قوعام • 10 قازان، 2019

قىلمىستىق پروسەستى ىزگىلەندىرۋ نە بەردى؟

13 رەتكورسەتىلدى

زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بىردەن-بىر جولى &ndash؛ قىلمىستىق پروسەستى جاڭعىرتۋ بولىپ تابىلادى. بۇل ماسەلەنى كەزىندە ەلباسى «؛100 ناقتى قادام»؛ ۇلت جوسپارىندا جان-جاقتى اشىپ كورسەتكەن دە بولاتىن. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىلمىستىق-پروسەستىك زاڭنامانى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى بولىگى قىلمىستىق پروسەستى ودان ءارى جاڭعىرتۋ ەكەندىگىن ايتقان ەدى. ەندەشە وسى ۋاقىت ارالىعىندا قىلمىستىق پروسەستى زامان تالابىنا ساي جەتىلدىرۋدە ونىڭ تيىمدىلىگى قانداي بولدى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك.

الدىمەن ايتارىمىز، اتالعان قىل­؛مىس­؛تىق جانە قىلمىستىق-پرو­؛سەس­؛تىك زاڭ­؛نامالار 2010-2020 جىل­؛دارعا ار­؛نالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجى­؛رىم­؛داماسىنا سايكەس، قىلمىستىق پروسەستىڭ ءتيىمدى مو­؛دەلىن قۇرۋدى ماقسات ەتەدى. سوندىقتان اتالعان تۇ­؛جى­؛رىمداما قىلمىستىق پرو­؛سەستەگى ادام قۇقىقتارى مەن بوستان­؛دىق­؛تارىن قور­؛عاۋعا باعىتتالعان جاڭا ينستيتۋت­؛تاردى ەنگىزۋدى كوزدەيدى. مىنە،­؛ وسىعان سايكەس ەلباسى العا قوي­؛عان تاپسىرمالاردىڭ تيىمدىلىك بارىسىن ساراپتار بولساق، 2015 جىلعى 1 قاڭ­؛تار­؛دان باستاپ جاڭا قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-پرو­؛سەستىك ؛ كودەكستەردىڭ قول­؛دانىلۋى تاپ­؛سىر­؛ماعا ساي جۇرگىزىلگەن رەفور­؛مالاردىڭ ساتتىلىگىن ايعاقتاۋدا.

ويتكەنى بۇل رەفورما ادام قۇقىق­؛تارىن قورعاۋدى نىعايتۋعا، تاراپتاردىڭ جارىسپالىلىعىن ارتتىرۋعا، سوت باقى­؛لاۋىن كۇشەيتۋگە، تەرگەۋ ورگاندى، سوت جانە پروكۋراتۋرا اراسىنداعى وكى­؛لەت­؛تىك­؛­؛­؛­؛تەردى اجىراتۋعا جانە ولاردىڭ قاي­؛تا­؛­؛­؛لانۋىن بولدىرماۋعا باعىتتالعان بو­؛لا­؛تىن. جانە اتالعان وزگەرىستەردى جۇ­؛زە­؛گە اسى­؛رۋ ءۇشىن العاش رەت قىلمىستىق پروسەس­؛كە تەرگەۋ سۋدياسى، پروسەستىك پرو­؛كۋرور، كە­؛­؛لىسىم ينس­؛تيتۋتى، جاسىرىن تەرگەۋ امال­؛دا­؛رى، سون­؛داي-اق قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋ­؛شى­؛لىق­؛تى تىركەۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ەنگىزىلدى.

