كينو • 04 قازان، 2019

ەرمەك تۇرسىنوۆ: ناعىز ونەر جاۋاپ بەرمەيدى، سۇراق قويادى

857 رەتكورسەتىلدى

– ءسىز بيلىكتى، قوعامدى قا­­رىپ تۇسەتىن قاتقىل ويى­ڭىز­دى ەش بۇكپەسىز، جالاڭاش كۇ­يىندە ايتىپ تا، جازىپ تا كەلەسىز. بۇل مىنەزىڭىز بيلىككە ۇنامايتىن بولار دەپ توپشى­لايتىن ەدىك، بىراق ءسىز قا­زاق­ستان كينەماتوگرافيستەر وداعىنا باسشى بولىپ ساي­لانعانىڭىزدا، ول ويىمىزدىڭ بەكەر ەكەنىن تۇسىندىك. ءسىزدىڭ توراعالىعىڭىزدى قالاي قا­بىلداساق بولادى: بۇل قۇ­زىر­لى مەكەمەلەردىڭ ەركىن وي­لى ادامدارمەن ساناسۋى ما، الدە ءوزىڭىزدىڭ بارلىق تاراپتىڭ كو­ڭى­لىنەن شىعاتىن ەپتىلىگىڭىز دە بار ما؟

– مەن سايلانباي تۇرىپ تا كينەماتوگرافيستەر وداعى­نىڭ بۇرىنعى باسشىلارى س.تا­ۋە­كەلوۆ، ي.ۆوۆنيانكو تاراپىنان وداق­تىڭ جۇمىسىنا ارالاسۋعا ۇسىنىستار اراگىدىك ءتۇسىپ تۇ­را­تىن. باس تارتىپ، شەتتەپ جۇ­رەتىنمىن. ويتكەنى ەركىندىكتى جاقسى كورەمىن. كىتاپ جازامىن. كينو تۇسىرەمىن. توراعالىققا بارعىم كەلمەگەنىنىڭ سەبەبى كوپ بولدى. ءبىر سەبەبى، بيلىك قوعامدىق ۇيىمدارعا اسا نازارىن اۋدارا بەرمەيدى. شىعارماشىلىق وداقتاردىڭ كەڭەس كەزىندەگى سياق­­تى بيلىك ساناساتىنداي بە­دەلىنەن تۇك قالماعان، كۇشى جوق. جازۋشىلار وداعى عيماراتىن جالعا بەرىپ، جان باقسا، ءبىز با­سىمىزداعى جالعىز باسپانامىز – كينو ۇيىنەن دە ايرىلىپ قالعانبىز. سوتتاسىپ كەلە جاتقانىمىزعا، مىنە ءبىر جارىم جىل بولدى. ءتىپتى جينالىسىمىزدى وتكىزەتىن جەر دە جوق. بىرەسە قاز­اقكونتسەرتتىڭ ۇيىندە وتكىزەمىز، بىردە باسقا مەكەمەگە بارىپ جالىنامىز. قازاق كينوسىنا ءبىر ادامداي ەڭبەك سىڭىرگەن ءاسانالى ءاشىموۆ اعامىزدى الدىمىزعا سالىپ، ماسەلەنى شەشىپ بەرۋىن سۇراپ الما­تىنىڭ جوعارى سۋدياسىنىڭ الدىنا دا باردىق. پرەزيدەنتتىڭ قابىلداۋىندا بولعاندا دا وسى ماسەلەنى ايتتىم. سوندىقتان كينەماتوگرافيستەر وداعىنىڭ توراعالىعىنا قىزىعاتىنداي ءتاتتى ەشنارسە جوق. «مەنى تور­اعا سايلاڭدارشى» دەپ ەش­كىم­گە جالىنبادىم. ءتىپتى كوپ­شىلىكتىڭ اشىق داۋىسىمەن تور­اعا بولىپ سايلانعاننان كەيىن ارىپتەستەرىمنەن: «جاقسىلاپ وي­لاندىڭدار ما ءوزى؟» دەپ سۇ­رادىم دا. قازاققا نە كەرەك: اتاق كەرەك، وردەن كەرەك، كابينەت كەرەك. «ەر­مەككە دە كەرەگى سول ەكەن عوي» دەپ وتىرعان شىعار، بىراق مەن مۇن­دايعا ەشقاشان قىزىققان ەمەسپىن.

– ءسىزدىڭ كينەماتوگرافيستەر وداعىنا باسشى بولىپ كە­لۋى­ڭىزدىڭ توڭىرەگىندە داۋ-داماي كوپ بولدى، ال كەز كەلگەن كي­كىل­جىڭ – ديالوگقا كەلە ال­ماۋ­دىڭ سوڭعى شەگى. جالعىز كينو سالا­سىندا ەمەس، كەز كەلگەن شى­­عار­ماشىلىق وداقتىڭ تور­اعا­لارىن اۋىستىرۋ بىزدە ب ۇلىك­شى­لىككە دەيىن ۇلاسىپ، اسا تار­تىستى جاعدايدا وتەدى. نەگە وداق­­تىڭ وزگە ماسەلەسى ءدال وسىلاي تال­قىلانبايدى؟

 – بۇل ەندى مىنەزگە دە بايلانىستى بولار دەپ ويلايمىن. شىعارماشىلىق ادامدارى قوعام تۇگىلى، وزگە تۇگىلى، وزىمەن ءوزى كە­لىس­پەيدى، وزىمەن ءوزى كەرىسىپ جۇ­رەدى. ءيا، مەنى سايلاعاندا دا ايعاي بولدى، شۋ بولدى. بىراق اڭگىمەگە ارالاسپادىم، نەمەن اياقتالاتىنىن كۇتىپ قارادىم دا وتىردىم. جالپى، مۇنداي نارسەگە ءمان بەرمەيمىن. توراعا بول­عاننان كەيىن ءومىرىم وزگەرىپ كەتكەن جوق. سوندىقتان مەن بارلىق شى­عارماشىلىق وداقتى – جىن­دىحانا، ال ولاردىڭ تور­اعاسىن جىن­دىحانانىڭ باس دارىگەرى دەپ ەسەپتەيمىن، ماعان رەنجىسە، رەنجي بەرسىن، ىشتەي وزدەرى دە بۇل شىندىقتى مويىندايتىن شىعار.

– «ەرمەك تۇرسىنوۆ – ولي­گارح-الپاۋىتتاردىڭ رۋحاني ءلوببيى» دەگەن ءسوز ءسىزدى اشۋ­لان­­دىرا ما؟ ول ورتادا ءسىز­دىڭ دوس­تارىڭىز كوپ قوي، سىز­دەردى نە ور­تاقتاستىرادى؟ ادەت­تە، با­قۋات ادام كەدەيمەن دوس­تىققا ۇم­تىلا بەرمەۋشى ەدى، الدە ءسىز دە بايسىز با؟

– ءيا، قالتالى، سەمىز دوستارىم­نىڭ كوپ ەكەنىن جاسىرمايمىن. بىراق ولار بىردەن بايىپ كەتكەن جوق، ءبارىمىز جالاڭاياق، جا­لاڭباس جۇرگەن كەزىمىزدە تانىسىپ، ءومىردىڭ ۇزىن جولىندا قاتال سىناقتاردان بىرگە وتكەنبىز. مەن دوستارىمدى ەشقاشان الەۋ­مەتتىك كاتەگوريا بويىنشا بول­گەن ەمەسپىن. جاستاۋ كۇنىمدە دۇ­رىس سويلەمەسەم، ءىس-ارەكەتىم دۇ­رىس بولماسا، «رەنجىتىپ الام با، انادان ايرىلىپ قالام با، مىنادان ءبولىنىپ قالام با» دەپ، اركىمنىڭ كوڭىلىنە ءبىر قاراپ، قورقاتىن ەدىم. قازىر بۇل ماعان قورقىنىش ەمەس. دوستار ءتۇرلى قيىندىقتا سىنالىپ، ەكشەلىپ شىعادى دا، سوڭىرا اركىم ءوز جولىن تاۋىپ كەتەدى. ال جانىم­دا قالعاندارىنىڭ ءبارى دە مۇمكىندىگىنشە كومەكتەسىپ كەلەدى. كىتاپحانانى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزدى، ءۇيى جوق اكتەرگە ءۇي اپەردى، باسقا دا ۇندەمەي ءجۇرىپ تىندىرىپ جۇرگەن ىستەرى قانشاما. قازىر ءومىردىڭ ءوزى سىناپ سەكىلدى عوي، قاسىڭداعى دوسىڭ وزگەرە باستاسا، جولىنا تۇرىپ، ەتەگىنە جارماسۋدىڭ قاجەتى جوق. مەنىڭ جولىم – شىندىق. مەن ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن اسا قينالمايمىن، ەشنارسەنى قولدان كۇردەلەندىرمەيمىن، جاي عانا ءومىر سۇرەمىن. كەزىندە مەن تۋرالى نە ايتىلمادى؟ «حالىق جاۋى»، «ساتقىن»، «ىشتەن شىققان جاۋ جامان». مۇمكىن مەنى ولار وسىلاي قابىلداعان شىعار. مەيلى، ايتا بەرسىن. مەن سىرتتا ون ەكى جىل ءومىر ءسۇردىم: ءتورت جىل امە­ريكادا، ءۇش جىل ەۋروپادا، سي­ريا، ماسكەۋ، مىسىردا تۇرىپ كور­دىم. سىرتتان كەلگەننەن كەيىن كوزىڭ وتكىر بولادى ەكەن، بۇرىن بايقاماعانىڭ بىردەن كوزگە تۇسەدى. «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا» دەي­دى، ءبىز وتىز جىلدا وزگەرىپ كەت­تىك. مىناۋ باياعى قازاق ەمەس. شىداماعان سوڭ قارنىڭ اشىپ ايتاسىڭ، جىلاپ ايتاسىڭ، رەن­جىتىپ ايتاسىڭ. ارينە مۇنىڭ ءبارى قازاق بولعاننان كەيىن وزىڭە رەن­جىپ ايتقانىڭ عوي. دۇرىس قابىل­دامايدى.

– ءسىز بۇرىن لاۋازىمدى تۇل­عالاردىڭ ەمەن ەسىگىن كوپ اشا بەرمەيتىن ەدىڭىز. ايتاتىن دا­تىڭىز بولدى ما، ءسىزدى پرە­زي­­دەنتتىڭ قابىلداۋىنان كور­گە­نىمىزدە تاڭىرقاپ قالعا­نىمىز راس...

– مەنى تولعاندىرعان ءبىرىنشى ما­سەلە – «قازاقفيلمنىڭ» تاع­دىرى بولدى. پرەزيدەنتكە وسى جايدى ايتۋىم كەرەك دەپ شەش­تىم. «قازاقفيلم» – ۇلتتىق برەند. سونىڭ ءوزى كوكپارعا ءتۇسىپ، تۋ­لاققا اينالۋدىڭ از الدىندا تۇر. قالاي­دا قۇتقارۋىمىز كەرەك. ەكىنشى ماسەلە – كينو ءۇيى. سوتتان سوتقا بارىپ، ناتيجەسى جوق شەشىمدەردەن شارشادىق. ءۇشىنشى ماسەلە – مادەنيەت. كينو ءتۇسىرۋدىڭ قامىمەن ءجۇرىپ بۇكىل قازاق دالاسىن ارالاپ-ارالاپ، يت ارقاسى قيانداعى تانىمايتىن اۋىلعا بارىپ توقتايسىڭ. ەلدىڭ ىشىندە ءجۇرىپ اۋىل ادامدارىمەن سويلەسەمىن، ولاردىڭ جۇتاڭ تۇرمىسىن، ولمەستىڭ كۇنىن كەشىپ وتىرعان تىرشىلىگىن كورەمىن. مەن ونى بىرەۋدەن ەستىپ، بولماسا ينتەرنەتتەن وقىپ العان جوقپىن. سوندا كوزىم كورگەن شىن جاعدايدى پرەزيدەنتكە جەتكىزۋگە تىرىستىم. ءبىر ساعاتتىڭ توڭى­رەگىندە بولعان اڭگىمەدە ەكەۋمىز وتە اشىق سويلەستىك. مىنە، سودان بەرى ەكى ايدان ارتىق ۋاقىت ءوتتى. كينو سالاسىندا كوپتەگەن يگى وزگەرىستەر بولىپ جاتىر. تا­جىريبەسى مول، كوزقاراسى كەڭ، كينومەن «كوزى اعارعان» ارمان اسەنوۆ سياقتى جاس جىگىتتەر كينوستۋديا باسشىلىعىنا كەلدى. مەملەكەتتىڭ باسقارۋ ىسىندەگى باس­تى نارسە ەكونوميكا دا، ساياسات تا ەمەس، ەڭ باستىسى – مادەنيەت. مادەنيەتسىز ادام نە ەكونوميكادا، نە ساياساتتا جەتىستىككە جەتە المايدى. ول ادام ناتيجەگە ۇمىت­تەنبەي-اق قويسا دا بولادى. ءتىپتى مۇنداي ادامداردى باسقارۋ ىسىنە جاقىنداتۋعا دا بولمايدى. ول وتە قاۋىپتى ادام. مىسالى، د.قو­ناەۆ­تى، ق.ساتباەۆتى، ش.اي­ما­نوۆتى الايىق، ءبىرى – ساياساتكەر، ءبىرى – عالىم، ءبىرى – رەجيسسەر، ال بۇلاردى نە بىرىكتىرەدى؟ ۇشەۋى دە وتە مادەنيەتتى ادام بولعان. ءبىزدىڭ بيلىك قولىنا قىلىشىن الىپ جەمقورلىقپەن سايىسادى دا جاتادى. جەمقورلىق دەگەن نە؟ جەمقورلىق دەگەن – مادە­نيەتسىزدىك. ۇرىدا ۇيات بولا ما؟ جەمقورلىق – ۇرلىقتىڭ اسقىنعان ءتۇرى. ءبىز جەمقوردى قىل­مىسكەر دەپ جاتامىز عوي، ەن­دەشە مادەنيەتى تومەن، مادە­نيەتتى قۇرمەتتەمەيتىن ادامدى دا ءبىز رۋحاني قىلمىسكەر دەپ اتاۋىمىز كەرەك. بالا كەزىنەن كىتاپ وقىماسا، دۇرىس مۋزىكا تىڭداماسا، ءجوندى تاربيە الماسا، ول مىڭ جەردەن وكسفورد ءبىتىرىپ كەلسە دە، ونىڭ ىشىندە ءبارىبىر جامان نارسە قالادى. سوندىقتان بولار بىزدە قازىر ءبىلىمدى وپاسىزدار كوپ. توڭىرەكتى تۇگەل ءبىلىمدى ۇرى­لار جايلاپ العان. شى­عارماشىل زيالىلاردىڭ ىشىندە دە ساتقىندار كوپ. ءبىلىمىن، تالانتىن ساتادى. كىتاپ جازادى، مۋزىكا جازادى، كينو تۇسىرەدى، سپەكتاكل ساحنالايدى. مىنانى ەستەن شىعارمايىق: ەشقاشان تاپسىرىسپەن تالانتتى دۇنيە تۋمايدى. شەدەۆر ولاي جاسالمايدى.

– «قازاقفيلمگە» تاپسىرىس بەرۋشى دە، قارجىلاي قول­داۋشى دا مادەنيەت مينيس­تر­لىگى، بۇل كينو ساپاسىنا ءسوزسىز اسەر ەتەدى. قوعامدا ماسەلە وتە كوپ، مۇڭىمىز دا جەتەدى، بىراق سو­نى استارمەن جەتكىزەتىن كينو ءتىلى قاي­دا قازىر؟ بۇرىن بار ەدى، ال قازىر قايدا جوعالدى؟

– ايتالىق، لەوناردو دا ۆين­چي «دجوكوندانى» تاپسىرىس­پەن سالدى ما؟ «ۇلت»، «ۇلتتىق» دەگەن ۇعىم اياۋسىز جانشىلىپ، ۇستىنەن لۋپامەن قاراپ وتىرعان قىراعىلاردى ءتۇرلى كوركەمدىك تاسىلمەن جەر قاپتىرىپ، ۇلتتىق بوياۋى قانىق كارتينالارىندا تاقيانى باسا كيگىزىپ تۇرىپ ء«بىز قازاقپىز» دەگەن ويدى تۇسپالداپ جەتكىزگەن شاكەن كىمنىڭ نۇسقاۋىن ورىندادى؟ شىعارماشىلىق زيا­لىلاردى جيناپ الىپ «وسىنداي تاقىرىپتى كوتەرۋىمىز كەرەك» دەپ تاپسىرما بەرىلىپ وتىرعان جەردە شىن كوركەم دۇنيەنىڭ تۋاتىنىنا كۇمانىم بار. مينيسترلىكتە «گەنپلان» دەگەن ماسەلە بار ەكە­نىن تۇسىنەمىز. وندا حالىقتار دوستىعى، تاريحي تۇلعا، باتىرلار بەينەسى، زامانداس كەلبەتى دەگەن سياقتى پالەنباي تاقىرىپ قامتىلۋى ءتيىس. الايدا ناعىز سۋرەت­كەرگە ەركىندىك بەرىلۋى كەرەك. كەيبىر ەركىن وي بيلىكتىڭ كوزقاراسىمەن ۇيلەسىم تاۋىپ جاتسا، بىرىگىپ جاساۋعا بولادى. رەجيسسەردىڭ ويىمەن جىمداسىپ كەتكەن مۇنىڭ جاقسى ۇلگىلەرى كينودا جوق ەمەس، بار. ال «قارجىنى ءبىز بەرىپ وتىرمىز، سەن ءبىزدىڭ تاقىرىبىمىزدى سۋرەتتەيسىڭ» دەگەن تالاپ دۇرىس ەمەس، مەنىڭشە. وندا ونەر «اعىلشىن گازونىنا» اينالادى. بىردە-ءبىر ءارامشوپ وسىرمەي، قىلتيىپ ءوسىپ كەلە جاتسا، ج ۇلىپ الىپ، ال كوزدىڭ جاۋىن الاتىن كوك ءشوپتى كۇن سايىن تەپ-تەگىس ەتىپ قىرقىپ وتىرۋ كو­شە كوركىن اشقانىمەن، بىردەي ەتىپ تەگىستەپ تاستاۋ ونەردىڭ بىرە­گەيلىگىن جو­يى­پ، ءوزىن بۋىندىرىپ ولتىرەدى.

– شەتەلدىڭ وتە بەدەلدى، مىق­تى گرانتتارىن ۇتىپ الىپ، كەلىسىمشارتپەن جۇمىسقا كەتىپ جاتقان عالىمداردى تۇسىنۋگە بولار، بىراق رۋحانياتتاعى ءىرى وكىل­دەردىڭ شەتەلدەن جايلى ءومىر ىزدەپ كەتكەنىن رۋحاني ديسسيدەنت ەتىپ كورسەتۋ كوزقاراسى بەلەڭ الىپ بارا جاتقانى باي­قالادى. بۇل دۇرىس ۇلگى مە؟

– بىلمەيمىن. كەزىندە مەن دە قازاقتان بەزىپ كەتكەم. ول ۋا­قىتتا جازۋشىلار وداعىنىڭ جانىنان اۋدارما القاسىن اشىپ، بىرنەشە جىل اقسەلەۋ اعا سەي­دىمبەك ەكەۋمىز ءبىر كابينەتتە وتىردىق. وتە ءبىلىمدى، شەشەن ادام، ناعىز دالا اريستوكراتى دەرسىز. قۇرمەتىمدە شەك جوق. بىراق سول جىلدارداعى جۇمىس ءۇردىسى قىزىق ەدى – كۇندە داۋ، كۇندە ايتىس. ەكەۋمىزدىڭ اڭگىمەمىزگە باسقالار دا قوسىلىپ كەتەدى. قالاعاڭ، ق.مۇحامەتجانوۆ، ور-اعاڭ، و.بوكەيلەرمەن دە وسىنداي قىزۋ اڭگىمە-دۇكەن قۇرامىز. ول كىسىلەردى تىڭداساڭ، الەمنىڭ كىندىگى – قازاقستان، بۇكىل ور­كەنيەت پەن دامۋ قازاقتان باس­تالعان. ءسوز نەدەن تۋاتىن ەدى؟ قازاق كىم؟ ونىڭ ورنى قايدا؟ ول العا دامىپ كەلە مە، كەرى شەگىنىپ، قۇرىپ بارا ما؟ داۋ وسىدان تۋادى. مەنىڭ ويىم­شا، قازاق الدەقاشان ارتتا قالعان. بىراق ونى ەشكىم كورمەيدى. ال اناۋ ءبىز تابىناتىن شەتەل، ەۋروپا دەگەنىڭ باسقا الەم، ولاردى ويلاندىراتىن ماسەلە باسقا، ولاردىڭ تالقىلايتىن تاقىرىبى بولەك. ولاردى سەنىڭ ۇلتىڭ ەمەس، ادام، مامان رەتىندەگى جەتىستىگىڭ قىزىقتىرادى. قولىڭنان ءىس كەلسە، ءبارى قۇرمەتتەيدى. ال ءبىزدىڭ تالقىلايتىنىمىز «كىم تازا قازاق؟ كىم شالا قازاق؟» دەگەن سۇراق، اينالىپ كەلىپ باياعى مالتامىزدى ەزەمىز، سودان بەرى ماي شىعاتىن ۋاقىتى بولدى، قانە، ۇرتىمىزدان تامعانى؟ الەمنىڭ قانشا ەلىندە بولدىم، بىراق مەن ەشقاشان «شالا ەۆرەي، شالا قىتاي، شالا فرانتسۋز» دەگەن ءسوزدى ەستىپ كورمەپپىن. دۇنيەنىڭ بۇرىش-بۇرىشىنا تارىداي شاشىلىپ كەتكەن سول ەۆرەي ەدى عوي، «سەن ۋكراينادا تۋعان، سەن قازاقستاندا تۋعان ەۆرەيسىڭ، ەندەشە سەن شالاسىڭ» دەپ نەگە ايتپايدى سولار؟ ون ميلليونعا جەتەر-جەتپەس قازاقتى «شالاسىڭ، تازاسىڭ» دەپ بولگەننەن كىم نە ۇتادى؟ ماقتاناتىن تۇگىمىز جوق، سوسىن امال جوق، قالماقتاردى تىرقىراتىپ قۋىپ، ويراتتاردىڭ ويرانىن شىعارىپ، مىنە، ءبىز جەڭىسكە جەتتىك دەگەن فيلمدەر ءتۇسىرىپ، ءوزىمىزدى-ءوزىمىز الداپ، ءماز بولامىز. وسى وتىرىكپەن ءومىر ءسۇرۋىمىزدى جالعاستىرا بەرسەك، ءبىز ەشقاشان دامىمايمىز.

– قازاق كورەرمەنىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ ساناسى دا، تال­عامى دا حالىقتىق فيلم­دەر­گە نەگىزدەلگەن ەكەن. «تا­قيا­لى پە­رىشتە»، «اتامە­كەن»، «شا­ڭى­راق» تەكتەس فيلم­دەردى اڭ­ساي بەرەدى. بۇگىنگى كورەر­مەنگە ءدال وسى يدەياداعى، وسى فور­ماتتاعى كي­نو قىزىق بولادى دەپ ويلايسىز با؟

– جىلدىڭ سوڭىندا كينەما­توگرافيستەر وداعى باسقارما ءما­جىلىسىن شاقىرىپ، «قانشا كينو ءتۇسىرىلدى، كينودا قانداي جە­­تىستىككە جەتتىك، قالاي ءتۇسى­رىلدى، قانداي باعىتتا دامىپ كەلەمىز؟» دەگەن سۇراقتاردىڭ توڭى­رەگىندە قورىتىندى مونيتورينگ جاسايمىز. سوندا مەنىڭ الدىما ءتىزىم ءتۇستى. پروكاتقا شىق­قان كينولاردىڭ سانى 74 ەكەن. مەن سەنبەدىم. «مۇمكىن ەمەس!» دەپ ەكى قايىرا تەكسەرتتىم. «ال قانداي فيلمدەر ءتۇسىرىلدى؟» دەپ قاراسام، «نە ەگيپتە منە موزگي»، «كەلينكا-سابينكا»، «كانيكۋلى ۆ تايلاندە»، «سيسيتاي». بىلەسىز بە، بۇل كينو ەمەس، مۇنداي سۇم­دىقتار ءۇشىن ارنايى تەرمين ويلاپ تابۋ كەرەك. ادامباەۆ، قويان­باەۆ، ەسەنتاەۆا، تورەعالي، قايرات، قۇداي-اۋ، قازىر ءبارى كينو تۇسىرەتىن بولىپ كەتىپتى عوي. كي­نونىڭ ەسىگى اشىق-شاشىق، ءبارى توپىرلاپ كىرىپ كەتكەن. سوندا كينو دەگەن ءبارى باراتىن دارەتحانا بولعانى ما؟ تسەنزۋرا جوق. قۋانارلىعى، فيلم سانى كوبەيدى، بىراق ساپاسى مۇلدە ءتۇسىپ كەتتى. ال بۇگىنگى كاسسا جاسايتىن نەگىزگى كورەرمەن 12 مەن 18-ءدىڭ ارا­سىنداعى جاسوسپىرىمدەر. بىراق كينوعا باراتىن وسى توپ مۇنىڭ كينو ەمەس ەكەنىن بىلمەيدى. ولار ايمانوۆتى، قارساقباەۆتى، قوجىقوۆتى كورگەن جوق، بىلمەيدى. سوندىقتان ولار مىنالاردىڭ تۇ­سىرگەنىن كينو ەكەن دەپ قابىلدايدى. ال بۇلار بۇگىنگى كورەرمەننىڭ قاراڭعىلىعىن پايدالانىپ، قالتاسىن اقتارىپ، الداپ، اقشاسىن سۋىرىپ الىپ جاتىر. بۇل كينو ەمەس – ۋ. ەگەر مەنى بىرەۋ تۇتقىنعا الىپ ء«پا­رولدى ايت، قۇپيانى ايت» دەپ قولىمدى بۇراپ، ۇرىپ-سوعىپ قيناسا، وعان قالايدا شىدايمىن، ءپارولدى ايتپايمىن. بىراق ەگەر ماعان قايرات پەن تورەعاليدىڭ فيلمدەرىن اكەپ كورسەتسە، كوپ بولسا بەس مينۋتقا عانا شىدامىم جەتەر، قۇپيانى ايتىپ قويار ەدىم. مۇنداي كينونى كورۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل – اۋرۋ. بۇل – «پونوس». اۋرۋ قوعامنىڭ كورىنىسى. 

– سىزدىڭشە، قازاقستان رە­جيس­­سەرلەرى كينونىڭ قانداي جانرى­ن ۇمىت قالدىرىپ كە­لەدى؟

– جانردى قويا تۇرايىق، ءبىزدىڭ كينودا ەڭ نەگىزگى نارسە – شىندىق جوق. ال جاڭاعى توپ كەيىنگى جىلدارى كومەديامەن اۋەستەنىپ كەتتى. بىراق ونى كو­مەديا دەپ اتاۋعا بولمايدى. نە­گە دەيسىز بە، سەبەبى كۇلكىنىڭ دە ساپاسى بولادى: ارزان كۇلكى، ويلى كۇلكى، تەرەڭ كۇلكى. قازاق تابيعاتىندا قالجىڭعا جاقىن حالىق. بىراق قالجىڭى تەرەڭ بو­لاتىن. ءبىز وسىدان ايىرى­لىپ قالدىق. ءبىز قازىر كۇلمەيمىز – ىر­جاڭدايمىز. ەستە ۇستايىق: ەكەۋى ەكى بولەك نارسە. بۇگىنگى كينو سالاسىندا جۇرگەن جاستاردا ءبىلىم جەتىسپەيدى. ولارعا ساباق بەرەتىن ادامداردىڭ اراسىندا مۇلدە كينودان حابارى جوق كىسىلەر ءجۇر. مەنى دە ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىنا ساباق بەرۋگە شاقىرعان. بىراق مەن وندا بارمايمىن. سەبەبى مەنىڭ ۇستازدىق قابىلەتىم جوق. ەگەر مەنەن ۇيرەنگىڭ كەلسە، مەنىمەن بىرگە ءتۇسىرىلىم الاڭىنا ءجۇر. قازىر رەجيسسۋرا، كينودرا­ماتۋرگ، وپەراتورلىق ونەرگە ۇي­رەتەتىن اكادەميا، ۋنيۆەرسيتەتتەر كوبەيىپ كەتتى. كينوعا كەلگەن ادامدار بۇرىنىراقتا اسسيس­تەنتتىكتەن باستايتىن، رەجيس­سەر­لىككە جەتكەنشە ءبىراز بۇرالاڭ جولدان وتەتىن. وسىنىڭ ءبارى قىس­قاردى، قازىر قايدا بارامىن، نە جاسايمىن دەسەڭ دە، توتە جول­مەن باراسىڭ. سوندىقتان ءبارى ميداي ارالاسىپ، شاتاسىپ كەتكەن. ءتىپتى نيۋ-يورك، لوس-ان­دجەلەس كينو اكادەمياسىنىڭ ديپلومىن اكەلىپ جاتقان بالالار بار. ديپلومىن اشساڭ «رەجيسسەر»، «قويۋشى وپەراتور» دەپ جازىلىپ تۇر. جاقسى. ەر­تىپ الىپ، ءتۇسىرۋ الاڭىنا كە­لەسىڭ، تۇك بىلمەيدى. قويشى، قىس­قا­شا قايىرسام، مىلتىق اتىپ كور­مە­گەن گەنەرالداردىڭ ۋاقىتى تۋدى.

– ءفيلمنىڭ قانداي فينالمەن اياقتالعانىن قالايسىز؟

– قال-اعامنىڭ، ق.مۇحا­مەت­جانوۆتىڭ «قيسىق اياققا قىزىل كەبىس نە كەرەك» دەپ ءجيى قاي­تالايتىن سۇيىكتى ءبىر ءسوزى بار ەدى. ۇستازىم گ.دانەليا ءوزىن رەجيسسەر دەپ ەسەپتەمەگەن كۇيى كەتتى. ال قازىر «مەن رەجيسسەرمىن»، «مەن جازۋشىمىن» دەپ وپ-وڭاي ايتا بەرەتىن بولدىق. ءبارى وزگەردى. ۇستازدارىم ايتاتىن: «ارقاشان كورەرمەننىڭ كينوتەاتردان قان­داي كوڭىل كۇيمەن شىعاتىنىن ويلاڭدار. ولاردىڭ ءۇمىتىن ۇزبەڭدەر» دەپ. اۋىر تاقىرىپتى قوزعاساڭ دا، ءۇمى­تىن قالدىر. شىندىقتى ايت­قىڭ كەلسە دە، ارعى جاعىن ويلا: سەن كورەرمەندى نە ءۇشىن جىلاتىپ جاتىرسىڭ، نەگە كۇلدىرىپ وتىر­سىڭ. ال كورەرمەن ويلانسىن. كينو­تەاتردان شىعىپ بارا جاتىپ وزىنە سۇراق قويسىن. ناعىز ونەر جاۋاپ بەرمەيدى – سۇراق قويادى. ال ءبىزدىڭ كورەرمەن مەن وقىرماندا «ول ماعان مىندەتتى» دەگەن وي قالىپتاسقان. جازۋشى مەن رەجيسسەر شايناپ، دايىن ويدى ميىنا سالىپ بەرۋگە مىندەتتى. بۇلاي بولمايدى. م.تسۆەتاەۆا ايتپايتىن با ەدى: «چيتاتەل – سواۆتور». كينودا دا سولاي. كورەرمەن – رەجيسسەردىڭ سىرلاسى. ەگەر سۋرەتكەردىڭ تۇپكى ويىن تۇسىنسە، ءارى قاراي ءوزى دامىتىپ الادى، بىرگە مۇڭداسادى.

– «ەرمەك تۇرسىنوۆتىڭ كي­نو سالاسىنان العان سالماق­تى سىي­لىعى جوق» دەگەن ءسوزدى ەستىدىم. سولاي ما؟

– بۇگىنگى حالىقارالىق كينو­فەس­تيۆالداردان جۇلدە الىپ جاتقان فيلمدەر نەگە بيىك دارەجەدە باعالانادى؟ سەبەبى ول ءفيلمنىڭ رەجيسسەرلەرى ءوز ەلىن قارالايدى جانە ول بۇگىندە سانگە اينالدى. ءسويتىپ ۇپاي جينايدى. امەريكا مەن اۋستراليادان باس­تاپ، بىرقاتار شەت مەملەكەتتەردە وتەتىن كينوفەستيۆالداردا بولدىم. بايقاعانىم، كەز كەلگەن ەلدىڭ رەجيسسەرى ءوز ەلىن قارالاپ شىقسا – باعالانادى. «وي، قانداي قىزىق». مەنىڭشە، بۇل دۇرىس ەمەس. قايتا ءوز ەلىڭدى بيىكتەتپەيسىڭ بە؟ ەڭ وركەنيەتتى ەلدىڭ ءوزىنىڭ پروبلەماسى بار. بىراق ولار كورسەتكەننىڭ ءجونى وسى دەپ، ءوز ەلىن مازاققا اينالدىرمايدى. كورسەتسە دە، قانداي كوڭىلمەن بايانداپ وتىر – پايدا كوزدەپ وتىر ما، الدە جانى اشىپ، مۇڭىمەن ءبولىسىپ وتىر ما؟ مىنە، بۇل نا­زىك ماسەلە. جاقسى، كاننان دا، ۆەنەتسيادان دا جۇلدە ال. بىراق باستىسى بۇل ەمەس. باستىسى – ءوز ەلىڭنىڭ باعاسى. ءوز كورەرمەنىڭنىڭ تۇسىنگەنى. كورەرمەن «شالدى» جاقسى قابىلدادى. مەن ىشتەي قۋان­دىم. ال «كەلىندى» قابىل­داۋعا ءالى دايىن ەمەس. ول ءۇشىن رەنجىمەيمىن.

– قاتەلەسپەسەم، ءسىز وسى ەكى-ءۇش مارتە «وسكارعا» ۇسىنىل­دى­ڭىز. الا المادى­ڭىز. رەن­جىگەن جوقسىز با؟

– وسى وقيعانىڭ باسىمنان وتكەنى دە جاقسى بولدى. داماسكىدە تۇرعان كەزىمدە 92-گە كەلگەن ءبىر اۋليە يمامنىڭ ايتقانى بار ەدى. «سەن ەشقاشان «وسىعان قايتسەم دە قول جەتكىزۋىم كەرەك» دەپ وزى­ڭە ارمان بەلگىلەمە. ءبىر كۇنى ارمانىڭ ورىندالعاندا، زيان شەگەتىن ءوزىڭ بولاسىڭ. ويتكەنى سەن وزىڭە شەكتى مولشەر بەلگىلەپ قويدىڭ، قولىڭ جەتكەننەن كەيىن بولدى، ءومىر ماعىناسىز بولىپ قالادى» دەگەن-ءدى. ەڭ قىزىعى – جولدىڭ ءوزى. سەن الدىڭدا نە كۇتىپ تۇرعانىن بىلمەستەن قۋالاپ جۇرە بەرەسىڭ. ءومىر دەگەن – بەلگىسىز نارسە. سول بەلگىسىزدىگىمەن قىزىقتى، قۇندى. «وسكار» دەگەن نە – جاي عانا جۇلدە. راس، قىزىقتىم. قۋدىم. ءتىپتى اينانىڭ الدىندا تۇرىپ الىپ «وسكار» العاندا سويلەيتىن سوزىمە دەيىن جۇپتاپ، دايىندالاتىنمىن. قۇداي وڭداپ، وسىنىڭ بارىنەن امان-ەسەن ءوتىپ، ءوز جولىمدى شىن تانىعانداي بولدىم. قازىر مەن ءۇشىن ءبارى انىق. بوتەن ەلدەن باعا ىزدەمە. امەريكالىقتار مەنىڭ تۋىندىمنان، قازاقتىڭ ماسەلەسىنەن نە تۇسىنەدى؟ ەندەشە ونى قالاي باعالاماق؟ ساعان كىم باعا بەرەدى؟ ادام با؟ جو-و-ق – ۋاقىت. سول سەبەپتى ادامنان باعا كۇتپەيمىن. اسىرەسە بۇگىنگى كورەرمەننەن. سىرتتان بارىپ جۇلدە الۋ مىندەت ەمەس. باس تارتتىم. مەنىڭ تۇيگەنىم – وسى.

– سوندا كينوفەستيۆال كا­سىبي دەڭگەيدىڭ انىقتاۋىشى بولا الماي ما؟

– جوق، ەشقاشان. اسىرەسە ەۋ­روپادا ءبىر مەزگىلدە كەم دەگەندە 3-4 قالادا كينوفەستيۆال ءوتىپ جاتادى. قازاقستاننىڭ وزىندە 5-6 كينوفەستيۆال بار. ءوزىم قانشا كينوفەستيۆالدىڭ قازىلار القاسىنىڭ مۇشەسى، توراعاسى بولدىم. ول جۇلدەلەر قالاي بەرىلەدى، قانداي جولدارمەن انىقتالادى، يەسىن قالاي تابادى – بۇل قۋلىقتاردىڭ ءبارىن بەس ساۋساقتاي بىلەمىن. ءتىپتى ماقتاۋلى «وسكارىڭىزدىڭ» ءوزى دوس پەن تانىستىڭ اينالاسىنان الىسقا ۇزاي الماي جاتادى. سوندىقتان بيىك دارەجەدە بەرىلىپ جاتقان جۇلدەنىڭ وزىنە كۇمانمەن قارايمىن. مۇنداي جۇلدەنىڭ قۇنى ماعان بەس تيىن. مىنا ىستەپ جۇرگەن ءىسىم جۇلدە الۋ ءۇشىن ەمەس. ءتىپتى نە ءۇشىن ەكەنىن ءوزىم دە بىلمەيمىن. بىلەتىنىم، بۇل – مەنىڭ جولىم.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

ايگۇل احانبايقىزى،

«Egemen Qazaqstan»

 

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىكتى دارىپتەيتىن قوماقتى قور

رۋحانيات • 05 ماۋسىم، 2020

ەكى قىلمىستىق توپ ۇستالدى

ايماقتار • 05 ماۋسىم، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار