اۋىلداردا دا ىسكە اسىرىلادى
– سالتانات تەمىرقۇلقىزى, اۋەلى ءوزىڭىز جەتەكشىلىك ەتەتىن قوعامدىق ۇيىم تۋرالى ايتا كەتسەڭىز...
– 2013 جىلدان بەرى بىرلەستىگىمىز قازاقستاننىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ جونىندەگى پروۆايدەرىنە اينالدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن جالپى 20-25 الەۋمەتتىك جوبانى ىسكە اسىرىپ كەلەمىز. كواليتسيا جاسىل ەكونوميكانىڭ باستى ناسيحاتتاۋشىسى ءارى جاسىل تەحنولوگيالاردىڭ تاراتۋشىسى مارتەبەسىن يەلەندى دەسەك قاتەلەسپەسپىز. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار اراسىندا سەكتورارالىق سەرىكتەستىكتىڭ تۇراقتى دامۋ قاعيداسىن تابىستى جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز. مىسالى, كواليتسيا 2015 جىلى «Expo&Women» ايەلدەردىڭ جاسىل ەكونوميكانى قولداۋعا ارنالعان حالىقارالىق قوزعالىسىن, سونداي-اق «قازاقستان ۆولونتەرلەرى اليانسى» زتب جاستار ۇيىمىن, 2019 جىلى «قازاقستان ايەلدەرىنىڭ اگرارلىق وداعى» زتب جانە «قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق ۇيىمدارى قاۋىمداستىعى» زتب قۇرۋعا اتسالىستى. سول سەكىلدى ەكسپو – 2017 كورمەسىن دايىنداۋعا جانە وتكىزۋگە ۇلەس قوستىق. ادەتتە, ءداستۇرلى ەمەس ينستيتۋتسيونالدىق جوبالاردى ازىرلەيمىز. اتاپ ايتقاندا, Online-Expo-2017 جاسىل يننوۆاتسيالاردىڭ ۆيرتۋالدى رەسپۋبليكالىق كونكۋرسىن, ەكولوگيالىق دوستىق بيزنەس كونكۋرسىن, جاسىل تەحنولوگيالاردىڭ دەمونستراتسيالىق ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارىن ۇيىمداستىردىق. بىرلەستىك – ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ جاڭا جولدارىن ىزدەيتىن الەۋمەتتىك اۆانگاردقا اينالدى. بيىل اقپان ايىندا كواليتسيا «اۋىل – ەل بەسىگى» ارنايى جوباسىن قولداۋعا مەموراندۋم دايىنداپ, وعان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, ون شاقتى «جاسىل» كومپانيا, اۋىلدى جەرلەردىڭ بەلسەندىلەرى جۇمىلدىرىلدى. ونىڭ مازمۇنىندا اۋىلدى جەرلەردە جاسىل ەكونوميكانى ىسكە اسىرۋدىڭ 10 قاعيداسى مەن مىندەتى قاراستىرىلعان. ناقتى ايتساق, ورگانيكالىق ەگىنشىلىككە, كليماتى وڭتايلاندىرىلعان اۋىل شارۋاشىلىعىنا كوشۋ, ەكوجۇيەلىك قىزمەت كورسەتۋ ەكونوميكاسىن دامىتۋ, فەرمەرلەرءدى, كاسىپكەرلەردى, جاستار مەن ايەلدەردى جاپپاي وقىتۋ قامتيدى.
جەتكىلىكتى قاراجات بولىنبەيدى
– ەلىمىزدە جاسىل ەكونوميكانى دامىتۋ ءۇشىن قانداي ءىس-شارالار قاجەت جəنە وسى سالاداعى نەگىزگى پروبلەمالاردى اتاساڭىز؟
– بۇل سالادا جۇمىس ىستەيتىن ۇيىمدارعا مەملەكەتتەن قاراجات بولىنبەيدى. ەلىمىزدە جاسىل قارجىلاندىرۋ ينستيتۋتى ءالى دامىماعان. سۇرانىس ناقتى جوبالارعا بايلانىستى تۋادى. قازاقستاندا جاسىل تەحنولوگيانى مەڭگەرگەن ماماندار وتە از. جاسىل تەحنولوگيالار ورتالىقتار جەلىسىن كەڭەيتىپ, قولداۋ ءۇشىن اكىمشىلىك كومەك قاجەت. وسى رەتتە وقىتۋ كۋرسىن ۇيىمداستىرۋدا حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىمەن, سول سەكىلدى تاجىريبە الماسۋ ماقساتىندا بەيىندى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتقان ارتىق بولمايدى. الايدا ءبىرىنشى كەزەكتە جاڭا جاسىل كاسىپتەردى سەرتيفيكاتتاۋ جانە الەمدىك نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتى, سۇرانىسقا يە جاسىل تەحنولوگيالاردى يگەرۋ ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ, تەحنيكۋمداردىڭ, سونداي-اق كوللەدجدەردىڭ باعدارلامالارىن جاڭارتۋ كەرەك.
– قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىنە توقتالساق, جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاراجاتتى قايدان الاسىزدار؟
– مەملەكەتتىك تاپسىرىستاردىڭ, ۇكىمەت گرانتتارىنىڭ بولماۋى جۇمىسقا ءبىراز قيىندىق كەلتىرەدى. ۇيىم جۇمىسى دەمەۋشىلەر مەن دونورلاردىڭ تاپسىرىستارىنا تىكەلەي بايلانىستى جۇرگىزىلەدى.
كراۋتفاندينگكە ەرەكشە نازار قاجەت
– بۇل سالادا ناقتى قانداي باعىتتار درايۆەر بولا الادى؟
– ءبىرىنشى ورىنعا جاسىل بانكينگ پەن كراۋتفاندينگتى (ينتەرنەت ارقىلى جوبالارعا قاراجات جيناۋ), ەلەكتروندى ۆيترينالار جانە «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جاسىل تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ ۆيرتۋالدى كورمەسىن دامىتۋدى قويار ەدىم. قازاقستاندا كراۋتفاندينگتىڭ زاڭنامالىق بازاسى ءالى قۇرىلماعان. سونداي-اق بىزدە سۋپەرماركەتتەردەگى جاسىل تاۋارلار دۇكەندەرىنىڭ نەمەسە ءتيىستى بولىمدەردىڭ جەلىسى دامىماي وتىر. ءبىزدىڭ بولشەك ساۋدا تاۋارلارىنىڭ اسسورتيمەنتى وتە ناشار. دۇكەندەردە ەڭ بولماعاندا جاسىل تاۋارلاردىڭ ۇلگىلەرىن قويۋعا جانە ونى تۇتىنۋشىلاردىڭ تاپسىرىسىمەن اكەلۋگە بولادى. مىسالى, ەلەكتر ۆەلوسيپەد نەمەسە ەلەكتر روليكتەرى الەمدە كەڭىنەن تانىمال. بۇل قاتارعا ساپالى وسىمدىكتەردى, سۋپەرفۋدتاردىڭ تۇقىمدارىن, سپيرۋليننەن, سورادان جاسالعان ەمدىك تاماق ونىمدەرىن جانە كونسەرۆىلەنگەن تۇيە ءسۇتىن جاتقىزۋعا بولادى. تۇرمىستىق ماقساتتاعى جاسىل تاۋارلار مىڭداپ سانالادى. بۇل ءۇشىن جىل سايىن كورمە-ساتىلىمدار ۇيىمداستىرىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىندا جاسىل تاۋار ماركەتولوگتارىن دايىنداۋ قاجەت.
ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ زياتكەرلىك مۇراسى ناشار ناسيحاتتالىپ, وندىرىسكە ەنگىزىلمەي قالدى. ەلباسى كورمەدەن كەيىن شەنەۋنىكتەردى «ۇيىقتاعانى» ءۇشىن سىنعا الىپ, قاتىسقان مەملەكەتتەر ۇسىنعان تەحنولوگيالاردى زەرتتەپ, ەنگىزۋدى تاپسىرعان ەدى. قازاقستاندا جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى مەن ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا ەكسپورتقا شىعارۋعا تاتيتىن الەمدىك دەڭگەيدەگى جوبالار بار.
«استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى اياسىندا جاسىل ەكونوميكا جانە ەكوجۇيەلىك قىزمەتتەردى ارتتىرۋ ءۇشىن جاڭا قارجى قۇرالدارىن دامىتۋى ءتيىس.
يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءۇشىنشى بەسجىلدىعىندا تابيعي رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋ قاراستىرىلماق. وعان زاڭنامالىق قولداۋ قاجەت ەكەنى ءشۇباسىز. بۇعان قوسا جاسىل تەحنولوگيالارعا ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن بيزنەستى ىنتالاندىرۋ, ەكولوگيالىق كودەكستى جەتىلدىرۋ مىندەتى قويىلدى. جاسىل ەكونوميكانىڭ دامۋىن باعالاۋ ءۇشىن ينتەگرالدى ينديكاتوردى – «جاسىل» ىشكى جالپى ءونىمدى قولدانار ەدىم. ياعني, ەكونوميكالىق الەۋەتى جوعارى بارلىق «جاسىل» سالالاردىڭ جالپى اينالىمى قاجەت. ماسەلەن, قازاقستانداعى كىرمەلىك ءتۋريزمىنىڭ اينالىمىن 6-7 ملرد دوللارعا باعالاۋعا بولادى.
جاسىل ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىنىڭ ىشىنەن ءبىرىنشى ورىنعا ەنەرگيا, بيوگاز جانە قايتا وڭدەلگەن ءونىم الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قالدىقتاردى وڭدەۋ سەكتورىن تاڭداۋعا بولادى. قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى ءبولىپ جيناۋعا, قالا شەگىندە كومىرتەگى قالدىقتارىن ءپيروليزدى جانە جوعارى تەمپەراتۋرالى گاز گەنەراتورلى پەشتەرمەن جويۋعا, قوقىس گازىن الا وتىرىپ پوليگونداردى رەكۋلتيۆاتسيالاۋعا كوشۋ قاجەت. قازاقستاندا وسىعان ۇقساس بىرنەشە پەش بار. وندا كومىرتەگى قالدىقتارى (پوليمەر, رەزەڭكە, پلاستيكالىق ىدىس, ماتالار جانە ت.ب.) قۇبىرلاردا شوگىندىلەرى تۇزىلمەي, ديوكسينسىز ىدىرايدى. اسىرەسە 1800 گرادۋستان جوعارى تەمپەراتۋرادا.
اڭگىمەلەسكەن
جاقسىلىق مۇراتقالي,
«Egemen Qazaqstan»
