ءوزى وسى ولكەنىڭ تۋماسى. اسكەري بورىشىن وتەپ كەلگەن سوڭ تسەلينوگراد اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن بىتىرگەن. جوعارى وقۋ ورنىنان «كراسنايا زاريا» ۇجىمشارىنا جولداما الدى. بۇل 1977 جىل بولاتىن. سول جىلى ەڭبەك كىتاپشاسىنا جالعىز جازۋ تۇسكەن. كەيىن ەشتەڭە قوسىلعان جوق. ءبىر جەردە تابان اۋدارماي جۇمىس ىستەدى. بولىمشەنىڭ مال دارىگەرىنەن باستاپ, ۇجىمشار باسقارماسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارىنا دەيىن ءومىر جولىنان وتكەن. العاشقى جىلدارى تىرنەكتەپ تاجىريبە جيناقتاسا, كەيىنگى جىلدارى كەمەلدەنىپ تولىسا تۇسكەن. شاعىن اۋىلدا قولىڭنىڭ قالاي قيمىلدايتىنىن, قولعا العان ءىسىڭنىڭ قالاي قاراي وڭعارىلعانىن جۇرتتىڭ ءبارى كورىپ وتىرماي ما؟ تىندىرىمدىلىعىن تانىدى, ىسكەرلىگىنە كوزدەرى جەتتى. جار باسىنان جول تاپپاي تۇرعاندا جاندارىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ قولىنا تاپسىرۋى سودان دا شىعار.
تالاپتىعا شىنىمەن نۇر جاۋادى ەكەن. قازىر اتقان وقتاي ءتۇپ-ءتۇزۋ كوشەلەر تەگىس اسفالتتانعان, ءار ءۇيدىڭ جانىنداعى قولدىڭ سالاسىنداي اعاش بىتكەن اپپاق بوركىن كيىپ الىپ تامسانىپ قارايتىنداي. كەيىن سالىنعان جاڭا عيماراتتاردىڭ جانىنداعى باياعى تىڭ كەزىندە ىرگە كوتەرگەن تۇرعىن ۇيلەر كۇتىمنىڭ ارقاسىندا جايناپ تۇر. ايتپاقشى بۇل اۋىلداعى الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعداي جاقسى, جۇمىس بولعاندىقتان تۇرعىن ۇيلەردىڭ باعاسى دا ارزان ەمەس. قامقورلىقتان قاعىس قالماعاندىعىن بەيساۋات ادام بىردەن بايقار ەدى. ەل بولاشاعىن ەسىنەن ەش شىعارمايتىن سەرىكتەستىك جەرگىلىكتى مەكتەپكە جاڭا اسحانا سالىپ بەرگەن. وقۋشىلاردىڭ ءبارى تەگىن تاماقتانادى. ءىشى كىرسە شىققىسىز قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداي جىپ-جىلى, ءساندى, سالتاناتتى. اسحانا ەمەس, كادىمگى مەيرامحانا دەرلىك. ەتەك-جەڭى كەڭ پىشىلگەن ەل بولعان سوڭ توي-تومالاق تا از ەمەس. شارۋاشىلىق تورقالى تويدان دا, توپىراقتى ولىمنەن دە شەت قالمايدى. بارىنە قول ۇشىن سوزادى. جۇمىسشىلاردىڭ ورتاشا ايلىق جالاقىسى 95 مىڭ تەڭگە توڭىرەگىندە.
سەرىكتەستىك باسشىسى تەمىرحان مۇقىشەۆ ۆەتەريناريا فاكۋلتەتىن 130 بالامەن بىرگە بىتىرگەن. بۇگىندە سونىڭ تورتەۋى عانا ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. مىنە, كادر جوقتىقتىڭ ءبىر سەبەبى. اقىق ءدان ايالاپ, اقتىلى مال ءوسىرىپ وتىرعان سوڭ بىلىكتى كادر قاجەت-اق. سەرىكتەستىك باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازىر ءورىستى مالعا تولتىرۋعا قولايلى جاعداي تۋىپ تۇر. مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان قامقورلىق ەرەسەن. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020», «سىباعا», «التىن اسىق» ءتارىزدى ءتيىمدى باعدارلامالار بار. سول باعدارلامالار دۇرىس جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن الدىمەن وقۋ ورىندارىنداعى ءبىلىم ساپاسىن جاقسارتقان ءلازىم. وعان قوسا جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن تۇلەكتەرگە جولداما بەرىلىپ, ءوز ماماندىعى بويىنشا كەمىندە ءۇش جىل جۇمىس ىستەۋدى مىندەتتەگەن دۇرىس. جاس ماماندارعا «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسى بويىنشا تيىسىنشە قامقورلىق تا جاسالىپ جاتىر. ال جەرگىلىكتى جەردە تالىمگەرلەردىڭ تابىلاتىنى ايقىن. تەمىرحان مۇقىشەۆ تا تالاپتى جاس كەزىندە تاجىريبەلى تالىمگەرلەردىڭ شاراپاتىن كورگەن. قازىر شارۋاشىلىقتى ۇيىمداستىرۋدىڭ شىن شەبەرلەرى تولەگەن قامباتىروۆتىڭ, لەونيد شيماننىڭ ەسىمدەرىن قۇرمەتپەن اتايدى.
شارۋاشىلىق ءوز ەسەبىنەن جەرگىلىكتى مەكتەپ تۇلەكتەرىن وقىتىپ جاتىر.
– ءبىر تۇسىنىكسىزى ءجيى ءوتىپ تۇراتىن سەمينار-كەڭەستەرگە ادەتتە باسشىلاردى عانا شاقىرادى, – دەيدى سەرىكتەستىك باسشىسى تەمىرحان مۇقىشەۆ, – بۇل ارادا دا مىقتاپ ويلانۋ كەرەك شىعار. مەن جاس مامانداردى جىبەرەمىن. ەڭ الدىمەن سولار ۇيرەنسىن دەيمىن.
شارۋاسى شالقىپ جاتسا دا, تەمەكەڭ «وزىندە بارمەن كوزگە ۇرىپ» ماقتانۋعا جوق ەكەن. سەرىكتەستىك ەگىنشىلىك پەن مال شارۋاشىلىعىن قاتار دامىتۋدا. تىزگىن – ورىنباسارلارىندا. باس اگرونوم قايىرگەلدى ەرباليننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, العاشقى جىلدارى 14 مىڭ گەكتار القاپقا ءدان سىڭىرىلسە, قازىر 36 مىڭ گەكتارعا جەتكەن. ەگىنشىلىك مادەنيەتىن جەتىلدىرىپ, ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن 5 مىڭ گەكتارعا كۇنباعىس, 3 مىڭ گەكتارعا زىعىر ەگىلەدى. مال باسى ءوسىپ كەلە جاتقان سوڭ ەكپە ءشوپ ەگۋگە دە ايرىقشا ءمان بەرىلىپ وتىر. ءونىم كولەمىن كوبەيتۋ البەتتە تۇقىمعا بايلانىستى. قازىر باستاۋلىقتار بۇل جۇمىسقا مەيلىنشە نازار اۋدارۋدا. سونىڭ ارقاسىندا سوڭعى بەس جىلدا گەكتار بەرەكەسى 15-16 تسەنتنەردەن تومەندەپ كورگەن ەمەس. بىلتىر دا جەرىنە جەتكىزە وڭدەلگەن القاپتارعا «اقمولا-2», «استانا», «شورتاندى-95» بيداي, سونداي-اق «ارنا», «بىتىك» ءتارىزدى ارپا تۇقىمدارى سەبىلدى. اتالعان قور گەرمانيانىڭ «پەنكۋس» فيرماسىنان جەتكىزىلگەن جابدىقتارمەن وڭدەلىپ, كومپيۋتەرلىك بازادا رەت-رەتىمەن تىركەلگەن.
سەرىكتەستىك جىل سايىن ەگىن وراعىن ەرتە باستاپ, ەرتە اياقتايدى. كۇزگى دالا جۇمىستارىنىڭ ەرتە بىتۋىنە سەبەپشى – قۋاتتى تەحنيكا. سۋ جاڭا دەرلىك 35 كومباين ەگىن شاق كەلتىرە مە؟ قاربالاس شاقتا جۇمىسشىلاردى قاناتتاندىرىپ, ءوزارا جارىس تا ۇيىمداستىرادى. بىلتىر قانات اقىلباەۆ پەن ۆلاديمير سيمانكوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن تراكتور بريگادالارىنىڭ مەرەيلەرى ۇستەم بولعان. ۋاقتىلى تولىمدى جالاقى تولەنگەن سوڭ جۇمىسشىلاردىڭ دا ىنتاسى جوعارى. ەڭبەك ساباقتاستىعى دا ۇزىلگەن ەمەس. مىسالى, حيت اۋلەتىنەن جەتى جۇمىسشى بولسا, بولوج فاميليالى ءۇش ەڭبەككەر بار. قىسقا قايىرىپ ايتقاندا, سەرىكتەستىك وزگە جەرلەردەگىدەي مەحانيزاتوردان كەمدىك كورىپ وتىرعان جوق. تەحنيكالارى دا ساقاداي ساي. ايتپاقشى, دەنى جاڭا «كيروۆەتس» تراكتورلارى. ونىڭ 12-ءسى بار. شىنىن ايتقاندا قازىر موينى وزىق شارۋاشىلىقتارداعى شەتەلدىك تەحنيكالارعا كوز ۇيرەنىپ كەتكەن. سويتسەك تەمىرحان قاپپاس ۇلى 3-4 جىل بۇرىن سانكت-پەتەربۋرگكە جول تۇسكەندە سونداعى اتاقتى زاۋىتتا بولعان ەكەن. بۇل تراكتورلار قازاقستان جاعدايىنا وتە ىڭعايلى ءارى كۇتىپ مىنسە وتىز جىلعا دەيىن پايدالانۋعا ابدەن بولادى. قىزىعىپ كەتىپ, بىردەن 12-سىنە بىردەي كەلىسىمشارت جاساعان. قازىر ءوزىن-ءوزى اقتاپ وتىر.
مال شارۋاشىلىعى دا سەرپىندى دامىپ كەلەدى. بۇل جايىندا سەرىكتەستىكتىڭ باس مال دارىگەرى عايدار قوسپاەۆ شەجىرەدەي تارقاتىپ ايتادى. مۇندا ءتورت ت ۇلىكتىڭ نەبىر اسىلى وسىرىلۋدە. دەنى ەتتىك باعىتتا. ءبىر مەزەتتە 5 مىڭ باس ءىرى قارانى بورداقىلايتىن ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. قازاقتىڭ اقباس سيىرى مەن امەريكادان جەتكىزىلگەن انگۋس تۇقىمىن قوسا ەسەپتەگەندە, ءۇش مىڭ باس, قازاقى تۇقىمدى جىلقىلار مىڭ باسقا جەتكەن. سەرىكتەستىك سولتۇستىك قازاقستاندا اسىل تۇقىمدى ەدىلباي قويىن وسىرەتىن بىردەن-ءبىر زاماناۋي كاسىپورىن. قوي سانى 10 مىڭعا جەتكەن.
اسىل تۇقىمدى سەلەكتسيا ءۇشىن ءار باس انالىق مالعا 20 مىڭ تەڭگەدەن سۋبسيديا الادى ەكەن. وتكەن جىلى جالپى قاراجات مولشەرى 60 ميلليون تەڭگەگە اينالعان. مول تابىستىڭ شىن سىرى ءوندىرىستى عىلىمي جۇيەمەن بايلانىستىرۋلارىندا. الماتىداعى مال شارۋاشىلىعى جانە جەم-ازىق ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جانە وسى جەردە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتقان استاناداعى س.سەيفۋللين اتىنداعى اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى راشيد قازيحانوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن اتالىق مالداردى تاڭداۋ, ىرىكتەۋ, وسىرۋگە ارنالعان ارنايى بازا جابدىقتالعان. ستۋدەنتتەردى وسى جەردە تاجىريبەدەن وتكىزۋ داستۇرگە اينالعان. مالشىلاردىڭ ماقتان تۇتارى – استاناداعى « ۇلى دالا» كورمەسىنە قاتىسىپ, تالايدى تاڭعالدىرعان «اراب» ەسىمدى بۇقا ەكەن. گەرەفورد تۇقىمدى ەكى جاسار بۇقانىڭ تىرىدەي سالماعى 800 كيلو.
جالعىز-اق كەمشىلىك – جەردىڭ تارلىعى. سەرىكتەستىك ەنشىلىگىندە 19 209 گەكتار جايىلىم جەر, 3 066 گەكتار شالعىندىق بار. ءبىر سيىرعا 8,5 گەكتار ءورىس كەرەكتىگىن ەسكەرسەڭىز, 5 مىڭ ءىرى قاراعا 40 مىڭ گەكتاردان ارتىق جەر كەرەك. جەرى تار بولعان سوڭ باستاۋلىقتار جاز شىعا مالدى قاراعاندى وبلىسىنا دەيىن ايدايدى. بۇلاي باعۋدىڭ قاۋپى دە بار. ايداعانى اسىل تۇقىم عوي.
– بۇكىل ەلىمىز ءتارىزدى «باستاۋ» دا اسقارالى بيىككە ۇمتىلۋدا, – دەيدى «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى, اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى تەمىرحان مۇقىشەۆ, – بۇل ءبىر سونىعا سوقپاق سالعان ۇلى كوش ءتارىزدى عوي.
سول كوشتىڭ الدىڭعى لەگىندە وزدەرى دە كەلە جاتىر.
اقمولا وبلىسى,
اتباسار اۋدانى
