2012 جىلدان بەرى قولدانىستا بولعان وڭىردەگى «جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىق جانە جىلىتۋ ماۋسىمىن وتكىزۋدىڭ ەرەجەلەرى» بىلتىر كۇشىن جويدى. بۇعان سەبەپ, سوڭعى جىلدارى قالا تۇرعىندارىنان قىس كەزىندە ۇيدەگى جىلۋدىڭ ازايۋىنا قاتىستى شاعىم ءجيى تۇسە باستادى. جىلۋدىڭ ەرتە كۇزدەن بەرىلىپ, جازعا جاقىن سوندىرىلۋىنە قاتىستى دا پىكىرلەر كوبەيدى.
ءتىپتى, وبلىس اكىمدىگى ۇنەمدىلىك, تيىمدىلىك دەگەندى جيىپ قويىپ, بيىلعى جىلۋ ماۋسىمىن 15 قىركۇيەكتە باستالادى دەپ حابارلادى.
جالپى ەلىمىزدە جىلىتۋ ماۋسىمى الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم ءۇشىن 1 قازاندا, تۇرعىن ۇيلەر ءۇشىن 15 قازاندا باستالادى. جىلۋ بەرۋ الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم ءۇشىن 25 ساۋىردە, تۇرعىن ۇيلەر ءۇشىن 15 ساۋىردە توقتاتىلادى.
بىراق بەلگىلى ءبىر مينيسترلىك تاراپىنان ناقتى بەكىتىلمەگەندىكتەن, ءار ءوڭىر جىلۋ بەرۋ مەن توقتاتۋدى اۋا رايىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى قولدانادى. ەگەر اۋا رايى وزگەرىسىنە وراي دەسەك, وندا سولتۇستىك وڭىرلەر ءۇشىن بولەك, وڭتۇستىك وڭىرلەر ءۇشىن جەكە ۋاقىت مەزگىلى بەلگىلەنگەنى دۇرىس بولار ەدى.
سوندىقتان ءتۇرلى شاعىمدار مەن پىكىرلەردى ەسكەرگەن وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى 2012 جىلعى ەرەجەنىڭ ەسكىرگەنىن ايتىپ, جاڭاسىن ازىرلەۋدى نەمەسە ەسكى نۇسقاعا وزگەرىستەر ەنگىزۋدى ۇسىنعان-دى. بۇل ۇسىنىستان سوڭ وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارماسى ءۇش ءتۇرلى بالاما جوبا ازىرلەۋدى قولعا الدى.
– ويتكەنى 2012 جىلدان بەرى كوپ وزگەرىس ورىن الدى. وڭىردەگى جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارى دا جاڭارىپ, تۇتىنۋشىلاردىڭ تالابى وزگەردى. ءبىز جاسايتىن جاڭا ەرەجەنىڭ جوباسىنان سوڭ پاتەرلەرگە جىلۋ بەرۋ ءۇردىسى, كورسەتكىشتەردى باقىلاۋ ءتيىمدى بولارى ءسوزسىز, – دەيدى باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى تالعات ەسپولوۆ.
مىسالى, بۇعان دەيىن 5 كۇن بويى ورتاشا اۋا تەمپەراتۋراسى -10 گرادۋس بولعان جاعدايدا كوپقاباتتى پاتەرلەردەگى جىلۋ قوسىلىپ, اجىراتىلاتىن. جاڭا ەرەجە 3 كۇن اۋا تەمپەراتۋراسى -10 گرادۋس بولسا جەتكىلىكتى دەگەندى قاراستىرۋدا.
تاعى ءبىر جاڭاشىلدىق – ەندى جىلۋدى پاتەردەگى اۋا تەمپەراتۋراسىمەن عانا ەمەس, كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ كىرەبەرىسىندەگى جىلۋ بەرۋ كورسەتكىشىمەن بىرگە ەسەپتەمەك. بۇل جۇيە پاتەرلەردىڭ نە سەبەپتى جىلىنبايتىنىن انىقتاپ بەرەدى. ماسەلەن, پاتەردىڭ ءىشى سالقىن, ال كىرەبەرىس جىلى. دەمەك, بۇل ۇيگە جىلۋ ءتيىستى پارامەترلەر بويىنشا بەرىلگەنىمەن, پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆتەرى جۇمىسىنىڭ سالعىرتتىعىنان جىلۋ جەلىلەرىندە اقاۋ بار دەگەندى كورسەتەدى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جىلۋدىڭ تəۋلىكتىك جۇكتەمە كەستەسى تۇراقتى, جىلۋ تاراتۋشىنىڭ پارامەترلەرىن تəۋلىگىنە اراسىنا 2-3 ساعات سالىپ ولشەگەن دۇرىس. ولشەمدى بىرنەشە تəۋلىك بويى سىرتقى اۋا تەمپەراتۋراسى مەن جەلىدەگى سۋدىڭ تەمپەراتۋراسىنا سəيكەس ولشەيدى.
جىلۋ ماۋسىمىنا ارنالعان وسىنداي جاڭا ەرەجەلەردىڭ جاسالۋىنا ءماسليحات دەپۋتاتتارىمەن بىرگە, تۇرعىندار دا بەلسەنە قاتىسا الادى. جوبا قوعاممەن تالقىلانىپ, باسقارما سايتىندا جاريالانادى. كەيىن وبلىستىق ءماسليحات سەسسياسىنىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلادى. ەگەر دەپۋتاتتار تاراپىنان قولداۋ تاپسا, الداعى جىلدارى جىلۋ ماۋسىمى جاڭا ەرەجەلەرگە سايكەس جۇرگىزىلۋى ابدەن مۇمكىن.
وبلىستىق باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى تالعات ەسپولوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جوبا جىلىتۋدى ءوز دەڭگەيىندە جەتكىزبەۋ, جەلىلەردەگى اقاۋلاردى انىقتاۋعا كومەگىن تيگىزبەك.
– ويتكەنى پاتەر يەسى ءۇشىن ءوز ءۇيىنىڭ جىلى بولعانى عانا كەرەك. جىلۋ ورتالىقتارىنداعى كورسەتكىشتەردىڭ قانداي ەكەندىگى ويلاندىرمايدى, – دەيدى تالعات ەسپولوۆ.
سونىمەن بىرگە وڭىردەگى اقسۋ, ەكىباستۇز جانە وبلىس ورتالىعىنىڭ تۇرعىندارى پاتەرلەرىنىڭ جىلىتىلمايتىنىن ايتىپ, ءجيى شاعىمداندى. ەكىباستۇزدا 80 شاقىرىمدىق قۇبىردى قايتادان توسەپ شىعۋ ءۇشىن 8-10 ملرد تەڭگە قاجەت بولسا, ماماندار ءتىپتى, بۇل ماقسات تەحنولوگيالىق تۇرعىدان دا, قارجىلىق جاعىنان دا مۇمكىن ەمەس دەيدى. بۇكىل ەكىباستۇزدىقتار قازىر الاڭداۋلى.
باسقارمانىڭ مالىمەتىنشە, 2018-2019 جىلۋ ماۋسىمى كەزىندە وسى قالالار تۇرعىندارىنان 806 ءوتىنىش تۇسكەن.
– وبلىس ورتالىعىنداعى ەكىنشى پاۆلودار, تولستوي-قامزين كوشەلەرى اۋماعىندا درەناجدى جۇيە, ساياجاي, ۋسولكا اۋداندارىنداعى تۇتىنۋشىلار ءۇشىن №30 جانە №42 جىلۋ ماگيسترالدارىن, ورمان زاۋىتى اۋدانىندا جىلۋ جەلىسىن سالۋ كەرەك, – دەيدى ماماندار.
بىلتىر دا وبلىس ورتالىعىنداعى كوپتەگەن ۇيلەردىڭ تۇرعىندارىنان جىلۋ ماۋسىمى كەزىندە پاتەرلەردەگى تەمپەراتۋرانىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى شاعىمدار كوپ ءتۇستى. شاعىمداردىڭ دەنى وبلىس, قالا اكىمدىگىنىڭ سايتىندا جاريالاندى. قالالىق تۇرعىن ءۇي ينسپەكتسياسى, قالالىق قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبولىمى, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى, پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆتەرى, «جىلۋ جەلىلەرى» مەكەمەسىنىڭ وكىلدەرى بىرلەسكەن رەيد بارىسىندا تۇرعىن ۇيلەردەگى جىلۋ تەمپەراتۋراسىنىڭ نورماعا سايكەس كەلمەيتىنىن انىقتادى. ەرەجە بويىنشا جىلۋ 20 گرادۋس بولۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار سىرتقى جىلۋ جەلىلەرى تەكسەرىلىپ, جىلۋ ەنەرگياسىنىڭ جەتىسپەيتىنى دە راستالدى.
رەيدكە قاتىسقان توپ وكىلدەرى تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ جانە باسەكەلەستىكتى قورعاۋ كوميتەتىنىڭ وبلىس بويىنشا دەپارتامەنتىمەن وسى ماسەلەلەردى تالقىلاپ, زاڭ نورمالارىن قاراستىردى. ناتيجەسىندە, اكىمشىلىك كودەكس اياسىندا بەلگىلى باپتارعا سايكەس اكىمشىلىك شارا قولدانۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
ال بيىلعى جىلۋ ماۋسىمى قانداي بولماق؟..
تۇرعىندار تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ جانە باسەكەلەستىكتى قورعاۋ كوميتەتىنىڭ وبلىس بويىنشا دەپارتامەنتى قىس كەزىندە جىلۋ جەتپەيدى دەگەن ارىز-شاعىمدارعا ساي جۇمىس جۇرگىزەتىندەرىنە, قىستا پاتەرلەرىندە توڭبايتىندارىنا سەنىمدى. باسقارمانىڭ مالىمەتىنشە, الداعى جىلىتۋ ماۋسىمىنا 428 مىڭ توننا كومىر جەتكىلىكتى. قازىر 19,9 مىڭ توننا كومىر قورى بار. ءبىر توننا كومىردىڭ باعاسى جەتكىزۋمەن قوسا ەسەپتەگەندە 6 800-16 500 تەڭگە. تۇرعىندار «مايكوبە» جشس, «بوگاتىر كومىر» جشس, «قاراجىرا لتد» جشس كومىرلەرىن ساتىپ الادى. بولشەك ساۋدا نارىعىندا كومىر جەتكىزۋدى 300-دەن استام جەكە كəسىپكەر جۇزەگە اسىرۋدا.
كومىر ساتىپ الۋ بويىنشا بارلىق تەندەرلىك ءىس-شارالار وتكىزىلىپ, كومىر تاسىمالداۋشىلارىمەن كەلىسىمشارت جاسالعان. بارلىق الەۋمەتتىك نىساندارعا كومىر قورى جەتكىزىلدى. باسقارما ماماندارى اۋىلداردى ارالاپ, مەكەمەلەردىڭ دايىندىعىن تەكسەردى.
سونىمەن بىرگە وڭىردەگى 575 مەكتەپ, 333 دەنساۋلىق ساقتاۋ, 285 مادەنيەت جانە سپورت نىساندارى جىلىتۋ ماۋسىمىنا تولىقتاي دايىن. بارلىق نىسانداردىڭ جىلىتۋ جۇيەلەرى تەكسەرىستەن وتكىزىلىپتى. دەسە دە اۋىلداعى مەكتەپتەر سالقىن. اقسۋ, باياناۋىل, شارباقتى, تەرەڭكول, ماي اۋداندارىنداعى مەكتەپتەردە قازاندىقتاردىڭ اقاۋلىعىنان, تەمپەراتۋرالىق رەجىمنىڭ بۇزىلعانى ءۇشىن جىلۋعا جاۋاپتى قىزمەتكەرلەر اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, ەسكەرتۋ العان.
ال جۋىرداعى سوڭعى گيدراۆليكالىق سىناقتار كەزىندە وبلىس ورتالىعىنداعى جىلۋ جەلىلەرىنەن اقاۋ شىققان. قازىر كوممۋنالدىق سالا ماماندارى اقاۋلاردى قالپىنا كەلتىرۋدە.
جىلۋ ماگيسترالدارىنىڭ əبدەن توزىعى جەتكەنىن اۋىستىرۋ جىل سايىن جالعاسىپ كەلە جاتقان مəسەلە ەكەنى تاڭسىق ەمەس. 2016 جىلدارى جۇرگىزىلگەن قۇنى قىمبات ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ دا ناتيجەسىز قالعانى وكىنىشتى. وبلىس اكىمدىگى 15 قىركۇيەكتە جىلۋ بەرىلەدى دەگەنمەن, وبلىس ورتالىعىنداعى 1276 تۇرعىن ءۇيدىڭ بارىنە بىردەي جىلۋ بەرىلە قويعان جوق. جانە دە 15 قازانعا بەلگىلەنگەن ۋاقىت مولشەرى بار.
– وبلىس ورتالىعىنىڭ كوشەلەرىندە جىلۋ جەلىلەرىنە جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. جوندەۋ جۇمىستارىنا وراي تۇرعىن ۇيلەر دە قازان ايىندا كەزەڭ-كەزەڭىمەن جىلۋعا قوسىلادى, – دەيدى كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ماماندارى.
پاۆلودار وبلىسى