 ؛

تەرگەۋ ءىسى ايقىندالىپ، سوت باقىلاۋى ارتتى

جاڭادان ەنگىزىلگەن سوتقا دەيىنگى تەر­؛گەپ-تەكسەرۋدىڭ ءبىر­؛ىڭ­؛عاي ءتىزىلىمىنىڭ ناتيجەسىندە قىل­؛مىستاردى بۇرىنعىداي جاسى­؛رىپ قالۋ تىيىلدى. ال تەرگەۋ سۋدياسى ينستيتۋتى تەرگەۋشى نەمەسە پروكۋروردىڭ ؛ كەز كەلگەن ارە­؛كەتى مەن شەشىمىنە بايلانىستى سوت­؛قا شا­؛عىمدانۋعا جول اشتى. ال ەندى قىل­؛مىس­؛تىق پروسەستى جاڭعىرتۋ جونىن­؛دەگى زاڭ­؛نىڭ قانداي ەرەكشەلىگى مەن تيىم­؛دىلىگى بار دەگەندە، ەڭ الدىمەن ايتارىمىز، ال­؛دىمەن كۇدىكتىنى سوتتىڭ سانكسيا­؛سىن­؛سىز­؛ ۇستاۋ مەرزىمى قىسقارتىلدى. بۇل ۇستاۋ مەرزىمى 1956 جىلدان بەرى زاڭدى تۇردە وزگەرتىلمەگەن بولاتىن. سون­؛دىقتان قازىرگى ۋاقىتتا ىسكە قاجەتتى دالەل­؛­؛دەردى جەتىلدىرىلگەن تاسىلدەرمەن جيناقتاۋ جۇرگىزىلەتىندىكتەن ۇستاۋ مەر­؛زىمى 72 ساعاتتان 48 ساعاتقا، ال كامە­؛­؛لەتتىك جاسقا تولماعانداردى ۇستاۋ 24 ساعاتقا قىسقاردى. ءبىراق اسا اۋىر قىلمىستاردى، ونىڭ ىشىندە تەر­؛رور­؛ل­؛ىق جانە ەكسترەميستىك قىلمىس جاسا­؛عان، زاڭسىز ەسىرتكى اينالىمىمەن شۇعىلدانعان، كامەلەت جاسىنا تولماعاندار قۇقىن بۇزعان دەپ تانىلعان كۇدىكتىلەردى 72 ساعات قاماۋدا ۇستاۋ مەرزىمى ساقتالىپ وتىر.

ەكىنشىدەن، قىلمىستىق پروسەستەگى سوتقا دەيىنگى تەرگەۋدە سوت باقىلاۋىن كەڭەيتۋ جۇزەگە اسىرىلدى. دەموكراتيا­؛لىق جانە قۇقىقتىق دامۋ جولىنداعى مەملە­؛كەتتەردە تاۋەلسىز بيلىگى قىل­؛مى­؛س­؛­؛تىق پروسەسكە تارتىلعان ادام­؛نىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ نە­؛گىزگى سۋبەك­؛تىسى بولىپ تابىلادى. سون­؛دىق­؛تان ءبىزدىڭ ەلدە ازاماتتاردىڭ كونس­؛تيتۋسيا­؛لىق قۇقىقتارىن شەكتەيتىن بار­؛­؛لىق ؛ پروسەستىك ارەكەتتەرگە سانكسيا بەرۋ قۇقىعى پروكۋراتۋرادان الىنىپ، سوت قۇزىرىنا جۇكتەلدى. وتكەن جىلى سوت­؛تار 30 مىڭعا جۋىق سانكسيا بەرگەن، ونىڭ ىشىندە ءتىنتۋ، مۇلىككە تىيىم سالۋ، جانە ت.ب.

ۇشىنشىدەن، سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋدىڭ باستالۋ نەگىزدەرىنە اسا ءمان بەرىلەتىن بولدى. بۇرىن ءىس تەك قىلمىس جاساعانى تۋرالى بايانات نەگىزىندە قوزعالا بەرەتىن. وسىعان بايلانىستى كوپتەگەن جازىقسىز ازاماتتار، بيزنەس وكىلدەرى قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلعان. ال ەندى ءىستى قوزعاۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە اۋديتوردىڭ نەمەسە ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ زالالدى راستايتىن رەسمي اكتىلەرى مەن قورىتىندىلارى بولۋى قاجەت. ءبىراق مۇنداي جاعدايدا كەيدە تاراپتاردىڭ ءبىرىنىڭ كەلىسىمدى ورىنداماۋى مۇمكىن. مىنە، جوعارىداعى قابىلداعان زاڭ وسى ماسەلەنى دە رەتتەدى. ءقازىر ولاردىڭ اراسىنداعى داۋ ازاماتتىق سوت ارقىلى شەشىلەدى. ەگەر سوت كەلىسىمدى جارامسىز، ياعني جالعان نەمەسە وتىرىك دەپ تانىسا، وندا قىلمىستىق ءىستى تەرگەۋگە مۇمكىندىك بەرىلەدى. الايدا بۇل تالاپ شارتتىق مىندەتتەمەلەردىڭ جوسىقسىز ورىندالعانى تۋرالى ۇجىمدىق ارىز بەرىلگەن جاعدايدا قولدانىلمايدى. ماسەلەن، قارجى پيراميداسىنان الدان­؛عان ۇلەسكەرلەر ءىسى.

ادۆوكاتتىڭ قورعاۋشىلىق قۇزىرى كەڭەيدى

تورتىنشىدەن، ادۆوكاتتىڭ وكىلەتتىگى ارت­؛تى. قازىرگى ۋاقىتتا ادۆوكات تەرگەۋ­؛شى­؛دەن تەك ساراپتامانى عانا ەمەس، وزگە دە تەرگەۋ امالدارىن جۇرگىزۋدى تالاپ ەتە الادى. سونىڭ ارقاسىندا تەرگەۋ ءىسى كەزىندە دالەلدەمەلەرمەن الماسۋ دا ەن­؛گىزىلدى. ەگەر ادۆوكات قولىندا بار دالەلدەمەلەرى ەرەك­؛شە جانە ءىستىڭ تاعدىرىن شەشەدى دەپ ەسەپ­؛تەسە، ونى تەرگەۋشىگە كورسەتپەستەن، كەيىن سوتتا ۇسىنۋعا دا حاقىلى. ال تەرگەۋشى بولسا، بارلىق دالەلدەرىمەن ادۆوكاتتى تانىستىرۋعا ءتيىستى.

بەسىنشىدەن، قازىرگى زاماناۋي تالاپ­؛تارعا ساي، قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇر­؛گىزۋ راسىم­؛دەرىن جەڭىلدەتۋ شارالارى قابىل­؛دانۋ­؛دا. ماسەلەن، قىل­؛مىستىق تەرىس قى­؛لىقتار جانە ونشا اۋىر ەمەس قىل­؛مىس­؛تار بويىنشا بۇيرىقتىق ءىس جۇر­؛گىزۋ ءوندى­؛رى­؛سى ەنگىزىلدى. ەگەر كۇدىكتىنىڭ ىستە­؛گەن قىل­؛مىسى مەن كەلتىرگەن زالالى مول­؛شەرىنە جابىر­؛لەنۋشى قارسى بولماسا، سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ 5 تاۋلىكتە، ال سوتتا ءىس قا­؛راۋ 3 تاۋلىكتە اياقتالادى. مۇن­؛داي تار­؛تىپ­؛تە وتكەن جىلى 850 قىل­؛مىستىق ءىس قارالعان.

سيفرلى تەرگەۋدىڭ تيىمدىلىگى زور

جالپى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى نەگىزىندە «؛سيفرلى قازاقستان»؛ باعدار­؛لاماسى بويىنشا ەلەكتروندى تەرگەۋ فور­؛ماتى دا بەلسەندى جۇرگىزىلدى. ءقازىر ەلەك­؛تروندى قىلمىستىق ىستەر تىركەل­؛گەنىنەن باستاپ، ونىڭ تەرگەلۋ بارىسى، سوت­؛­؛­؛تا قارالۋى، جازانىڭ ورىندالۋى سە­؛كىل­؛دى بارلىق جۇرگىزىلۋ ساتىلارى اشىق­؛ قام­؛تاماسىز ەتىلەدى. سيفرلى فور­؛مات­؛ ۋا­؛­؛قىتتى جانە شىعىندى ۇنەم­؛دەيدى. سو­؛نى­؛­؛­؛مەن قاتار قىلمىستىق ىستەر­؛دىڭ جو­؛عا­؛لۋىنا، بۇرمالانۋىنا جول بەرىل­؛مەيدى. وسى رەتتە، تەرگەۋ پروسەسى نەگىزگى تالاپ­؛تار­؛عا سايكەس پروكۋرورلارعا، ادۆو­؛كات­؛تارعا جانە سوتقا اشىق كورىنىپ تۇرا­؛دى. سون­؛داي-اق مۇنداي قىلمىستىق پرو­؛سەستىڭ قاتى­؛سۋشى­؛لارى دا ونلاين رەجىمى بويىنشا شا­؛عىمدارى مەن سۇراقتارىن وڭاي جىبەرە الادى. وتكەن جىلى 16،1 مىڭ قىلمىستىق ءىس ەلەك­؛تروندى تۇردە تەرگەلدى، ونىڭ كوبى سوت­؛قا جولداندى.

بۇعان قوسا تاعى ايتارىمىز، اتالعان جاڭالىقتار ارقىلى تۇرمە يندەكسى بو­؛يىنشا دا قاماۋعا الىنعاندار سانى­؛نىڭ كەمۋىنە وراي قازاقستان رەيتين­؛گىسىن 12 پوزيسياعا جاقسارتتى. ال وسى رەتتە قىل­؛­؛مىستىق پروسەستى وڭ­؛تاي­؛­؛­؛لاندىرۋعا ؛ جانە قاماۋعا الىنعان­؛دار­؛دىڭ سانىن ازاي­؛­؛تۋعا بايلانىستى بيۋد­؛جەت قاراجاتى دا ەلەۋ­؛لى تۇردە ۇنەمدەلۋدە ەكەنىن اتاپ وت­؛كەن ءجون.

 ؛

سوڭعى جاڭالىقتار

ەڭ قىسقا اڭگىمە. ءجاۋدىر نارتاي

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 13:03

ەڭ قىسقا اڭگىمە. الىبەك بايبول

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:58

ەڭ قىسقا اڭگىمە. بولات شاراحىمباي

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:55

ەڭ قىسقا اڭگىمە. اسحات ومىرباەۆ

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:54

كۇلكى كەرۋەنى № 5

رۋحانيات • بۇگىن، 12:35

اقجايىقتا ايماقتىق فورۋم ءوتتى

ايماقتار • بۇگىن، 12:28

ەلىمىزدەگى ەڭ ءوتىمدى كولىكتەر

ەكونوميكا • بۇگىن، 12:17

توپاستىق جامان بولادى

100 • بۇگىن، 11:04

جاقسىنىڭ كوزىمەن جۇزدەسۋ

رۋحانيات • بۇگىن، 09:45

جامبىلدىڭ جومارت جاندارى

ايماقتار • بۇگىن، 09:41

مەسەناتتىڭ مىرزالىعى

ايماقتار • بۇگىن، 09:38

ساكەن جانە «ەڭبەكشى قازاق»

رۋحانيات • بۇگىن، 09:33

جازۋدىڭ ماشاقاتى

قوعام • بۇگىن، 09:31

الەمنىڭ ءابدىجامىلى

قازاقستان • بۇگىن، 09:28

كيبەرقىلمىس كۇشەيىپ بارادى

قوعام • بۇگىن، 09:25

جاڭا عارىش جۇيەسى – قازاقستاندا

قازاقستان • بۇگىن، 09:20

«ادامنىڭ كۇنى – اداممەن»

ايماقتار • بۇگىن، 09:16

التىن كۇز، ارايلى سالتانات

ايماقتار • بۇگىن، 09:15

قاۋىپسىز جولعا قاشان جەتەمىز؟

ايماقتار • بۇگىن، 09:12

بالداققا سۇيەنگەن تاعدىر

قوعام • بۇگىن، 09:10

كومىر باعاسى كوڭىلگە قونىمدى ما؟

ايماقتار • بۇگىن، 09:07

نان بولسا، ءان بولادى

قازاقستان • بۇگىن، 08:49

بەلسەنە قاتىسۋ قاجەت

قازاقستان • بۇگىن، 08:45

بيزنەستىڭ دامۋىنا باستاعان فورۋم

قازاقستان • بۇگىن، 08:39

سەرىكتەستىك سەنىمدى نىعايتادى

قازاقستان • بۇگىن، 08:37

قازاق مۋزىكاسىنىڭ قاراشاڭىراعى

ايماقتار • بۇگىن، 08:33

دارالاپ ۇلى دالا ۇلاعاتىن

رۋحانيات • بۇگىن، 08:23

قىزىلشا اۋرۋىنا قىراعىلىق قاجەت

مەديسينا • بۇگىن، 08:20

پرەزيدەنت ارحيۆىنە – 25 جىل

پرەزيدەنت • بۇگىن، 08:18

امەريكامەن ساۋدا-ساتتىق ۇلعايادى

قازاقستان • بۇگىن، 08:13

ۇقساس جاڭالىقتار