جولداۋدا تابىستى ەكونوميكالىق رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىن جاڭعىرتۋعا تىكەلەي بايلانىستى بولاتىنىن, ال ساياسي جاڭعىرۋ ۇدەرىسىن بىرتىندەپ ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ازاماتتىق قوعامنىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭىنەن قولدانۋ قاجەتتىلىگىن ەسكەرتتى. ازاماتتىق قوعام تۇسىنىگىنىڭ تاريحىنا ۇڭىلسەك, XVII-XVIII عاسىرلاردا كەڭىنەن قولدانىلا باستاعانىن كورەمىز. اعىلشىن فيلوسوفى توماس گوببستىڭ ويىنشا, ادامدار ازاماتتىق قوعام قالىپتاسپاي تۇرعان كەزدە ۇنەمى ءوزارا سوعىسۋمەن بولدى, ولاردىڭ وسى قىرىلىستارىن توقتاتۋ ءۇشىن ءاربىر ازاماتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ءبىر كۇش كەرەك بولدى. مۇنداي كۇش ادامداردىڭ ءوزارا كەلىسىمىنەن تۋعان بيلىك تۇرىندە ىسكە استى. وسىلايشا ادامنىڭ تىرشىلىك ءۇشىن ارپالىسقان, جاپپاي جاۋلاسۋ مەن سوعىسۋعا نەگىزدەلگەن تابيعي كۇيدەن رەتتەلگەن وركەنيەتتى قوعامعا كوشۋى ناتيجەسىندە ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاساتىنى جانە ول قوعامنىڭ ازاماتتارى ەلدە تىنىشتىق پەن بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتەتىن مەملەكەتتىك بيلىكپەن ىنتىماقتاسا ارەكەت جاسايتىنى تۋرالى تۇجىرىمداما پايدا بولدى. ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسۋى جانە دامۋى ‒ ءوز بەتىمەن جۇرەتىن وبەكتيۆتى پروتسەسس. بۇل پروتسەستىڭ قانداي قارقىنمەن ءجۇرۋى قوعام مۇشەلەرىنىڭ كونستيتۋتسيادا بەلگىلەنگەن ەركىندىكتەرى مەن قۇقىقتارىن قانشالىقتى ءتۇسىنۋى, ءتۇيسىنۋى, پايدالانا الۋىنا بايلانىستى. ەگەر ءبىر ەلدەگى قوعامنىڭ ءاربىر مۇشەسى ساياسي پارتيا قاتارىنا كىرۋدى تەك قانا مانساپ پەن بايلىقتىڭ كوزى دەپ سانايتىن بولسا, ونداي ەلدە ازاماتتىق قوعامدى قالىپتاستىراتىن قۋات بولمايدى.
باتىستا بۇل پروتسەسس قالاي باستالدى؟ اۋەلى ادامنىڭ وي ەركىندىگى تۋدى, ويى ازات بولدى, ودان كەيىن وعان دەموكراتيالىق بوستاندىقتار مەن قۇقىقتار بەرىلدى, سونىمەن قاتار جەكە جاۋاپكەرشىلىك تە جۇكتەلدى, وسىلايشا ازاماتتىق قوعامنىڭ «كىرپىشى» قالاندى. ال ءبىز ءوزىمىزدى ءوزىمىز اسىراۋدىڭ ورنىنا مەملەكەتتىڭ مويىنا «وتىرىپ» الساق, ءبىلىمى مەن قابىلەتى بارلاردى جۇمىستان قۋىپ, تەزىرەك قۇتىلۋعا تىرىسساق, ماڭايىمىزعا وزىمىزدەن اسىپ كەتپەيتىندەردى عانا جيناساق, وندا ازاماتتىق قوعامنىڭ «كىرپىشتەرىن» ەمەس, ىشكەن-جەگەنىن عانا بىلەتىن توعىشارلاردى كوبەيتەمىز. ادامنىڭ «جەكە جاۋاپكەرشىلىگى» دەگەن اسا ءبىر جاقسى تۇسىنىك. ادام ءوزىنىڭ جاقسى ىستەرىنە دە, جامان ىستەرىنە دە جەكە ءوزى عانا جاۋاپ بەرۋگە ۇيرەنسە, قوعامنىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسار ەدى. كەيبىر توعىشارلار وزىنە جۇكتەلگەن ءىستى بۇلدىرگەندە, بولاشاقتا جاۋاپ بەرەمىن-اۋ دەپ قورىقپايدى, ويتكەنى ونىڭ قاتەلىگىنىڭ, بىلمەستىگىنىڭ زاردابىنا بۇكىل ۇجىم جاۋاپ بەرەدى. كەيدە ءبىر جاقسى جۇمىستى اتقارعان نەمەسە يدەيا ۇسىنعان جاعدايدا «مەن» دەپ ايتىپ قالساڭىز, سىزگە ۇدىرەيىپ قارايدى, «مەن» دەۋ تاربيەسىزدىك بولىپ سانالادى. سودان بارىپ جەكە جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى قۇرىپ كەتەدى. جەكە جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى بولماي تۇرىپ, باستاماشىل, بىلىكتى, جاۋاپتى ماماندار دايىنداۋ مۇمكىن ەمەس. ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسۋى بارىسىندا ادامنىڭ ءوزى وزگەرەدى, ويى تولىمدى, بەلسەندى, وركەنيەتتى تۇلعاعا اينالادى. ازاماتتىق قوعام تۇلعا مەن بيلىكتىڭ قارىم-قاتىناسىن, قوعامنىڭ ءارتۇرلى توپتارى مەن جەكە ادامدار اراسىنداعى ءوزارا قاتىناستاردى وركەنيەت دەڭگەيىنە كوتەرۋمەن قاتار ءاربىر ازاماتتى مادەنيەتكە باۋليدى. ازاماتتىق قوعام ادام, ۇجىم جانە بيلىك اراسىندا رەتتى, جۇيەلى قارىم-قاتىناستاردىڭ قالىپتاسۋىنا جاعداي جاسايدى. مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ قاجەت دەپ سانايتىنىن ەسكەرتە وتىرىپ, جاقىن ارادا ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىن ازىرلەپ, قابىلداۋدى ۇسىندى. مەملەكەتتىڭ زاڭدارى مەن قۇقىقتىق نورمالارى اياسىندا ارەكەت ەتەتىن بەيرەسمي ۇيىمدار, كاسىبي وداقتار, ءارتۇرلى قوعامدىق قوزعالىستار ازاماتتىق قوعامنىڭ نەگىزىن قۇرايدى, ولار قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرادى. وسى تۇرعىدان العاندا قوعامنىڭ ءارتۇرلى توپتارىنىڭ وكىلدەرىن بىرىكتىرگەن ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ قۇرىلۋى اسا ماڭىزدى قادام بولدى. بۇل ازاماتتىق قوعام مەن مەملەكەتتىڭ اراسىنداعى ديالوگتى ىسكە اسىرا وتىرىپ, قازاق قوعامىنىڭ دەموكراتيالىق نەگىزدە جەتىلە تۇسۋىنە سەپتەسەدى.
جولداۋداعى تاعى ءبىر ەرەكشە تارتىمدى يدەيا ‒ حالىقپەن ءتيىمدى كەرى بايلانىس ورناتۋعا ايرىقشا نازار اۋدارۋ, بۇل مىندەتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى رەتىندە قوعامدىق ديالوگ, اشىقتىق, ادامداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا جەدەل نازار اۋدارۋ سىندى مىندەتتەر اتالدى. جولداۋدا «كوپ جاعدايدا ازاماتتارىمىز ورتالىق جانە جەرگىلىكتى ورگاندار باسشىلارىنىڭ ق ۇلىقسىزدىعى مەن «بەيقامدىعىنا» بايلانىستى پرەزيدەنتكە جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە ازاماتتاردان كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەردى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ساپالى قاراۋىن قاداعالاپ, جەدەل شارالار قابىلدايتىن ءبولىم قۇرىلعانى ايتىلدى. بۇل شارا مەملەكەت باسشىسىنىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋعا ايرىقشا نازار اۋداراتىنىن كورسەتەدى.
جولداۋدا ميتينگىلەر تۋرالى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەن. ازاماتتاردىڭ ءوز ويىن ەركىن ايتۋعا قۇقىعى كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن. باتىستىڭ دامىعان ەلدەرىندە بارلىق ازاماتتار ەلىنىڭ كونستيتۋتسياسى بەرگەن دەموكراتيالىق قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى پايدالانا وتىرىپ, وزدەرىنىڭ زاڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتەرىن دە ەسكە ۇستايدى. قۇقىق پەن زاڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك قاتار جۇرگەندە عانا قوعامنىڭ دامۋى العا باسادى. ميتينگىلەر تۋرالى زاڭنامانى جەتىلدىرۋدى ۇسىنا وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسى بيلىكتىڭ بەتىن حالىققا بۇردى, ەندى ازاماتتاردىڭ وزدەرى دە قۇقىقتارىن تالاپ ەتۋمەن قاتار ءوزىنىڭ زاڭ الدىنداعى جەكە جاۋاپكەرشىلىگىن تۇسىنۋگە ۇمتىلسا, وندا بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى ءتيىمدى ديالوگ ىسكە اسار ەدى. بۇل ماسەلەنى ءاربىر ازاماتتىڭ قانشالىقتى دۇرىس تۇسىنەتىنى ساياسي مادەنيەتتىڭ دەڭگەيىنە بايلانىستى بولماق. الەمدىك تاجىريبەگە ۇڭىلسەك, ساياسي مادەنيەتتىڭ قاقتىعىستىق جانە كەلىسىمشىلدىك (كومپروميستىك) مودەلدەرى بار ەكەنىن, ءبىرىنشىسى فرانتسۋز قوعامىنا, ال ەكىنشىسى اعىلشىن قوعامىنا كوبىرەك ءتان ەكەنىن كورەمىز. كەڭەستىك كەزەڭدە فرانتسۋزدىق ۇلگى كەڭ ناسيحاتتالدى, فرانتسۋز رەۆوليۋتسياسىن « ۇلى رەۆوليۋتسيا» دەپ دارىپتەپ, قوعامداعى وزگەرىستەر تەك توڭكەرىستەرمەن ىسكە اسادى, ال رەفورمالار ەشقانداي ءتۇبىرلى وزگەرىستەر جاسامايدى دەگەن يدەيانى حالىقتىڭ ويىنا ابدەن ورنىقتىرعان ەدى (مەكتەپتەگى دۇنيەجۇزى تاريحى وقۋلىقتارىندا وسى يدەيالار سول قالپى ءالى كۇنگە ساقتالىپ وتىر). سوعان وراي قوعامدى جەتىلدىرۋدىڭ اعىلشىندىق ەۆوليۋتسيالىق مودەلى مۇلدە ەسكەرۋسىز قالدى. وسى كەڭەستىك رەۆوليۋتسيالىق سانا بۇگىن دە بىرقاتار توپتى باۋراپ العان. حالىققا جاڭاشا باعىت-باعدار بەرەتىن جاڭاشىل توپتار قالىپتاسۋى ءۇشىن بۇرىنعى كوممۋنيستىك ۋتوپيالىق ارمانداردان ارىلعان, توتاليتارلىق بىرەگەي ويلاۋشىلىقتان قۇتىلعان, وزىندىك ۇستانىمى بار ادامدار كوبەيۋى كەرەك. جاڭا قوعامنىڭ مورالدىق قۇندىلىقتارى قالىپتاسقاندا, سول قۇندىلىقتاردى قورعاۋدى ماقسات تۇتقان توپتار پايدا بولادى. جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداپ, جاڭا مەملەكەتتىك جۇيەنى قالىپتاستىرۋدى, سونداي-اق ەكونوميكانى نارىقتىق نەگىزگە كوشىرۋدى جىلدام ىسكە اسىرۋعا بولادى, الايدا جاڭاشا ويلاۋ مەن جاڭاشا ۇستانىمداردىڭ, ازاماتتىق قوعام مەن جوعارى دەڭگەيدەگى ساياسي مادەنيەتتىڭ قالىپتاسۋى – وتە ۇزاققا سوزىلاتىن ۇدەرىس. سوندىقتان بۇگىنگى تاريحشى جانە ساياساتتانۋشى عالىمداردىڭ ەلىمىزدىڭ دامۋىنا قوساتىن ۇلەسى حالىققا قوعامدى دامىتۋ مەن جەتىلدىرۋدىڭ ەۆوليۋتسيالىق جولىنىڭ تيىمدىلىگىن ءتۇسىندىرۋ بولماق.
جولداۋدا مەملەكەت تۇراقتىلىعىنىڭ نەگىزى رەتىندە ساياسي جۇيەنىڭ «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسىن ىسكە اسىرۋ مىندەتى قويىلدى. قۋاتتى پرەزيدەنتتىك بيلىك پەن ىقپالدى پارلامەنتتىڭ بولۋى قوعامنىڭ قالىپتى دامۋى ءۇشىن قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەنىن فرانتسياداعى ءتورتىنشى جانە بەسىنشى رەسپۋبليكالاردىڭ تاجىريبەسىن سالىستىرا وتىرىپ, تۇسىنۋگە بولادى.
جولداۋدا سونداي-اق مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ قىزمەتىن جاقسارتا ءتۇسۋ ءۇشىن 2020 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ سانىن بىرتىندەپ قىسقارتۋعا كىرىسۋ ارقىلى ۇنەمدەلگەن قارجىنى قوعام مەن مەملەكەتكە نەعۇرلىم كوپ پايدا كەلتىرەتىن قىزمەتكەرلەردى ىنتالاندىرۋعا جۇمساۋ تۋرالى يدەيا كوتەرىلدى. مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر سانىنىڭ جىلدام ءوسۋى, سوندىقتان ولاردىڭ سانىن قىسقارتۋ باعىتىنداعى اكىمشىلىك رەفورمالار – قازىرگى زامانعى مەملەكەتتەر ءۇشىن ۇنەمى بولىپ تۇراتىن قۇبىلىس. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا جەڭىلىپ, ەكونوميكاسى كۇيزەلىسكە ۇشىراعان جاپونيا از ۋاقىتتا ەكونوميكاسىن قالپىنا كەلتىرۋمەن شەكتەلمەي, ونى تاعى دا قىسقا مەرزىمدە ەۋروپانىڭ دامىعان ەلدەرىمەن تايتالاساتىن دەڭگەيگە جەتكىزۋىندە اكىمشىلىك رەفورمالار جۇرگىزۋ ارقىلى ءتيىمدى مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىن قالىپتاستىرۋىنىڭ ۇلەسى ايتارلىقتاي بولعان ەدى. اكىمشىلىك رەفورمانىڭ باستى شارالارى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن قىزمەتكەرلەردىڭ بيۋدجەتىنىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيىنە شەك (ليميت) قويۋ مەن زەينەتكە شىعارۋ جۇيەسىن وزگەرتۋدى قامتىعان ەدى. جولداۋداعى ەلىمىزدىڭ زەينەتاقى جۇيەسىن دامىتۋ سالاسىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋ الەمدىك جانە وزىندىك تاجىريبەنى ەسكەرۋدەن تۋعانىن كورەمىز. سونداي-اق جاپوندىق «ەكونوميكالىق عاجايىپتىڭ» سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى مەملەكەتتىك قىزمەت پەن ازاماتتىق قىزمەتتىڭ ءبىر-بىرىمەن باسەكەلەسىپ, ءوزارا كۇرەسۋىن توقتاتىپ, ءوزارا ىنتىماقتاسا ارەكەت جاساۋى بولاتىن. دج.يۋ.ستيگليتس بۇل قۇبىلىستى جالپى شىعىسازيالىق ەكونوميكالىق عاجايىپتىڭ العىشارتتارىنىڭ ءبىرى دەپ سانايدى.
الەمدەگى دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا جاتاتىن ۇلىبريتانيادا دا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر سانىنىڭ تىم ءوسىپ كەتكەن كەزى بولعان, بۇل بيۋدجەتكە اجەپتاۋىر سالماق تۇسىرگەن ەدى. پرەمەر-مينيستر مارگارەت تەتچەردىڭ ەلدىڭ ەكونوميكاسىن «اعىلشىن اۋرۋى» دەپ اتالعان كۇيزەلىستىك جاعدايدان شىعارۋعا باعىتتالعان رەفورمالارىنىڭ ءبىر تارماعى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر سانىن قىسقارتا وتىرىپ, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ جەتسىپەۋشىلىگىن جويۋ ماقساتىن كوزدەگەن بولاتىن. وسى تۇرعىدان العاندا 2020 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ سانىن بىرتىندەپ قىسقارتۋعا كىرىسۋ بۇگىنگى تالاپتارعا ساي كەلەتىن قادام ەكەنى داۋسىز.
مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ جولداۋىندا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن كورسەتە وتىرىپ, مەملەكەت مۇقتاج جاندارعا كومەك كورسەتۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى شارالاردى ۇنەمى قابىلدايتىنى, بىراق بىرقاتار شەشىمنىڭ جان-جاقتى ساراپتالماي قابىلدانۋى سالدارىنان پاتەرناليستىك پيعىلدىڭ ايتارلىقتاي ارتىپ وتىرعانىن ەسكەرتتى. پاتەرناليستىك پيعىل – كەڭەستىك كەزەڭدەگى ادامنىڭ ينديۆيدۋاليستىك سەزىمىنەن ايىرىلىپ, جەكە جاۋاپكەرشىلىك دەگەندى ۇمىتىپ, ءوزىنىڭ ماتەريالدىق مۇددەلەرىن تەك قانا بيلىك شەشەدى دەپ «تەلمىرۋىنەن» قالعان ۇستانىم. سول كەڭەستىك سانادان ءبىزدىڭ قوعام ءالى دە ارىلا قويماعان سياقتى, ويتكەنى حالىقتىڭ كوپ بولىگى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى تولىق شەشەمىن دەپ ورىندالمايتىن ۋادە بەرەتىندەردىڭ ماڭىنا ۇيىرىلەدى. الايدا الەۋمەتتىك تەڭدىك ماسەلەسىن ءبىرىنشى ورىنعا قويۋ مىندەتتى تۇردە قاقتىعىس تۋعىزادى, ويتكەنى قانداي دا ءبىر جەتىلگەن, جوعارى دەڭگەيدە دامىعان قوعامنىڭ وزىندە دە ءابسوليۋتتى الەۋمەتتىك تەڭدىك بولۋى مۇمكىن ەمەس.
جولداۋدا قوعام دامۋىنىڭ بارلىق سالالارىنداعى مىندەتتەر جانە ولاردى ىسكە اسىرۋدىڭ جولدارى بەلگىلەندى, مۇنىڭ بارلىعى الەمدىك تاجىريبەنىڭ ەڭ وزىق ۇلگىلەرى مەن قازاقستان قوعامىنداعى ناقتى الەۋمەتتىك, ساياسي جانە ەكونوميكالىق احۋالعا نەگىزدەلگەن. وسى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ قوعامىمىزدى جاڭا بەلەسكە كوتەرىپ, جەتىلدىرە تۇسەدى.
گۇلجاۋحار كوكەباەۆا,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى
