اۋىلدان كوشكەن بىلاي تۇرسىن, قالادان كەلىپ مال باعىپ, تىرشىلىك ەتىپ جاتقاندار دا بار. تۇرعىندار شاراپاتى مول مەملەكەتتىك باعدارلامالار ارقىلى ءتورت ت ۇلىكتىڭ باسىن كوبەيتۋگە ۇمتىلۋدا. بىرنەشە وتباسى قازىرگى كۇنى جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الىپ, جىلقى مەن ءىرى قارا باعىپ وتىر. ساۋىن سيىر ۇستاعاندارعا ءسۇتىن ساتقان ءتيىمدى. كوپ اۋىلدار التى اي جاز بويى وسىنداي يگىلىككە قولىن جەتكىزە المايدى. ويتكەنى تاسىمالداۋ قيىن. اۋىلداعى كاسىپكەر ەسەنباي ق ۇلىبەكوۆ ارنايى ءسۇت تاسيتىن كولىك ساتىپ الىپ, اۋىلداستارىنىڭ ساۋعان ءسۇتىن ششۋچە قالاسىنداعى ءسۇت زاۋىتىنا تاسۋدا. كوپ-كورىم تابىس. شىنتۋايتىندا, بۇل جاقسى ءۇردىس. الدىنان جۇمىس ۇركىپ وتىراتىن كەلىنشەكتىڭ ءبىرى – جىبەك الپىسباەۆا. جىپ-جيناقى, قاي تۇسىنان قاراساڭ دا ۇقىپتى قولدىڭ تابى انىق بايقالاتىن قارا شاڭىراق ىرىس-پەن ىنتىماق ۇيىرىلگەنىن اڭعارتىپ تۇرعانداي. جىبەكتىڭ جىبەكتەي ەسىلگەن مىنەزى مەن ەڭبەگىن داستارقانىنان ءدام تاتقان جۇرتتىڭ ءبارى ايتادى. «شىركىن-اي, جىبەكتىڭ قىمىزىنىڭ ءدامىن-اي!» دەپ الىستان ات ارىلتىپ, اڭقاسى كەۋىپ جەتەتىندەرى قانشاما. كوپشىلىگى تاپسىرىسپەن الدىرادى. بال تاتيتىن سارى قىمىزدان ءدام تاتا وتىرىپ, ءبىز دە سۇراعانبىز. قىمىز جايىن, قىمىزدى دايىنداۋ تەحنولوگياسىن. بۇگىنگى ەمەس, بۇرىنعىلاردىڭ قالاي دايىنداعانىن.
– ءبىزدىڭ كوكسەڭگىر وڭىرىندە كەشەگى كەڭەس زامانىندا دا اتا ءداستۇر ۇزىلگەن جوق. ءوزىم چاپاەۆ اتىنداعى اۋىلدا ءوستىم. اجەلەرىمىز دارحان دالانىڭ دانالىعىن بويىنا جيناعان عاجاپ ادامدار بولدى. بىزدىكى سول ۇلكەندەردەن كورگەن ۇلاعات. بيە ساۋ, قۇرت, ىرىمشىك ءپىسىرۋدى سول كىسىلەردەن ۇيرەندىك. قازىر كەلىندەرىمىزگە ۇيرەتىپ وتىرمىز. ىرىس, داۋلەت ەڭبەكپەن كەلەدى عوي. قازىر ون شاقتى بيە ساۋامىن. قوڭىر كۇزگە دەيىن ساۋساڭ, ءتاپ-ءتاۋىر تابىس تابۋعا بولادى. ال باپتاۋى ءوز الدىنا ءبىر ونەر. العاش رەت قىمىز اشىتاردا بيەنىڭ ءسۇتى ارنايى اشىتقىنىڭ نەمەسە قوردىڭ ۇستىنە قۇيىلادى. اشىتقىنى ادەتتە ءسۇر جايانىڭ, قازىنىڭ سىنىق-سۇيەمىن سالىپ سۇتتەن, بولماسا سۇتكە نان اشىتقىسىن ەزىپ ازىرلەيدى. قور دەگەنىمىزدىڭ ءوزى ەسكى, بۇرىنعى قىمىز. قازاقتا كونە زاماننان بۇرىن كەلە جاتقان «قورى ۇزىلمەگەن» دەگەن استارىنا كوپ ماعىنا سياتىن ءسوز بار. بۇل ارادا جالعىز قىمىزدىڭ قورى ايتىلماسا كەرەك, ونداعى ايتپاق ويدىڭ ۇشىعى قورلى, قوردالى شاڭىراق ءوزىنىڭ ءاربىر ىسىنە ۇقىپتى, تىڭعىلىقتى وتباسى دەگەن ۇعىمدى بىلدىرسە كەرەك-ءتى. قوردىڭ ۇزىلمەۋى كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە ءبىر-بىرىنە ساباقتاسىپ جاتاتىن قات-قابات شارۋانىڭ رەت-رەتىمەن اتقارىلۋىنا قاجەتتى تۇرمىستىق جايلاردىڭ ءوزارا جاراسىم تابۋى. سارى قىمىز قاشان دا ادام اعزاسىنداعى سان الۋان دەرتكە شيپا, دەنەگە كۇش قۇياتىن قاستەرلى, قۇدىرەتتى تاعام سانالادى. قىمىزدىڭ ەرەكشە ءدامدى, ايرىقشا قۇنارلى, جان سارايىڭدى اشىپ, ءسىڭىمدى كەلەتىندىگى جىلقى مالى جاراتىلىسىنان وتە كىرپياز. مىڭ سان ءشوپ وسەتىن جايىلىمنان تەك اسىلىن عانا تەرىپ جەيدى, سۋدى جالداپ ءجۇرىپ, تۇنىعىن عانا ىشەدى. وسىنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە بيە ءسۇتىنىڭ قۇنارىن وزگە ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ سۇتىنەن الدەقايدا قۇنارلى ەتىپ تۇرادى, – دەيدى جىبەك ەسىمجانقىزى.
قىمىز دايىنداۋشىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قىمىز ىشكەن ادامنىڭ يممۋنيتەتى كۇشەيىپ, اناۋ-مىناۋ اۋرۋعا بوي الدىرا قويمايدى. كونە زاماندا قىمىزدىڭ وزىنە ءتان ىدىسى بولعان. بۇل قازاقتىڭ قۇت-بەرەكەسى سانالاتىن جىلقىنىڭ تەرىسىنەن تىگىلگەن, ءيى قانعان, قويدىڭ قۇيرىق مايىمەن مايلانعان, قايىڭنىڭ تۇتىنىمەن ىستالعان قارا ساباسى بولاتىن. قارا سابا كوزدەن بۇل-بۇل ۇشقالى سارى قىمىزدىڭ ساقتالاتىن ىدىسى كۇبىگە اينالىپ, قاسيەتى كۇبىگە اۋدى. يگىلىك, جامانتۇز, كەنەسارى, قاناي بي, قويسالعان اۋىلدارىنىڭ توڭىرەگىندەگى ەلدى مەكەندەردە كۇبى ادەتتە قولدىڭ سالاسىنداي ءتۇپ-ءتۇزۋ, جۋان قايىڭنىڭ دىڭىنەن ارنايى شابىلادى ەكەن. اعاش تورەسى – قايىڭنان جاسالعان ىدىستىڭ ءدامى وزگەشە. شەبەردىڭ قولىنان شىققان كۇبى جۇپ-جۇمىر جەڭدى بىلەكتەي بولىپ, ىشىنەن جارىقتىق قىمىزدىڭ ءيىسى اڭقىپ, شاڭىراققا بەرەكە مەن بارلىقتىڭ لەبىن شاشىپ تۇرادى. قايىڭ كۇبىدە باپتالعان قىمىز ءبىر جاعىنان ءدامدى بولسا, ەكىنشى جاعىنان كۇبىنى ورنالاستىرۋ وڭاي, ىڭعايلى. قىمىزعا ارنالعان كۇبىنى بويىن دەرت شالماعان, تازا قايىڭنان جاساسا, ەستە جوق ەسكى كەزەڭدەردە, كونە داۋىردە سابانى قىرشاڭقى بولىپ اۋىرماعان, جاۋىر بولماعان, كوپ مىنىلمەگەن, تەر سىڭبەگەن سەمىز جىلقىنىڭ تەرىسىنەن عانا جاساعان كورىنەدى. جادىراپ جاز كەلگەن, ماۋسىمنىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ اجەلەرىمىزدىڭ بارلىق ەسىل-دەرتى وزگە شارۋانى قويا تۇرىپ, ىقىلاسى قىمىزعا اۋىپتى. الدىمەن قىس بويى ۇستالماعان كۇبىنى ىستىق سۋمەن مۇقيات جۋىپ, سامال جەلگە كەپتىرەتىن. سونان سوڭ قاڭسىعان ءدامىن كەتىرۋ ءۇشىن ءبىر سۇيەم قازىنىڭ ەتەگىمەن نەمەسە سەمىز قويدىڭ قۇيرىق مايىمەن مۇقيات ىسقىلايتىن.
– شوشالانىڭ ىشىندە تۇمشالانعان وشاقتان اق قايىڭنىڭ سەبەزگىلەي بۋداقتاعان تاپ-تازا تۇتىنىنە ماي جاققان كۇبى ابدەن بابىنا جەتكەنشە ىستالاتىن, – دەيدى جىبەك ەسىمجانقىزى, – كەي جەرلەردە جاس توبىلعى مەن قاراعاندى دا پايدالانادى ەكەن. ءتىپتى, ارشا, كوكپەك, كوك ءشوپ قوسىپ تا جاعادى ەكەن. ال ءبىزدىڭ ءوڭىر تازا قايىڭمەن ىستايتىن. ادەتتە كۇبىنىڭ اۋزى جاعى قاۋسىرىلىپ كەلىپ, تارلاۋ بولاتىن. ال ءتۇپ جاعى كەرىسىنشە سىيىمدىلىعى مولايتىلعان, بۇيىرلەرى ۇلكەيتىلگەن پىشىندە جاسالار ەدى. اجەمنىڭ بەرەكەسى كەتپەيتىن قارا كۇبىسىنە ساي ءوزىنىڭ پىسپەگى, بيە ساۋاتىن تازا شەلەگى, ساۋمالدى ءسۇزىپ الاتىن سۇزگىسى, شومىشتەرى ساقاداي-ساي تۇراتىن. تابيعاتىنا ساي ول ىدىستاردىڭ ءبارى قاشان كورسەڭ دە جاپ-جاڭا جۋىلعانداي جارقىراپ, شاڭ شالماعان, كىر تۇسپەگەن قالپىندا تۇرۋشى ەدى. قازىر ويلاپ قاراساق, سونىڭ بارلىعى مۇنتازداي تازالىقتى سۇيەتىندىگىنەن ەكەن. جارىقتىق ءبىزدى دە ءومىر بويى سولاي جۇرۋگە, ۇيدەگى تۇرمىس-تىرشىلىگىمىزدى سولاي ۇستاۋعا باۋلىدى. قۇدايعا شۇكىر, ارادا قانشاما جىل وتسە دە, ءسابي كەزىمىزدە سانامىزعا سىڭگەن, بالا كەزىمىزدە جادىمىزعا توقىلعان, وشپەستەي ورنەكتەلگەن داعدىمىزدان جاڭىلعان ەمەسپىز. اجەمىز ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن سۇزبە جاسايتىن, جاقسىلاپ ۇيىپ تۇرعان قاتىقتى قاپقا سالىپ, ارقالىققا اسىپ قويىپ, ابدەن سورعىتىپ سۇزەتىن. ەرتەرەكتە سۇزبە ەكى ءتۇرلى ادىسپەن ازىرلەنگەن. ونى تۇزداپ تا, تۇزداماي دا دايىندايتىن. كەبەرسىگەن سۇزبە قارىنعا سالىناتىن-دى. تۇزدالعان سۇزبە كوبىرەك ساقتاۋعا, كوجەگە, سورپاعا ەزىپ ىشۋگە, اسىرەسە ۇزاق جولعا شىققاندا جولاۋشىنىڭ جول ازىعىنا ارنالاتىن. ءارى سۋسىن, ءارى ادامعا كۇش-قۋات بەرەتىن اجەپتاۋىر قۋاتتى تاعام رەتىندە سانالاتىن. قايماعى الىنباعان قويۋ سۇتتەن ۇيىتاتىن. ءارى سۋسىن, ءارى تاعام رەتىندە پايدالانىلاتىن. قازىرگى قازاق اۋىلدارىندا قويىرتپاقتى كۇندىز قولىڭا شام الىپ ىزدەسەڭ دە تابا المايتىنىڭا مەن كەپىل. قاتىققا, ايرانعا, ىركىتكە ءسۇت نەمەسە سۋ قوسىپ تورسىققا قۇيىپ, قانجىعاعا بايلاپ ءجۇرىپ, دالادا ىشەتىن اق. قانجىعادا كوپ ءجۇرىپ, ابدەن شايقالىپ, بابىنا كەلگەننەن كەيىن قويىرتپاقتىڭ اشىعان ءدامى استە بىلىنبەيدى. ىشۋگە ەرەكشە ءدامدى. اسقازاننىڭ قورىتۋىنا وتە جەڭىل. ەرتەرەكتە ونى مالشىلار, جولاۋشىلار ءجيى پايدالاناتىن.
قىمىزشى كەلىنشەكتىڭ اڭگىمەسى قىمىزدان دا ءسىڭىمدى ەكەن. اتا داستۇرىنە سۋساعان ءبىز شولىركەپ اتتاندىق. ساپىرعان سارى قىمىزىنا مەلتەكتەي تويساق تا, كوڭىل شولدەگەن. وسىنداي ىلكىدەن ۇزىلمەگەن ىلكىمدى ىسكە, حالقىمىزعا سەرىك بولعان عاجايىپ عيبراتقا.
اقمولا وبلىسى,
زەرەندى اۋدانى
