ادەبيەتتەر تۋرالى بىلە بەرمەيدى, ولار جەتكىلىكتى تيراجدا شى­عارىلمايدى. قوعامنىڭ بۇلدىرگى اعىم­دار­دىڭ ارەكەتىنەن بەيحابار بولاتىنى دا وسىنداي سەبەپتەن تۋادى.

– ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە قان­داي اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇ­مىس­تا­رى جۇرگىزىلىپ جاتىر؟

– وسى باعىتتا, اسىرەسە سوڭعى جىل­دارى, كەشەندى جانە جوسپارلى تۇر­دە جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل, ارينە, وسى سالاداعى بارلىق ماسەلەنى تولىق­قان­دى شەشەدى دەپ ايتا المايمىن. سەبەبى راديكال توپتاردىڭ باسشىلارى دا ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن بەلسەندى جۇرگىزىپ, جاڭا ءبىر تاسىلدەردى قولدانا باستاعاندىعى بايقالادى. ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى كۇرەس ماماندارى بۇلدىرگى اعىمدارعا قارسى جۇمىستىڭ زاماناۋي جاڭا تاسىلدەرىن, نەعۇرلىم ءتيىمدى جولدارىن جەتىلدىرىپ وتىرۋ قاجەت. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا اتقارىلۋى ءتيىس جۇمىس كوپ.

– قازاقستاندا ءدىني ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى قانشالىقتى ورنىقتى؟

– الدىمەن ءدىني جانە ءدىنتانۋ سالاسىنداعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ەكى با­عىتتاعى ءبىلىم جۇيەسى ەكەندىگىن دە ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. ءدىني ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ءدىن سالاسىنداعى قىز­مەتكەرلەردى نەمەسە ءدىننىڭ نەگىزگى ۇستا­نىمدارى مەن دوكتريناسىن وقىپ بى­لگىسى كەلەتىندەرگە باعىتتالعان. ال ءدىنتانۋ باعىتىنداعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە بارلىق دىندەر بەيتاراپ وبەكتيۆتى تۇردە, عىلىمي, زايىر­لى­لىق پرينتسيپىنە نەگىزدەلە وتىرىپ وقى­تىلادى, زەرتتەلەدى. بۇل جەر­دە ءدىن سالاسىنداعى عالىمدار, ۇس­تازدار, ءارتۇرلى مەملەكەتتىك ۇيىم­دار­­دا قىزمەت ىستەيتىن ماماندار دايار­لا­نادى.

ءدىني ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە كەلەتىن بولساق, بۇگىندە قازاقستاندا ءدىني باسقارماعا قاراستى 1 ۋنيۆەرسيتەت, 1 يمامداردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتى, 11 مەدرەسە, 2 قاريلار ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. تەك قانا الماتى قالاسىنىڭ وزىندە نۇر-مۇباراك ەگيپەت يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتى, يمامداردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتى, ءابۋ حانيفا, «ۇشقوڭىر» مەدرەسەلەرى ءدىني ءبىلىم بەرۋدە. «ۇشقوڭىر» مەدرەسەسىندە قىزدار ءبولىمى اشىلعان, بۇگىندە كەيبىر مەدرە­سەلەرگە كوللەدج مارتەبەسى بەرىل­دى. ال ءدىنتانۋ باعىتىنداعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى دە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قالىپ­تاسىپ, وسى سالادا بىرنەشە قازاقستاندىق ۋنيۆەرسيتەت وزىندىك ۇلەسىن قوسىپ جاتىر. ولار: ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, ق.ا.ياساۋي اتىنداعى قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى, نۇر-مۇباراك ەگيپەت يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتى, شەت تىلدەر جانە ىسكەرلىك كارەرا ۋنيۆەرسيتەتى. اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتەر ءدىنتانۋشىلار مەن يسلامتانۋشىلاردى 3 دەڭگەيدە: باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرا دەڭگەيلەرىندە دايارلايدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىز نەگىزىنەن جالپى ءدىنتانۋشىلار مەن يسلامتانۋشىلاردى دايىندادىق. ءدىني جاعدايدىڭ بارعان سايىن شيەلەنىسۋىنە بايلانىس­تى اتالعان ماماندارعا قويىلاتىن تالاپ تا كۇشەيدى, ەندەشە ءدىن پسيحولوگتارى, ءدىن الەۋمەتتانۋشىلارى, ءدىن زاڭگەرلەرى كەرەك. وسى ماماندىقتاردى دايىنداۋ ۋاقىت سۇرانىسىنان تۋىنداپ وتىر. سول سياقتى, جالپى يسلامتانۋشىلاردى دايىنداۋ جەتكىلىكسىز, فيكح, اقيدا, قالام سياقتى سالالاردىڭ ناقتىلى ماماندارىن دايىنداۋ قاجەت. وسىعان وراي, ءدىنتانۋ جانە يسلامتانۋ فاكۋلتەتىن اشۋ زامان سۇرانىسىنا وڭ جاۋاپ بولار ەدى.

– ء«دىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىلدىڭ 2018-2022 جىلدارعا ارنالعان مەملە­كەتتىك باعدارلاماسىنىڭ» ەرەك­شە­لى­گى نەدە؟

– بۇل مەملەكەتتىك باعدارلاما قازىرگى كەزەڭدە الەمدە بولىپ جاتقان گەو­ساياسي وزگەرىستەرگە, ەڭ الدىمەن قازاقستاندا ءدىني جاعدايدىڭ كۇردە­لەن­ۋىنە, تەرروريزم قاتەرىنىڭ ءورشي تۇسۋىنە, مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىك احۋا­لىنا تىكەلەي بايلانىستى. «تەر­روريزم­­گە قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» جانە «ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭدار قابىلداندى, وندا ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنىڭ الدىن الۋ مەن وعان قارسى ءىس-قيمىلدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى بەلگىلەنگەن.

ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 2011-2012 جىلدار ارالىعىندا 12 تەررورلىق اكت جاسالسا, 2008-2013 جىلدار ارالىعىندا تەرروريستىك قىلمىستارى ءۇشىن سوتتال­عان ادام سانى – 27-دەن 171-گە دەيىن, ال ەكسترەميستىك قىلمىس ءۇشىن سوتتالعانداردىڭ سانى – 56-دان 168-گە دەيىن جەتتى. قازاقستاندا ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ءىس-ارەكەت تۋرالى 2013-2017 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باع­دار­لاما ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى جالپى مەملەكەتتىك جۇيەنى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەردى. ءدىني احۋالدىڭ شيەلەنىسۋىنە بايلانىستى سوڭعى قابىلدانعان باع­دارلاما 2013-2017 جىلدارعا ارنال­عان مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ جال­عاسى. جاڭا باعدارلامادا, اسىرەسە انتيتەر­رورلىق دۇنيەتانىمنىڭ, جالپى انتيتەررورلىق ومىرلىك پوزيتسيا­سى­نىڭ قالىپتاسۋىنا ەرەكشە نازار اۋدا­رىل­دى, ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنىڭ الدىن الۋ شارالارىن جاڭا گەوساياسي جانە ءدىني جاعدايلارعا بايلانىستى ءارى قاراي جەتىلدىرۋ, ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, جەكە تۇلعانىڭ, قوعامنىڭ جانە مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتا­ما­سىز ەتۋ.

– قازىرگى تاڭدا ءدىني تۇراقتىلىق پەن زايىرلى مەملەكەتتىڭ ۇستا­نىم­دا­رىن ساقتاۋ تارازىسىن قالاي تەڭ ۇستاۋعا بولادى؟

– بىزدە ءالى دە بولسا كەڭەستىك, اتەيس­تىك تۇسىنىك باسىمداۋ. زايىر­لى­لىق, زايىرلى مەملەكەت دەگەنىمىز ءدىندى جوققا شىعارۋ نەمەسە دىنگە قارسى تۇرۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى. زايىرلى مەملەكەتتە ءدىن مەن مەملەكەت ءبىر-بىرىنەن اجىراتىلعان, ياعني ارقايسىسى ءبىر-ءبىرىنىڭ ىسىنە ارالاس­پاي, ارقايسىسى ءوز اۋماعىندا قىزمەت ەتەدى. مەملەكەت تاراپىنان وسى ماسەلەنى رەتتەۋ ءۇشىن ناقتىلى قالىپتاسقان ەلدەگى ىشكى جانە ەلگە اسەر ەتەتىن سىرتقى فاك­تور­لارعا بايلانىستى زاڭنامالار قابىل­دانىپ وتىرادى. جانە ول زاڭدار ءدىني ۇيىمدار مەن مەملەكەتتىڭ, جەكە ادام مەن مەملەكەتتىڭ, جەكە ادام مەن ءدىني ۇيىمداردىڭ, ءارتۇرلى مەملە­كەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىم­داردىڭ, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قوعام مۇشەلەرىنىڭ جانە بارلىق ءدىني جانە ءدىني ەمەس ۇيىمداردىڭ بىردەي دەڭگەيدە زاڭ الدىنداعى جاۋاپ­كەرشىلىگىن ايقىندايدى. دىنگە قا­تىس­تى مەملەكەتتىڭ نەگىزگى مىندەتى – قوعامداعى ءدىني تۇراقتىلىقتى ساق­­تاي وتىرىپ زايىرلىلىق قاعي­دا­لارىنىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ. ەگەر ءدىني ۇيىمدار تاراپىنان زاڭدى بۇزۋ, مويىنداماۋ, قوعامنىڭ باسقا مۇشەلەرىنە, ولاردىڭ ءدىني جانە ار-وجدان بوستاندىعىنا, دەن­ساۋ­لى­عىنا, قوعامداعى قالىپتاسقان قۇندىلىقتارعا, جەكە ادام مەن جالپى مەملەكەت, قوعام قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرگەندە, قاۋىپ-قاتەر تۋدىرعاندا مەملەكەت ءوز مىندەتىن اتقارۋى ءتيىس.

ءدىني تۇراقتىلىق پەن زايىرلى مەملەكەتتىڭ ۇستانىمدارىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ەلىمىزدە دىنگە قاتىس­تى ساياسات تولەرانتتىلىق, ءوزارا سىي­­لاستىق پرينتسيپتەرىنىڭ نى­عايۋى ماڭىزدى. كوپەتنوستى جانە كوپ­كون­فەسسيالى ەلىمىز ءۇشىن بۇل وتە وزەكتى. ارينە, بۇل جەردە تولەرانتتىلىق قاعي­دا­لا­رىن قولدانۋدىڭ دا شەگى بار ەكەنىن ەسكەرە كەتۋ كەرەك. ياعني بۇلدىرگى اعىمدار شەكتەن شىققاندا, زاڭىمىزدى بۇزىپ, ءار­تۇرلى راديكالدى, ەكسترەميستىك, تەرروريستىك ءىس-ارەكەتتەرگە بارعاندا ۇلت­تىق قاۋىپ­سىز­دىك تۇرعىسىنان مەملە­كەت شۇعىل شارا قابىلداۋى ءتيىس. سەبەبى مەملەكەت ءوز ازاماتتارىنىڭ قاۋىپ­سىز­دى­گىنىڭ كەپىلى سانالادى.

اڭگىمەلەسكەن

مارال شايحى,

جۋرناليست,

ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن