ەكونوميكا • 15 قازان، 2019

ەكونوميكادا تۇراقتى ءوسىم بار

24 رەت كورسەتىلدى

پرەمەر-مينيستر اسقار ءماميننىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا 2019 جىلعى قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىنداعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋى جانە ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قورىتىندىلارى قارالدى.

ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس، «ەQ»

بيۋدجەت كىرىسى ارتۋدا

وتىرىستا ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى رۋسلان دالەنوۆ، ۇلتتىق بانك توراعاسى ەربولات دوساەۆ، پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ءاليحان سمايىلوۆ، «اتامەكەن» ۇكپ باسقارما توراعاسى ابىلاي مىرزاحمەتوۆ بايانداما جاساپ، ەكونوميكانىڭ، بانك سالاسىنىڭ جاعدايى، رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋى، مەملەكەتتىك ساتىپ الۋداعى جەرگىلىكتى قامتۋ جونىندە ايتتى. باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى عالي ەس­قا­ليەۆ، قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى قۋا­نىشبەك ىسقاقوۆ، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى قۇمار اقساقالوۆ وڭىرلەردەگى جاعداي تۋرالى ەسەپ بەردى.

ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ر.دا­لەنوۆ بيىلعى قاڭتار-قىركۇيەك ارالى­عىندا ءىجو 4،3%-عا وسكەنىن ايتتى. ءوسىم قۇرىلىستاعى (13،5%)، ساۋداداعى (7،6%) جانە كولىك سالاسىنداعى (5،5%) ءوسىم ەسە­بىنەن قامتاماسىز ەتىلدى. نەگىزگى كاپي­تالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا 9،7%-عا ءوستى.

«بيىلعى قىركۇيەكتە جىلدىق ين­فلياتسيا 5،3%-دى قۇرادى. بۇل – جوس­پار­لانعان ءدالىز شەگى. قاڭتار-تامىز ايلارى ارالىعىندا حالىقتىڭ ناقتى تابىسى 6،7%-عا ءوستى»، دەدى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى.

ونەركاسىپ ءوندىرىسى 9 ايدا 3،3%-عا جوعارىلادى. وڭدەۋ ونەركاسىبى مەن كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبى ءوسىمنىڭ درايۆەرىنە اينالدى. وڭدەۋ سالاسىندا ەڭ جوعارى كورسەتكىشكە جەڭىل ونەركاسىپ، ماشينا جاساۋ، سۋسىن ءوندىرىسى، فارماتسەۆتيكا قول جەتكىزدى. ر.دالەنوۆتىڭ ايتۋىنشا، كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبىندەگى جەتىستىككە ءتۇستى مەتالل ءوندىرۋدىڭ 18،4%-عا ۇلعايعانى وڭ اسەر ەتتى.

«قۇرىلىس قارقىندى جۇرۋدە. ءوسىم 13،5%-عا دەيىن كوتەرىلدى. 8،8 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى»، دەدى ەكونوميكا ءمينيسترى.

بيىلعى قاڭتار-تامىزدا سىرتقى ساۋدا اينالىمى 1،8%-عا ۇلعايىپ، 62،1 ملرد دوللاردى قۇرادى. ەكسپورت كولەمى – 37،6 ملرد دوللار، يمپورت 24،5 ملرد دوللار بولدى. نەگىزگى كورسەتكىشتەر بويىنشا وڭىرلەردىڭ كوبىندە ءوسىمنىڭ وڭ سەرپىنى بايقالادى.

«بىرقاتار وڭىردە وڭدەۋ، كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبى، اۋىل شارۋاشىلىعى، قۇرى­لىس، تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋ جانە ينۆەستيتسيا سالۋ بويىنشا جاقسى ناتيجە بار. شىعىس قازاقستان، تۇركىستان، جام­بىل جانە پاۆلودار وبلىستارىندا 4 كورسەتكىش، اتىراۋ وبلىسىندا 3 كورسەت­كىش جوعارىلادى»، دەدى ر.دالەنوۆ.

سونىمەن قاتار نۇر-سۇلتان قالاسى مەن ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 3 كورسەتكىش بويىنشا، سولتۇستىك قازاقستان وبلى­سىندا 2 كورسەتكىش بويىنشا، الما­تى، قوستاناي، باتىس قازاقستان، قىزىل­وردا جانە قاراعاندى وبلىستارىندا 1 كورسەتكىش بويىنشا تومەندەۋ بايقا­لىپتى.

جالپى، 9 ايدىڭ قورىتىندىسى بو­يىن­شا قىسقا مەرزىمدى ەكونوميكالىق يندي­كاتور بويىنشا 2 ءوڭىر جالپى وڭىرلىك ءونىمنىڭ جوسپارلانعان مەجەسىنە قول جەتكىزە الماۋى مۇمكىن. بۇل باتىس قازاقستان، ماڭعىستاۋ وبلىستارى.

ءوز كەزەگىندە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ءا.سمايىلوۆ 9 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەتتىك بيۋدجەت كىرىستەرى – 15%-عا، رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت – 19%-عا، جەرگىلىكتى بيۋدجەت – 7%-عا وسكەنىن ايتتى. ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرى 2018 جىلدىڭ 9 ايىمەن سالىستىرعاندا 15%-عا ارتىپ، 26 ترلن 447 ملرد تەڭگە بولدى.

«شىعىستار بيۋدجەتتىڭ بارلىق دەڭ­گەيلەرىندە جوعارى پايىزبەن يگە­رىلدى: مەملەكەتتىك بيۋدجەت – 99،6%، رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت – 99،8%، جەرگى­لىكتى بيۋدجەت – 99،3% يگەرىلدى. ەسەپتى كەزەڭنىڭ كورسەتكىشتەرى اعىمداعى قارجى جىلىن جوعارى دەڭگەيدە اياقتاۋعا بارلىق مۇمكىندىكتەر بار ەكەنىن كورسەتەدى»، دەدى ءا.سمايىلوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 4 ترلن 817 ملرد تەڭگە كىرىس ءتۇستى. بۇل جوسپاردان 61 ملرد تەڭگەگە كوپ. 2018 جىلدىڭ 1 قازانىنداعى جاعدايمەن سالىستىرعاندا ءوسۋ قارقىنى 118،5%-دى نەمەسە 751 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل سومانىڭ 738 ملرد تەڭگەسى سالىققا تيەسىلى.

«ققس بويىنشا نەگىزگى ءوسىم – 421 ملرد تەڭگە، كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى بويىنشا – 184 ملرد تەڭگە، حالىقارالىق ساۋدا مەن سىرتقى وپەراتسيالارعا سالىناتىن سالىق بويىنشا – 125 ملرد تەڭگە. كامەرالدىق باقىلاۋ حابارلامالارى بويىنشا 177 ملرد تەڭگە قوسىمشا ەسەپتەلىپ، ونىڭ 88 ملرد تەڭگەسى بيۋدجەتكە ءتۇستى. اكىمشىلەندىرۋ رەسىمدەرىن تسيفرلاندىرۋ ناتيجەسىندە بيۋدجەتكە 280 ملرد تەڭگە ءتۇستى»، دەدى ءا.سمايىلوۆ.

رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شى­عىس­تارى 8 ترلن 541 ملرد تەڭگەنى نەمەسە 99،8%-دى قۇرادى.

قارجى ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا، ناقتى­لانعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جوبا­سىندا 130 ملرد تەڭگە قاراجات قايتا قا­رالىپ، ءبولىندى. ءبىراز قارجى وڭتايلان­دىرىلدى. «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باع­دارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە 554 ملرد تەڭگە كوزدەلگەن. ەسەپتى كەزەڭدە جوسپارلانعان قاراجات 100%-عا يگەرىلدى.

«جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ شى­عىس­تارى 4 ترلن 165 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. اتقارىلماعانى – 29 ملرد تەڭگە. ەسەپتى كەزەڭدە وڭىرلەرگە سوماسى 1 ترلن 71 ملرد تەڭگە نىسانالى ترانسفەرت اۋدارىلدى. جەرگىلىكتى دەڭگەيدە ولاردىڭ 99%-ى نەمەسە 1 ترلن 60 ملرد تەڭگەسى يگەرىلدى»، دەدى ءا.سمايىلوۆ.

ەسەپتى كەزەڭدە 593 ملرد تەڭگە بيۋدجەت قاراجاتىنا 2 522 اۋديتورلىق ءىس-شارا جۇرگىزىلىپ، جالپى سوماسى 174 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن قارجىلىق ءتارتىپ بۇزۋشىلىقتار انىقتالدى. ونىڭ 163 ملرد تەڭگەسى اۋديت بارىسىندا قالپىنا كەلتىرىلدى. جۇرگىزىلگەن كامەرالدىق باقىلاۋدىڭ ناتيجەسىندە 547 ملرد تەڭگەگە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ بويىنشا ەرەجە بۇزۋشىلىققا جول بەرىلمەدى.

ماسەلەنى ۇكىمەت باسشىسى قورى­تىن­دىلادى. اسقار مامين قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا ءىجو ءوسىمى 4،3% بولعانىن اتاپ ءوتتى. قۇرىلىستا – 13،5%، ساۋدادا – 7،6%، كولىك سالاسىندا – 5،5%، وڭدەۋ ونەركاسىبىندە، سونىڭ ىشىندە ماشينا جاساۋدا – 18،2%، جەڭىل ونەركاسىپتە – 19%، مەتالل كەندەرىن وندىرۋدە – 16،1%، مۇناي وڭدەۋدە – 7،2%، بايلانىس قىزمەتىندە – 4% وڭ ءوسىم بايقالادى.

ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرى 2،4%-عا ءوسىپ، 59،4 ملرد دوللار بولدى. رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەت كىرىستەرى – 7677،6 ملرد تەڭگەنى (جوسپاردىڭ 100،8%-ى) قۇراپ، وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىندەگىدەن 12،6%-عا ءوستى. حالىقتىڭ جان باسىنا شاق­قانداعى اتاۋلى اقشالاي تابىسى 2019 جىلعى قاڭتار-شىلدەدە 686 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى، بۇل كورسەتكىش تە 2018 جىلمەن سالىستىرعاندا جوعارى.

«9 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكونوميكالىق ءوسىمىنىڭ نەگىزگى بازالىق كورسەتكىشتەرى بويىنشا اتىراۋ، شىعىس قازاقستان، تۇركىستان، جامبىل، پاۆلودار وبلىستارى اكىمدىكتەرىنىڭ وڭ جۇمىسىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل ارتتا قالعان وڭىرلەر ءۇشىن جاقسى ۇلگى. ءوز كەزەگىندە، كەيبىر اكىمدىكتەردە بىرقاتار كورسەتكىش بويىنشا تومەندەۋ بايقالادى»، دەگەن ا.مامين، ءوڭىر باسشىلارىنا اتالعان جاعدايدى قىسقا مەرزىم ىشىندە تۇزەتۋدى تاپسىردى.

ۇكىمەت باسشىسى اكىمدەردىڭ جەر­گىلىكتى قامتۋ بويىنشا بەكىتىلگەن ينديكاتورلاردى ورىنداۋ ءۇشىن بارلىق شارالاردى قابىلداۋى كەرەكتىگىن، سونداي-اق زاڭناما، يندۋستريالىق سەرتيفيكات جانە سT-KZ سەرتيفيكاتى تالاپتارىنىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.

پرەمەر-مينيستر قىزىلوردا، پاۆلو­دار جانە تۇركىستان وبلىستارىنىڭ اكىم­دىكتەرىنىڭ ساتىپ الۋداعى قازاق­ستاندىق قامتۋ ۇلەسىن ارتتىرۋ جۇمى­سىن­داعى جاقسى كورسەتكىشتەرىن اتاپ ءوتتى. «اتامەكەن» ۇكپ مەن قارجى مينيستر­لىگىنە اكىمدىكتەرمەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى دۇرىس جۇرگىزۋ ءۇشىن قوسىمشا سەمينارلار وتكىزۋدى تاپسىردى.

«وسى جوسپارلانعان كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋ بويىنشا وڭىرلەر باسشى­لارىنىڭ جۇمىسى باعالاناتىنىن تاعى دا ەسكەرتەمىن»، دەپ تۇيىندەدى ا. مامين.

 

ەگىن وراعى اياقتالىپ قالدى

سونداي-اق ۇكىمەت وتىرىسىندا استىق جيناۋ ناۋقانىنىڭ قورىتىندىلارى قارالىپ، اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ساپارحان وماروۆ بايانداما جاسادى.

مينيسترلىك دەرەكتەرى بويىنشا، 2019 جىلى ەلىمىزدە ەگىن جيناۋ جۇمىستارى ۋاقتىلى باستالدى. وبلىس اكىم­دىك­تەرىنىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس 15،2 ملن گەكتار القاپتىڭ 15،1 ملن گەكتارىنان ءداندى داقىل جينالدى. 19،1 ملن توننا استىق باستىرىلدى. ءار گەكتاردىڭ ورتاشا ءتۇسىمى 12،6 تسەنتنەردەن اينالدى.

بيىل جازدىڭ ىستىق ءارى قۇرعاق بولعانى ءونىمنىڭ تومەندەۋىنە سەبەپ بولدى. ەگىن جيناۋ جۇمىستارى باستالعان كەزەڭدە ۇزاق مەرزىمدى جاۋىن-شاشىن كوپ بولدى، بۇل دا استىقتىڭ ساپاسىمەن ونىمدىلىگىنە اسەر ەتتى.

الدىن الا ەسەپتەر بويىنشا بيىل ءداندى داقىل مەن ءداندى بۇرشاق داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگى بۋنكەرلىك سالماقتا شامامەن 19 ملن توننانى قۇراۋى مۇمكىن، بۇل 2018 جىلعى ونىممەن سالىستىرعاندا 2 ملن تونناعا كەم.

11 قازانداعى جاعداي بويىنشا 1،9 ملن توننا كۇزگى ءداندى داقىل تۇقىمى سەبىلدى، بۇل جوسپاردىڭ 99%-ىن قۇرايدى. سونىڭ ىشىندە قوستاناي وبلىسى بويىنشا تۇقىم سەبۋ 98% اياقتالدى.

جالپى، جينالعان جاڭا ءونىمنىڭ 2،9 ملن تونناسى ەلەۆاتورلارعا جەتكىزىلدى، ونىڭ 1،8 ملن تونناسى – بيداي، 700 مىڭ تونناسى – ارپا. جەدەل دەرەكتەرگە سايكەس، ەلەۆاتور­داعى بيدايدىڭ 80%-عا جۋىعى – ازىق-تۇ­لىككە، 20%-ى مال ازىعىنا جانە تەح­ني­كالىق ماقساتقا ارنالعان. وتكەن جىلى ازىق-ت ۇلىكتىك بيدايدىڭ ۇلەسى 93% بولعان ەدى.

ءوندىرىستىڭ ازايۋىنا بايلانىستى، ەكس­پورتتىق الەۋەت وتكەن جىلمەن سالىس­تىرعاندا شامامەن 3 ملن تونناعا تو­مەندەۋى مۇمكىن.

س.وماروۆتىڭ ايتۋىنشا، ەكسپورتتىق باعىتتاردى كەڭەيتۋگە وتكەن جىلعى ستراتەگيادان بيىلعى جىلدىڭ ەكسپورتتىق ستراتەگياسى وزگەشە بولادى.

«بۇل ماۋسىمدا نەگىزگى مىندەت – ور­تا­لىق ازيا ەلدەرىندەگى، اتاپ ايت­قاندا، وز­بەكستان، تاجىكستان، قىرعىزستان، تۇرىك­مەنستان، سونداي-اق اۋعانستان مەن يران ءتارىزدى ءداستۇرلى وتكىزۋ نارىقتارىنداعى قازاقستاندىق استىقتىڭ ورنىن ساقتاپ قالۋ»، دەدى مينيستر. اتالعان ەلدەردەگى جوعارى ونىمگە بايلانىستى ءداستۇرلى يمپورتتاۋشى ەلدەردىڭ سۇرانىسى دا تومەندەيتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. وسىعان بايلانىستى اتالعان باعىتتاردا بيداي مەن ۇننىڭ 5 ملن توننادان كەم بولمايتىن ورتاشا جىلدىق كولەمىن ەكسپورتقا شىعارۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. سونىمەن قاتار قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمدەر اياسىندا الەۋەتى زور دەپ باعالاناتىن قىتاي باعىتىندا جوعارى ساپالى Hi-Pro بيدايىمەن، ارپا ەكسپورتتاۋ قارقىنىن ساقتاپ قالۋ كەرەك.

تاقىرىپتى پرەمەر-مينيستر اسقار مامين قورىتىندىلادى. «بيىل اۋا رايىنىڭ جايسىز بولۋىنا بايلانىس­تى ءبىز وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا بۋنكەرلىك سالماقپەن العاندا استىقتى 2 ملن تونناعا كەم جينادىق. وسى جاعدايعا وراي اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە نان باعاسىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسى» ارقىلى استىقتى ۋاقتىلى ساتىپ الۋدى قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىرامىن»، دەدى ا.مامين.

ۇكىمەت باسشىسى قازاقستانداعى اۋا رايىنىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ، جينالعان استىقتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بارلىق شارانى قولعا الۋ كەرەكتىگىن، نان قابىلداۋ كاسىپورىندارى استىقتى ساقتاۋدى، سونداي-اق ىلعال استىقتى وڭدەۋ مەن كەپتىرۋدى ۋاقتىلى قولعا الۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.

پرەمەر-مينيستر اۋىل شارۋا­شى­لىعى قۇرىلىمدارىنىڭ كەلەسى جىلعا قاجەتتى تۇقىم مەن ونىڭ ساپاسىن تەكسە­رۋدى قامتاماسىز ەتۋىن، جاڭا جيىن-تەرىم استىعىن ەكسپورتتاۋ بويىنشا دايىندىق جۇمىستارى اياسىندا لوگيستيكا ماسەلەلەرىن شەشۋ جونىندە شارالار قابىلداۋدى تاپسىردى. سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ جوعارعى ىلعالدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ بيىلعى قازان-قاراشا ايلارىندا استىق پەن تۇقىمدى كەپتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن وبلىستارعا قوسىمشا ديزەل وتىنىن ءبولۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى تاپسىردى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار