ءوندىرىس – ەكونوميكا وزەگى
بۇگىندە قاراساي باتىر ەسىمىن ۇلىقتاپ وتىرعان اۋدان جەتىسۋ وڭىرىندەگى داۋلەتىنە ساۋلەتى جاراسقان ايماق قانا ەمەس, الماتى سياقتى الىپ مەگاپوليستىڭ ارقا سۇيەۋشى نىسانىنا اينالدى. بۇل جەردە كۇنىنە 3 ملن ادامعا دەيىن قىزمەت كورسەتەتىن قالا ەكونوميكاسىن شيكىزاتپەن قامتۋداعى قاراساي اۋدانىنىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن ايتقىمىز كەلگەن. ياعني, ىرگەدەگى اۋدان ءىرى مەگاپوليستىڭ تىرەك كۇشى سياقتى مىندەت اتقارىپ وتىر. ەكىنشى جاعىنان, بۇل – ايماقتاعى بارلىق سالانىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن قوزعاۋشى كۇش. جىل باسىنان بەرى قاراساي اۋدانىندا 13,2 مىڭ توننا ەت, 50,4 مىڭ توننا ءسۇت, 191 ملن دانا جۇمىرتقا ءوندىرىلىپتى. دەمەك, اۋدانداعى اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ءونىم ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ باعىتى دا توقتاۋسىز جۇمىس ىستەپ تۇرعانى انىق.
بۇل ءوز كەزەگىندە قاراساي اۋدانىنىڭ ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر جاعىنان وبلىستاعى جەتەكشى ورىنعا شىعىپ, جىل وتكەن سايىن حالىقتىڭ تۇرمىس-احۋالى ارتا تۇسۋىنە جول اشىپ وتىر. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتالىق, 2017 جىلى اۋدان بيۋدجەتىنە 32 ملرد تەڭگە تازا پايدا تۇسكەن بولسا, بىلتىر بۇل كورسەتكىش 49 ملرد تەڭگە كولەمىنە جەتكەن. بيىلعى بيۋدجەت كىرىسىنىڭ مەجەسى 55 ملرد تەڭگە شاماسىندا بولجانىپ وتىر. بۇل – ءوندىرىستىڭ وركەن جايعاندىعىنىڭ كورىنىسى. اسىرەسە, ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ دامۋى ءوڭىردى باسقا اۋداندارمەن سالىستىرعاندا الدىڭعى قاتاردان كورىنۋگە جول اشتى. وتكەن جىلى وندىرىستەن تۇسكەن تابىس كولەمى 195,0 ملرد تەڭگەنى قۇراپ, وبلىستاعى ونەركاسىپ سالاسىنىڭ 33 پايىزىن قۇرادى. بۇل اۋدانداعى جۇيە قۇراۋشى 7 كاسىپورىن مەن 18 ءىرىلى-ۋاقتى كاسىپورىنداردىڭ جۇمىس ناتيجەسى. ال اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى وندىرىلگەن ءونىمنىڭ قارجىلاي قۇنى 25 ملرد تەڭگە بولىپ, وبلىستا وندىرىلگەن ءونىمنىڭ 7,5 پايىزىن قۇرادى.
قاراساي اۋدانىندا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىن 14 400 نىسان تىركەلگەن. 2526 شاعىن كاسىپورىن, 9918 جەكە كاسىپكەر, 1956 اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى اۋداننىڭ ەكونوميكالىق وركەندەۋىنە ءوز ۇلەسىن قوسۋدا. 67 مىڭعا جۋىق ادام ەڭبەك ەتەتىن, وسى شاعىن كاسىپكەرلىك سالاسى بيۋدجەت قورجىنىنا 11,5 ملرد تەڭگە قارجى قۇيىپ كەلەدى.
ال جۇيە قۇراۋشى ءىرى ونەركاسىپ ورىندارى تۋرالى ۇزاق ايتۋعا بولادى. اۋدانداعى ەلتاي اۋىلدىق وكرۋگى اۋماعىنا قونىس تەپكەن «ەفەس كازاحستان» سىرا زاۋىتى, «كوكا-كولا الماتى بوتلەرز», «ازيا گاز NG», «ەيكوس», «پلاست-ينجيرينگ», «الماتى ستەكلو», «Cristal Pure Glass», «Q-Recycling», «جاركەنت گاز سەرۆيس», «RG BRANDS», «SUNAGRO», «Unimaster Agro», «ECOFILDS», «ECOFILDS», «ECOCULTUR», «ال-ماتينسكي پرودۋكت», «AURORA AGRO», «Terra Nova», پوليمەرلى تەحنولوگيالىق جۇيەلەر», «الماتى تەرى وڭدەۋ زاۋىتى», «Kaz Eco Food», «Holland Green Tech», «Clever Medical», «Kelun-Kazpharm», «قاراساي ماشينا جاساۋ زاۋىتى», «وۋسا اليانس» سياقتى جشس-لار قاراساي اۋدانىنىڭ عانا ەمەس, وبلىس, قالا بەردى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا جۇمىس جاساپ وتىر.
قاراساي اۋدانىنداعى سىرتقى نارىقتى يگەرگەن كاسىپورىننىڭ ءبىرى – «الماتى ونىمدەرى» اتتى كونديتەرلىك فابريكا. بۇگىندە تۇتىنۋ نارىعىندا «A Product» برەندىمەن تانىمال بولعان كاسىپورىننىڭ ءونىمى جوعارى سۇرانىسقا يە. كورشىلەس رەسەي, قىتاي مەن الىس شەتەلدەرگە دە ءتاتتى-ءدامدى كونديتەرلىك ءونىم تۇرلەرىن جونەلتىپ وتىرعان كاسىپورىننىڭ وندىرىستىك قۋاتى جىلىنا 13 مىڭ توننا دايىن ءونىم شىعارۋعا ەسەپتەلگەن. ونىمدەرى ورتالىق ازيا ەلدەرىنە, رەسەيدىڭ 13 قالاسىنا جانە گەرمانيا مەن بەلارۋسكە ەسپورتتالادى. استىن سىزىپ ايتايىق: كاسىپورىن 500 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. جانە جۇمىسشىلار مەن قىزمەتكەرلەردىڭ بارلىعى دەرلىك قاراساي اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى. سۇرانىسقا يە مامانداردى كاسىپورىن قارجىسىنا وقىتىپ, قايتا دايارلاپ الادى. ادام كاپيتالىنا دەگەن قۇرمەتتىڭ ءبىر ءتۇرى بۇل دا. قازىر فابريكا كەڭەيىپ, جاڭعىرتۋ باعدارلاماسى نەگىزىندە قوسىمشا تسەحتاردى ىسكە قوسۋدىڭ قامىندا. بۇيىرسا, تاعى دا جۇمىس كۇشى قاجەت بولاتىنى انىق. دەمەك, اۋداننىڭ ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىس ارتادى. ءارى وسى «A Product» كونفەت پەن پەچەنەگە قاجەتتى ۇن مەن قانتتى, باسقا دا شيكىزاتتى وبلىس اۋماعىنان تاسىمالدايدى. ايتپاقشى, بۇل شەتەلگە ءونىم جونەلتەتىن قاراساي اۋدانىنداعى جالعىز ءوندىرىس ورنى ەمەس. ءدال وسى «A Product» زاۋىتىنىڭ ىرگەسىندە «الماتى-ستەكلو» جشس زاۋىتى دا جۇمىس ىستەپ تۇر. سوڭعى ۇلگىدەگى تسيفرلى تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەيتىن زاۋىت ءتۇرلى پىشىندەگى شىنى ىدىستار مەن قۇتىلاردى قۇيىپ شىعارادى. ءوندىرىستىڭ مۇمكىندىگى جىلىنا 120 ميلليون داناعا دەيىن تاپسىرىس ورىنداۋعا جەتەدى. مۇندا دا بەس جۇزگە جۋىق ادام جۇمىس ىستەيدى.
بۇل ءۇردىستىڭ جۇلگەسى ۇزىلگەن ەمەس. جاقىندا جىلىنا 1200 توننا دايىن ءونىم وڭدەيتىن, 81 جۇمىس ورنىنا ارنالعان «قالقان – 7» مەتالل وڭدەۋ زاۋىتى مەن پروفناستيل, مەتالل جابىندى ونىمدەرىن وندىرەتىن «بولاشاق قازمەتالل» كاسىپورنى ىسكە قوسىلدى. سول سياقتى, قاسكەلەڭ قالاسىندا 900 ادامعا جۇمىس بەرىپ وتىرعان «حاملە» فابريكاسى, 700 جۇمىسشى ەڭبەك ەتەتىن «الماتى قاعازى» كاسىپورنى بۇگىندەرى ءوز ونىمدەرىن ەلىمىزبەن قاتار الىس-جاقىن شەتەلدەرگە شىعارا باستادى. دەمەك, اۋدانعا تاياۋ بولاشاقتا ينۆەستورلاردىڭ اعىلاتىنى ءسوزسىز. ال قازىردە اۋدانداعى ينۆەستيتسيا تارتۋ باعىتى بويىنشا نەگىزگى كاپيتالعا 57,2 ملرد تەڭگە قۇيىلىپ, وبلىس بويىنشا ينۆەستيتسيالىق پورتفەل كورسەتكىشى 18,7 پايىزعا جەتتى.
رۋحاني جاڭعىرعان ولكە
...الماتىدان جوعارى تراسسا ارقىلى شىعىپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۋعان اۋىلىن بەتكە العان بىزدەن جولاي توقتاپ تۇرعان رەسەيلىك ءنومىرلى كولىكتىڭ يەسى ءجون سۇرادى. جىگىت اعاسى ماسكەۋ وبلىسىنان ەكەن. وتباسىمەن بىرگە ساياحاتتاپ, قازاقستاننىڭ شىعىسى مەن وڭتۇستىگىن ارالاپ ءوتۋدى ماقسات ەتىپتى. بىزدەن وسى ماڭداعى «اتامەكەن» مادەني كەشەنىنە اپاراتىن جولدى نۇسقاپ جىبەرۋدى ءوتىندى. ءبىزدىڭ دە باعىتىمىز شامالعان اۋىلى ەدى, ىزىمىزدەن ەردى. ورىس ازاماتى ىزدەگەن ول كەشەن قاراساي اۋدانىنداعى رۋحاني اعارتۋ ورتالىعى عانا ەمەس, تاريحي-مادەني ساياحات ورنىنا اينالعان مەكەندەر قاتارىنا ەنىپ وتىر. ايتپاقشى, ءبىز شامالعان اۋىلىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىنىڭ «اتامەكەن» تاريحي-مادەني ورتالىعى جايلى بۇعان دەيىن قالام تەربەگەنبىز. بۇل جولى دا از-كەم اينالىپ سوعۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز. ويتكەنى قازىرگى قارىشتاپ دامىعان قاراساي اۋدانىنىڭ داڭقىن اسىرىپ, مادەني ماڭىزىن ارتتىرىپ وتىرعان وسىنداي ورتالىقتار. ونىڭ ۇستىنە ورتالىقتىڭ وسى اۋىلدا سالىنۋىندا ۇلكەن ءمان بار. شامالعان – ەلباسىنىڭ كىندىك قانى تامعان اۋىل. الەم نازارىنداعى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ۇشقوڭىر تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى وسى ءبىر ەتەك-جەڭى جيناقى ەلدى مەكەننەن تۇلەپ ۇشقان ەدى. اۋىلدا تۇعىرى بيىك تۇلعانىڭ تاعىلىمدى ءومىر جولىن وسكەلەڭ ۇرپاققا پاش ەتەتىن تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايى 1998 جىلدان بەرى كەلۋشىلەرگە قىزمەت ەتىپ كەلگەن. بۇگىندە «اتامەكەن» تاريحي-مادەني ورتالىعى شامالعاندىقتار عانا ەمەس, تۇتاس ەلىمىزدىڭ ماقتانىشى بولاتىنداي رۋحاني كەشەنگە اينالدى. ەلباسىنىڭ ءومىر جولى مەن قىزمەتىنەن تاعىلىمدى سىر شەرتەتىن كىتاپتار مەن ەكسپوناتتاردى وسى «اتامەكەن» تاريحي-مادەني ورتالىعىنان تاماشالاۋعا بولادى. قۇندى جادىگەرلەردى جيناقتاۋعا شامالعانداعى تاريحي ولكەتانۋ مۇراجايى, ورتا مەكتەپتىڭ ۇجىمى جۇمىلسا, ەلباسىنىڭ جازبا ەڭبەكتەرى مەن تانىمدىق فوتوسۋرەتتەرى, ءار جىلداردا جارىق كورگەن كىتاپتارى ەلباسى كىتاپحاناسى مەن ۇلتتىق كىتاپحانا مۇراعاتىنان الىنعان. ال ورتالىقتاعى كەلۋشىلەردى قىزىقتىراتىن ەكسپوناتتىڭ ءبىرى – ەلباسى مىنگەن ۇكىمەتتىك اۆتوكولىك ەكەن. بىزدەن جول سۇراعان شەتەلدىك ساياحاتشىنى قىزىقتىرعان وسى جادىگەر ەكەن.
جالپى, رۋحاني جاڭعىرعان ولكەدەگى ادام اياعى ۇزىلمەيتىن تاعى ءبىر ورتالىق – «باتىر بابالار» مەموريالدى كەشەنى. قاراساي اۋدانىندا كورنەكتى ورىنعا جالپى كولەمى 465 ميلليون تەڭگە شاماسىندا قارجى قۇيىلعان ەكەن. قازاق تاريحىنىڭ قالىڭ قاتپارىنان سىر شەرتەتىن شەجىرەلىك سۋرەتتەرمەن ارلەنگەن بۇل كەشەن بابالاردىڭ ەرلىك جولىنا قويىلعان ەسكەرتكىش سياقتى. كيىز ءۇي بەينەلى مەموريالدى كەشەننىڭ ءىشى-سىرتى اق ءمارمار تاسپەن قاپتالعان. كوككە ۇمتىلعان بيىك ستەللا بولاتتان قۇيىلىپ, سۇيىرلەنە بىتكەن كۇمبەزدى شاتىرعا ۇيلەسىپ تۇر. مۇنداعى ەجەلگى ساق زامانىنا ارنالعان ەكسپوزيتسيانىڭ ءوزى ءبىر الەم. ۇزىندىعى 15, ەنى 3 مەتر بولاتىن تۇمار حانشايىمنىڭ زامانىن بەينەلەيتىن, سول كەزەڭدەگى ۇرىس دالاسىنا جەتەلەيتىن پانورامانىڭ ءجونى جانە بولەك. التىن ادام داۋىرىنەن جەتكەن جادىگەرلەر, تۇتاس دالا وركەنيەتىنىڭ بولشەگىندەي كورىنەتىن قولونەر مەن ۇستا قولىنان شىققان بۇيىمدار دا ەجەلگى دۇنيەگە شاقىراتىنداي. ال نىسان قابىرعاسىندا مەملەكەت شەجىرەسى جىلدار لەگىمەن ءورىلىپ, قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى مەن بۇگىنگى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ اراسىنداعى عاسىرلارعا سوزىلعان سوقتىقپالى-سوقپاقسىز تاريحتىڭ ءار ءساتى كوركەم سۋرەتتەرمەن بەزەندىرىلىپتى. مەموريالدى كەشەندى ارالاۋعا الماتى ماڭىنداعى اۋدانداردىڭ مەكتەپ وقۋشىلارى ىنتا تانىتىپ, ءجيى كەلەدى ەكەن. ءتىپتى تاريح ساباعىن وسىندا كەلىپ وتكىزەتىن تاجىريبە قالىپتاسىپتى. سانانىڭ تۇلەۋى, رۋحتىڭ جاڭعىرۋى ءۇشىن بۇل دا ءبىر ىزگى قادام. وسى ۇدەدەن شىعىپ, تۋعان جەرگە تاعزىم ەتىپ وتىرعان قاراسايلىقتارعا قۇبا-قۇپ دەيسىڭ.
ايتپاقشى, تۋعان جەرگە تاعزىم دەگەننەن شىعادى, جاقىندا اۋدانداعى شامالعان كەنتىندە جاڭادان دەنە شىنىقتىرۋ جانە ساۋىقتىرۋ كەشەنى اشىلعانىنان جۇرت قۇلاعدار بولۋى كەرەك. بۇل – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۋعان اۋىلىنا دەگەن پەرزەنتتىك تارتۋىنىڭ ءبىر كورىنىسى. «ۇشقوڭىر» دەنە شىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنىنىڭ اۋماعى 7300 شارشى مەتردى الىپ جاتىر. نىسان 6 بلوكتان تۇرادى. ۆولەيبول, باسكەتبول, گاندبول جانە مينيفۋتبولعا ارنالعان امبەباپ زالدا جارىس تاماشالاۋ ءۇشىن 300 ورىندىق جەكە تريبۋنا جانە بار. شىعىس جەكپە-جەگى, بوكس, كۇرەس سياقتى سپورت تۇرلەرىنە ارنالعان جاتتىعۋ زالىنا جاپسارلاس 160 ادامدىق كورەرمەن زالى بولەك سالىنعان. ءجۇزۋ باسسەينىنە دە سۇرانىس كوپ ەكەن. بۇل كەشەن ءبىر مەزگىلدە 300 ادامنىڭ سپورتپەن شۇعىلدانۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
اكىممەن از-كەم اڭگىمە
جانداربەك دالاباەۆتىڭ قاراساي اۋدانىنا باسشىلىق ەتكەنىنە ءبىر جىلدان ەندى استى. ەڭبەك جولىن اۋىلداعى مەكتەپتىڭ مۇعالىمى بولىپ باستاعان اكىم قازىر ايماقتاعى تاجىريبەلى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قاتارىندا. اكىم اۋداننىڭ جاعدايىن بىلاي اڭگىمەلەدى. 1929 جىلدىڭ وتىز ءبىرىنشى قاڭتارى كۇنى الاتاۋدىڭ ەتەگىندە شاشىراي قونىستانعان اۋىلداردىڭ باسى بىرىكتىرىلىپ, لەنين اتىنداعى جاڭا اۋدان قۇرىلعان ەكەن. كەيىننەن تاعى ءبىر پارتيا كوسەمى كالينيننىڭ ەسىمىن يەلەنىپ, كەلە-كەلە قاسكەلەڭ اۋدانى بولىپ وزگەرگەن وڭىردە تىرشىلىك قازانىنىڭ قايناعانىنا 90 جىل ۋاقىت بولدى. قازىر اۋدان اۋماعىندا 1 قالا, 10 اۋىلدىق وكرۋگ بار. مۇنداعى 47 ەلدى مەكەندە 272 400 ادام تىرشىلىك كەشۋدە. اۋدانداعى 54 ورتا مەكتەپتە 57 مىڭ 388 وقۋشى ءبىلىم الۋدا. ىشكى ميگراتسيا مەن دەموگرافيالىق وسىمگە بايلانىستى بالالاردىڭ سانى دا ارتىپ كەلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە وقۋشىلار سانىن كوبەيتىپ, ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتەردىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتۋدە. بۇگىندە اۋداندا 11 ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپ جۇمىس جاسايدى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا بيىل كەرىمبەكوۆ جانە مامەتوۆا اتىنداعى ورتا مەكتەپكە 300 ورىندى, اباي اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپكە 600 ورىندى جاپسارجاي سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. سونىمەن قاتار ەكى مەكتەپتىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارى دايىندالىپ, مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتۋدە. قالعان 4 مەكتەپتىڭ ماسەلەسى دە تاياۋ جىلدارى شەشىلمەك. بۇل جەردە وسىنداي الەۋمەتتىك قۇرىلىستارعا جەر دايىنداۋ كۇردەلى ماسەلە ەكەنىن ايتا كەتكەن ورىندى. سەبەبى ەلدى مەكەندەر ءبىر-بىرىنە وتە جاقىن ورنالاسقان, جەردىڭ بارلىعى جەكەمەنشىكتىڭ ۇلەسىنە ءوتىپ كەتكەن اۋداندا مەكتەپكە ارنالعان جەردى ايقىنداۋ قيىنعا سوعادى. 20 مىڭ تۇرعىنعا ارنالعان «اسىل ارمان» تۇرعىن ءۇي كەشەنىن جوبالاۋ كەزىندە مەكتەپ پەن بالاباقشا جانە اۋرۋحانا نىساندارىن نازاردان تىس قالدىرۋدىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندەرى 1,5 مىڭ بالانى تاسىمالداپ وقىتۋعا ءماجبۇر بولۋدا. الايدا بۇل جەردە مەكتەپ قۇرىلىسىنا قاجەتتى جەر دايىندالىپ, بۇگىندەرى مەردىگەرلەرى انىقتالۋدا. اۋداندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى بويىنشا 1 اۋداندىق, 2 اۋىلدىق اۋرۋحانا, 8 مەديتسينالىق بولىمشە, جۇقپالى اۋرۋلار اۋرۋحاناسى جانە جەكەمەنشىك دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرى حالىققا قىزمەت كورسەتىپ كەلەدى. بۇل سالانى الداعى ۋاقىتتارى دامىتۋعا اۋقىمدى شارالار جوسپارلانعان. سول سياقتى, مادەنيەت سالاسى, اۆتوكولىك جولدارى, قۇرىلىس سالاسى بويىنشا ايتا قالارلىق يگىلىكتى ىستەر بار. قاراساي اۋدانىنداعى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – ەلدى مەكەندەردى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ كەلگەنى بەلگىلى. وسى ورايدا قاسكەلەڭ جانە كازاچكا وزەندەرىنەن سۋ الاتىن جالپى سمەتالىق قۇنى 9,4 ملرد تەڭگەلىك «قاسكەلەڭ سۋ توپتاماسى» جوباسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى اياقتالۋعا جاقىن. «23+1» دەپ اتالاتىن بۇل ءىرى جوبا جۇزەگە اسىرىلعاننان كەيىن قاسكەلەڭ قالاسى مەن قىرعاۋىلدى, جاڭاتۇرمىس, اباي, دولان, شامالعان, جاندوسوۆ جانە 1-ماي اۋىلدىق وكرۋگتەرىنە قاراستى اۋىلداردىڭ بارىندە اۋىز سۋ ماسەلەسى تولىعىمەن شەشىمىن تابادى.
الماتى وبلىسى
