رۋحانيات • 03 قازان, 2019

دارىگەر تەراەۆيچ

622 رەت
كورسەتىلدى
15 مين
وقۋ ءۇشىن

دارىگەرلەر دەرتىنە شيپا ىزدەگەن جاندارعا كاسىبي كومەك كورسەتەتىن بىردەن ءبىر ماماندىق يەلەرى بولعاندىقتان قاي كەزەڭدە, قاي قوعامدا بولسىن ەرەكشە قۇرمەتكە بولەنگەن. الايدا, حالىقتىڭ ىقىلاسى مەن سەنىمىنىڭ ءبىر كۇندە قالىپتاسپايتىنى, تيىسىنشە كاسىبي ءبىلىم مەن ۇزاق جىلدار جان اياماستان اتقارىلعان  قاجىرلى جۇمىس ارقىلى كەلەتىنى بەلگىلى. تاريحى قاتپار ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق سالاسىندا حالىقتىڭ شىنايى ىقىلاسىنا يە بولىپ, ەرەكشە قۇرمەت كورگەن سونداي اق حالاتتى ابزال جانداردىڭ قاتارى از ەمەس. بۇگىنگى ماقالا قيلى ءومىر سوقپاقتارى ەلىمىزدىڭ ورتالىق جانە شىعىس ايماقتارىمەن قاۋىشتىرعان,  ءحىح عاسىردا عۇمىر كەشكەن بىلىكتى دارىگەر, زيالى ءارى جانى جايساڭ جان تسەزاري تەراەۆيچكە ارنالىپ وتىر.

دارىگەر تەراەۆيچ

ءحىح عاسىر كاسىبي مەديتسينانىڭ قو­عامدىق ومىرگە باياۋ ەنىپ, اۋىق-اۋىق بوي كورسەتەتىن جۇقپالى اۋرۋلاردان تۇ­­تاس اۋىلداردىڭ قىناداي قىرىلعان قيىن كەزەڭ بولعانى تاريحتان بەلگىلى. كاسىبي دارى­گەرلەردىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن اۋرۋ بەل­­گىلەرىن ءاۋ باستان ءدوپ باسىپ انىقتاۋ, ىندەت وشاقتارىن وقشاۋلاۋ جانە قاجەتتى ەم قولدانۋدىڭ بولماۋىنان ەپيدەميالار جەرىمىزدە كەڭ تاراعان-دى.

وسى ورايدا مىڭداعان ادامداردىڭ ءومى­­رىن قيىپ, حالقىمىزدىڭ وسىمىنە اي­تار­لىقتاي نۇسقان كەلتىرگەن وبا, شەشەك, تى­رىسقاق جانە ت.ب ىندەتتەردىڭ ويرانى تۋ­رالى اقپاراتتاردى زامانا ايناسى كور­كەم تۋىندىلاردان دا كەزىكتىرەمىز.

ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى حا­لىق اراسىندا از دا بولسا كاسىبي دا­رى­­گەر­­­­­­لەردىڭ جۇمىس ىستەي باستاۋى, دەن­ساۋ­لىق سالاسىنداعى اۋىر احۋالدىڭ ەداۋىر­ جاقسارا تۇسۋىنە وڭ ىقپالىن جا­سا­دى. سول ءبىر قيىن كەزەڭدە سانى ات توبە­لىن­دەي عانا بولىپ, سىرقات جاندارعا قار­لىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەنىندەي كو­مەك كورسەتكەن توپتىڭ اراسىنان تسەزاري تەراەۆيچ تە تابىلعان-دى.

حالقىمىزدا «جاقسىنىڭ جاقسىلى­عىن ايت, نۇرى تاسىسىن» دەگەن ءسوز بار. وسى تۇرعىدا, تۇلعانىڭ قازاق جەرىندە ات­قارعان كوپقىرلى قىزمەتىن بۇگىنگى بۋىنعا تانىستىرۋ, تاريح الدىنداعى, ار-وجدان الدىنداعى پارىزىمىز, مىن­دەتىمىز.

تسەزاري تەراەۆيچ (پولياكشا Cezary Terajewicz) قازاق حالقىمەن تاعدىرلاس پو­لياك ۇلتىنىڭ پەرزەنتى. ۇزاق عاسىر­لار ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ايما­عىنداعى الەۋەتتى مەملەكەتتەر قاتا­رىندا بولعان رەچپوسپوليتانىڭ حVIII عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە السىرەپ, پولياك جەرلەرىنىڭ رەسەي, پرۋسسيا جانە اۋستريا سىندى الپاۋىت كورشىلەرىنىڭ ۋىسىندا كەتكەندىگى بەلگىلى. تەراەۆيچ تاريحي پولياك جەرلەرىنىڭ رەسەيلىك بولى­گىندە, انىعىندا ۆيلەن گۋبەرنياسىندا 1833 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. شىعۋ تەگى بو­يىنشا اقسۇيەك تەگىنەن (شلياحتا).

بولاشاق دارىگەر 1858-1863 جىلدارى ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىندە ءبىلىم الادى. ءوزى قالاعان ماماندىعىن وردا بۇزار وتىز جاسىندا ءتامامداپ, دارىگەر اتانعان تسەزاري ءومى­رىنىڭ سول ءبىر ءساتى پولياك حالقىنىڭ ۇلت ازاتتىعى ءۇشىن جاپپاي قولعا قارۋ ال­عان, 1863-1864 جىلدارداعى «قاڭتار كو­تەرىلىسىنە» سايكەس كەلەدى. ەلىنىڭ ازات­تىعى جولىندا دارىگەر رەتىندە كو­تە­رىلىسشىلەر قاتارىنان تابىلعان تەراەۆيچتى دە وسى ءبىر وقيعانىڭ كەلەشەك سال­دارى اينالىپ وتپەيدى.

كوتەرىلىس اياۋسىز باسىپ جانىشتال­عان­نان كەيىن جازالانعان مىڭداعان قان­داستارىنىڭ قاتارىندا تسەزاري دە ءىستى بولىپ, يمپەرلىك بيلىكتىڭ شەشىمىمەن سى­بىرگە, الدىمەن توبىل گۋبەرنياسىنىڭ تۋرينسك, سوڭىنان قازاق مەكەندەرىنە ىر­گەلەس تارا قالاسىنا جەر اۋدارىلادى. ادام تاعدىرىندا استە كەزدەيسوقتىق بول­ماسا كەرەك. جاس ازاماتتىڭ وسىمەن قۇر­دىمعا كەتتى دەگەن قىزمەت جولى ەندىگى جەردە سوعان دەيىن وزىنە بەيمالىم وڭىر­مەن بايلانىستى قالىپتاسادى.

بيلىك تاراپىنان سالىنعان تىيىمعا قا­راماستان, تس.تەراەۆيچ وسى ءبىر شالعاي ەلدى مەكەندە ەم ىزدەگەن بارلىق سىرقات جاندارعا قولىنان كەلگەن كومەگىن اياماستان, كاسىبي مەديتسينالىق قىزمەت كور­سەتە باستايدى.

تەراەۆيچتىڭ بىلىكتىلىگى مەن ادال­دى­عىن لايىقتى باعالاعان قالا تۇرعىن­دارى بيلىكتەن ونىڭ زاڭدى نەگىزدە مەدي­تسينالىق پراكتيكامەن اينالىسۋىنا رۇق­سات بەرۋىن سۇراپ, پەتيتسيا تاپسىرادى. پەتيتسيا استىندا ونداعان ادامنىڭ قولى قويىلعان-دى. دارىگەرلەردىڭ جەت­كىلىكسىزدىگىنەن بيلىك جەر اۋدارىلعان تسە­زاريگە مەديتسينا سالاسىندا زاڭدى قىز­مەت كورسەتۋگە رۇقساتىن بەرەدى.

تارادا دارىگەر تەراەۆيچتىڭ بەدەلى وتە جوعارى بولعاندىقتان ونى قالادا قال­دىرۋ يمپەرلىك بيلىك تاراپىنان قاۋىپتى دەپ باعالانادى. ناتيجەسىندە «كوتە­رى­لىسشى دارىگەر» ءتيىستى ورگاندار تا­را­­پى­نان ۇدايى قاتاڭ باقىلاۋدا بولادى.

رەسەيدىڭ ەۋروپالىق بولىگىنەن شال­عاي, كليماتى قاتال وسى ءبىر شاعىن قالا­شى­عىندا وتكىزگەن جىلدار تسەزاريدى ادامي تۇرعىدان ەم ىزدەگەن سىرقاتتاردىڭ, سونى­مەن قاتار كومەككە مۇقتاج, تۇرمىسى تو­مەن جانداردىڭ مۇڭىن ۇعۋعا, ال كاسىبي تۇر­عىدان جان-جاقتى تولىسا تۇسۋىنە سەپ بو­لادى.

1870 جىل تەراەۆيچ ءۇشىن جاقسى جا­ڭالىق­تاردان باستالادى. ءوز «قىلمى­سى­نىڭ جازاسىن» وتەگەن دارىگەر اقمولا وب­لىسىنىڭ ورتالىعى اقمولا قالاسىنا ۋەز­دىك دارىگەر لاۋازىمىنا قىزمەتكە كەلەدى. ناتيجەسىندە سارىارقا جەرىندە تو­عىز جىلداي جۇمىس اتقارادى. ۋەزدىك دارىگەر بولا جۇرە جەرگىلىكتى قازاق حال­قىنىڭ ومىرىمەن جەتە تانىسادى. وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى ابىرويمەن اتقا­رىپ, ەلدىڭ العىسىنا بولەنەدى.

1879 جىل تسەزاري ومىرىندەگى ەرەكشە كەزەڭ ەدى. سول جىلى ۋەزدىك دارىگەر لاۋا­زىمىندا سەمەي قالاسىنا اۋىسقان تەراەۆيچ شاڭىراق كوتەرەدى. قىزمەتىنەن دەمالىس الىپ, تۋعان جەرىنە دە بارىپ قايتادى. ءوزىن ۇزاق جىلدار كورمەگەن تۋىستارىنىڭ ىقپالى ما, الدە وزگە سەبەپتەر تۇرتكى بولدى ما, ەلىنە جاقىن بو­لۋ ماقساتىندا تسەزاري وتباسىمەن رە­سەيدىڭ ريازان گۋبەرنياسىنا قونىس اۋدارىپ, جەرگىلىكتى دارىگەر (ورىس.زەم­سكي ۆراچ) رەتىندە قىزمەت اتقارادى. ءومى­رىنىڭ كەلەسى ون جىلدىق كەزەڭىندە تۇر­مىسى اۋىر قاتارداعى اۋىل دارىگەرى بول­عان تەراەۆيچ بۇيرەك سىرقاتىنا شال­دىعادى. دەگەنمەن دەرتىنە شيپا ىزدەگەن سىرقاتتارعا كومەك كور­سەتۋىن ءبىر ساتكە دە دوعارمايدى. جان­­­­­­­قيار­لىق ەڭبەگى ار­قىلى قاراپايىم حا­­لىقتىڭ العىسىنا بو­لەنەدى. تۋعان جەرىنە جاقىن اۋماقتا قىز­مەت ەتكەنىمەن, دارىگەردىڭ قازاق دالاسىنا اڭسارى اۋادى دا تۇرادى.

اقىرى, 1883 جىلى تەراەۆيچ وس­كەمەن قالاسىنا قىزمەت اۋىستىرىپ, ون­دا ءوز عۇمىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنە دەيىن ءومىر سۇرەدى. العاشقى جىلدارى قالالىق جانە ۋەزدىك دارىگەر رەتىندە جۇ­مىس ىستەسە, 1900 جىلدان وسكەمەن ۋەزى – 1-ۋچاسكەسىنىڭ دارىگەرى لاۋازىمىن ات­قارادى. مالىمەت بويىنشا, 1898 جىلى دا­رىگەر تسەزاري تەراەۆيچ «شتاتتاعى كە­ڭەسشى» (ورىس. ستاتسكي سوۆەتنيك) ازاماتتىق شەنىندە بولعان.

تەراەۆيچ جۇمىس ىستەگەن جىلدارى وس­كەمەن قالاسىنىڭ جۇيەلى دامۋى ءوز جال­عاسىن تابادى. 1868 جىلدان ۋەزدىك قالا مارتەبەسىن العان شاھاردا اراعا ۋاقىت سالا ەرلەر ۋچيليششەسى, مارين ايەل­دەر ۋچيليششەسى جانە بىرقاتار كاسىپ­كەرلىك نىساندارى سالىنادى.

پاتشا وكىمەتى كەزەڭىندە شى­عىس قازاقستان وڭىرىندە ساياسي كوز­قا­راس­­­تا­رىنا بايلانىستى جەر اۋدارىل­عان «حالىقشىلار» (ورىس. نارودنيچەس­تۆو, نارودوۆولتسى) مەن پولياكتار كوپ­تەپ سانالاتىن. ولاردىڭ اراسىندا دا ءتۇرلى ماماندىق يەلەرى كوپ ەدى. رۋ­حاني جانە ۇستانىم تۇرعىسىنان جاقىن بول­عاندىقتان تسەزاري تەراەۆيچ وس­كە­مەندەگى العاشقى كەزدەن-اق اتالعان توپ وكىلدەرىمەن تىعىز بايلانىستا بولا­دى.

دارىگەر, ساياسي جەر اۋدارىلعاندار نەگىزگى بولىگىن قۇراعان جەرگىلىكتى زيالى قاۋىمنىڭ باستامالارىن قىزۋ قولداپ, جەر­گىلىكتى مادەنيەت وشاقتارىنىڭ, الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ نەگىزدەلۋىنە ىق­پال ەتەدى. تەراەۆيچ اسىرەسە ساياسي اي­داۋداعى تانىمال عالىم, ولكەتانۋشى, اباي­دىڭ دوسى – ەۆگەني ميحاەليسپەن ەتە­نە جاقىن ەدى. ءوز كەزەگىندە قوس تۇل­عانىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ەرەكشە قۇرمەتى, وتكىر ازىلدەرى سول كەزەڭدەگى وسكەمەندىك زيا­لى ورتالاردا كەڭ اڭگىمەلەنەتىن-ءدى.

1896 جىلى مۇشەلەرىنىڭ دەنى سايا­سي جەر اۋدارىلعانداردان تۇرعان «حا­لىقتىق ءبىلىم بەرۋ جونىندەگى قام­قورلىق قوعامىنىڭ» باستاماسىمەن وقىر­مان زالى بار وسكەمەن كىتاپحاناسى اشى­لادى. بۇل وسى كۇنگى ا.س.پۋشكين اتىن­­داعى شىعىس قازاقستان وبلىستىق كىتاپ­حاناسى.

ال دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا كەلەر بولساق, وسكەمەننىڭ بەكىنىس بولعان كە­زەڭىنەن اسكەري گوسپيتال جۇمىس ىستەگەنى بەلگىلى. بىراق ءحىح عاسىردىڭ 80 جىلدارىنا دەيىن ەلدى مەكەندە قالا تۇر­عىندارىنا ارنالعان ەمدەۋ مەكەمەسى بول­ماعان ەدى. تيىسىنشە لازارەتتە تەك اسكەريلەر عانا ەمدەلگەن.

تاريحي مالىمەتتەردەن ءحىح عاسىردىڭ 70 جىلدارىنىڭ باسىنان قالادا تۇراقتى نەگىزدە 1 دارىگەر جانە 1 مەدبيكە (اكۋشەر قىزمەتىندە) جۇمىس ىستەگەنىن وقي­مىز. الايدا, قالا تۇرعىندارىنا ارنال­عان 7 ورىندىق العاشقى ەمدەۋ مە­كە­مەسى تەك 1884 جىلى اشىلادى. ال قا­لا­داعى العاشقى ءدارىحانانى ساياسي جەر اۋدا­رىلعان ۆاسيلي ينكوۆ اشادى.

تسەزاري تەراەۆيچتىڭ ءومىرى مەن قىز­مەتىنە ورالار بولساق, ول وسكەمەنگە اۋىس­­قان العاشقى كۇندەرىنەن-اق جا­ڭا قىز­مەتىنە قۇلشىنا كىرىسەدى. دارى­گەر­لەردىڭ وتكىر تۇرعان جەتكىلىكسىزدىگى جاع­­دايىندا ۋەزد ورتالىعىنىڭ وزىندە دە, ودان تىس اۋماقتاردا دا جۇمىس اتقا­رادى.

تەراەۆيچتىڭ ۋەزد دارىگەرى لاۋازى­مىن­داعى جىلدارى ءوڭىردىڭ كاتونقاراعاي اۋىلىندا, اراعا ۋاقىت سالا وسكەمەن ۋەزىنىڭ 3-ۋچاسكەسىندە قازاق حالقىنان شىققان العاشقى كاسىبي دارىگەرلەردىڭ ءبىرى, توم يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇ­لەگى – امىرە ايتباكين قىزمەت ەتكەن بو­لاتىن. بۇل ەكى تۇلعانى ءوزارا جاقسى تانىس بولدى دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الا­مىز. وعان نەگىز: بىرىنشىدەن, سول كەزەڭدە وڭىردە جوعارعى مەديتسينالىق وقۋ ورنىن بىتىرگەن دارىگەرلەر ساۋساقپەن سانار­لىقتاي بولۋى, ەكىنشىدەن, ولاردىڭ ءبىر ۋەزدە جۇمىس ىستەۋى. قوس تۇلعانىڭ بايلانىستارى وزگە ءبىر ماقالانىڭ تا­قىرىبى اتانۋعا ابدەن لايىقتى بول­عاندىقتان دارىگەر تەراەۆيچكە قايتا ويى­سار بولساق, شىعىس قازاقستانداعى ەڭ­بەك جولىندا تسەزاري ءوزىنىڭ ءساتتى جۇر­گىزگەن ەم-دومىنىڭ, قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ, ادالدىعى مەن ۇساق دەتالدارعا دەيىن ءمان بەرەتىن ۇقىپتىلىعى ارقىلى قاراپايىم حالىقتىڭ العىسىنا يە بولادى.

قارجى جەتىمسىزدىگىنە قاراماستان قالالىق ەمحانانىڭ مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋعا ۇدايى كۇش سالادى. ءحىح ع. 90- جىلدارىنىڭ باسىندا بۇرىنعى سالىق ينسپەكتورى س.پۋزىرەۆ ءوز ءۇيىن ەمحانا فوندىنا تاپسىرىپ, ناتيجەسىندە, ەمدەۋ مەكەمەسى كەڭەيە تۇسەدى.

جوعارىدا كورسەتىلگەندەي ءحىح عا­سىر­­داعى دارىگەرلەردىڭ باستى مىندەت­تەرىنىڭ ءبىرى كەڭ تارالاتىن ەپيدەميالارمەن كۇرەس-ءتىن. ءسوز بولىپ وتىرعان جۇز­جىلدىقتاعى قاۋىپتى ىندەتتەردىڭ ءبىرى تىرىسقاق اۋرۋى ەدى. قولدا بار رەسمي مالىمەتتەرگە قاراعاندا تىرىسقاقتىڭ قازاق دالاسىنا تارالۋى العاش 1829-1830 جىلدارى تىركەلگەن. حيۋادان كەلگەن ىندەت ورتالىق ازياعا پارسىدان ەنگەن بولاتىن. ناتيجەسىندە ىندەت شار­پىعان قازاقتاردىڭ تۇتاس اۋىلدارى قى­ناداي قىرىلادى. اراعا ۋاقىت سالىپ 1848-1849 جىلدارى ەلدىڭ وڭتۇستىك اۋدان­دارىندا تىرىسقاق قايتا ءورىس الادى. جۇقپالى اۋرۋ 1871 جىلى دا بوي كور­سەتكەن.

1891-1892 جىلدارى قازاقستاندا تىرىس­قاقتىڭ كەزەكتى تارالىمى تىركەل­گەن.

ءحىح عاسىردىڭ 90 جىلدارى قازاق جەرلەرى ءۇشىن قۇرعاقشىلىققا تولى بولادى. ناتيجەسىندە اقمولا, تورعاي, ورال, سەمەي, سىرداريا وبلىستارىندا استىق تامىرىنا دەيىن كۇيىپ كەتەدى. بۇل تۋرالى «سيبيرسكي ۆەستنيك» گازەتى ەرتىس بويىندا اشتىقتىڭ باستالعاندىعىن اتاپ ءوتىپ, «نەگىزگى تۇتىنىس تاۋارلارىنا باعانىڭ كوتەرىلگەندىگىن» مالىمدەگەن.

وڭىردە ورىن العان اۋىر جاعداي وسكەمەن ۋەزىن دە اينالىپ وتپەدى. ۋەزگە تىرىسقاق ىندەتىن دالالى ايماقتاردا بولعان كوپەستەر الا كەلەدى. جۇمىس شاش ەتەكتەن بولعانىمەن تۇتاس ۋەزگە نەبارى ەكى دارىگەر عانا قىزمەت كور­سە­تەتىن. ءوزىنىڭ الپىسقا تاياعان جاسىنا قاراماستان تەراەۆيچ بارلىق سىر­قات­تاردى ارالاپ, قاجەتتى ەمىن جاساپ, پرو­فيلاكتيكالىق شارالاردى ەسكەرتىپ وتىر­­دى. بىراق ءوزى ساقتانباستان سۇزەك اۋرۋىن جۇقتىرىپ, سونىڭ سالدارىن عۇمىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تارتادى. ءبىر سىرقات ەكىنشىسىنىڭ ۋشىعۋىنا سەبەپ بولادى. دارىگەردىڭ سىرقاتى اسىرەسە 1901 جىلدىڭ قىسىندا قاتتى اسقىنادى. ونىڭ دەنساۋلىعىنىڭ اۋىرلىعىن ۋەزد باس­­­شىسىنىڭ: «جالپى ونىڭ جۋىق ارادا جازىلاتىندىعىنان ۇمىتتەنۋگە بولا ما, الدە ونىڭ سىرقاتى بەلگىسىز ۋاقىتقا سوزىلا ما؟ بۇل تۋرالى مالىمەت مەن تەراەۆيچكە كومەككە باعىتتاعان دارىگەر جيلينسكيدىڭ قىسقا ۋاقىتتا, جۇقپالى اۋرۋدىڭ پايدا بو­لۋىنا بايلانىستى قارقارالى قالاسىنا جول جۇرۋىنە بايلانىستى كەرەك» دەگەن مالىمەتىنەن اڭعارۋعا بولادى. سوڭىندا, ۇزاق جىلدار ايداۋدا بولعان, اعزاسى السىرەگەن تس.تەراەۆيچ 1901 جىلدىڭ 5 مامىرىندا وكپە سىرقاتىنىڭ اسقىنۋىنان دۇنيە سالادى.

بىلىكتى دارىگەر, ادال ءارى مەيىربان جان­ تس.تەراەۆيچتىڭ قازاسى تۇتاس شىعىس قا­زاق­­ستان جۇرتشىلىعىنىڭ قابىرعاسىن قايىستىرادى. مارقۇمنىڭ وسيەتىنە سايكەس, ونىڭ جەرلەۋ ءراسىمى ازاماتتىق نەگىز­دە اتقارىلىپ, وعان قالىڭ قالا جۇرت­شىلىعى قاتىسادى. تسەزاري تەراە­ۆيچ سىندى سەرىگىنىڭ, پىكىرلەسىنىڭ قازاسى ەۆگەني ميحاەليسكە دە وتە اۋىر ءتيىپ, ول كوز­كور­گەندەردىڭ مالىمەتىنشە, قايعىدان ۇزاق ۋاقىت بويى ارىلا الماعان ەكەن.

دارىگەر تۋرالى زامانداستارىنىڭ پىكىر­لەرى قۇندى. سولاردىڭ ءبىرى ب.گەرا­سيموۆ: «ول وتە جوعارى ءبىلىمدى ءارى عى­لىم­نان الىستاماعان, تاماشا دارىگەر ەدى...وتكىر ويلى جان ەدى....وسكەمەندەگى ورىس ساياسي جەر اۋدارىلعاندارى, جەر­گى­لىكتى زيالىلار تەراەۆيچكە ۇلكەن قۇر­مەتپەن قارايتىن» دەلىنگەن مالىمەت قال­دىرعان.

كەڭەستىك كەزەڭنىڭ زەرتتەۋشىسى گ.مەن­درينا ءوز ەڭبەگىندە تس.تەراەۆيچ تۋرالى «ناتيجەلى ەمىمەن, قاجىرلى ەڭبەگىمەن, رياسىزدىعىمەن جانە ۇقىپتىلىعىمەن وزىنەن كەيىن جاقسى اتىن قالدىردى» دە­گەن توقتامعا كەلەدى.

تس.تەراەۆيچ 1901 جىلعى 8 مامىر كۇنى قالالىق زيراتقا جەرلەنىپ, ونىڭ بەيى­تى تاريحي ەسكەرتكىشكە اينالادى.

وتباسىنا كەلەر بولساق, تەراەۆيچ تەكتى اۋلەتتىڭ وكىلى بولعاندىقتان سول ءداستۇردى ۇستانىپ, ءوز پەرزەنتتەرىنە دە ساپالى ءبىلىم, سانالى تاربيە بەرگەن جان. ءتۇرلى دەرەك كوزدەرىنە سايكەس تەراەۆيچ­تەن ءبىر ۇل جانە ءبىر قىز تاراعان. جوعا­رى وقۋ ورنىندا وقىپ جۇرگەن ۇلى اكەسى دۇ­نيە سالعان جىلى تۋبەركۋلەزدەن قايتىس بولادى.

ال قىزى پەتەربۋرگ كونسەرۆاتوريا­سىندا ءبىلىم العان. دەرەك كوزدەرىنىڭ جۇ­تاڭ­دىعىنا بايلانىستى وتباسى مۇشە­لەرىنىڭ ەسىمدەرىن انىقتاۋ مۇمكىن بولمادى. ءبىر انىعى, تەراەۆيچتىڭ قازاسىنان كەيىن ونىڭ جۇبايى مەن قىزى ۆيلەن گۋبەرنياسىنا قونىس اۋدارعان.

حالىق دانالىعى: «جاقسىنىڭ اتى, عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى» دەيدى. وسى ورايدا بىلىكتى دارىگەر, قوعام قايراتكەرى, زامانىندا ەڭكەيگەن قارتتان ەڭبەكتەگەن بالانىڭ ومىرىنە دەيىن اراشا تۇسكەن ابزال جان تسەزاري تەراەۆيچتىڭ اتى ۇمى­تىلماق ەمەس. دارىگەردىڭ قازاسىنان بەرى ارادا 120 جىلعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە ونىڭ تۇلعاسىنا, قىزمەتىنە ارنالعان ماقا­لالاردىڭ اراگىدىك جارىق كورۋى ءسوزى­مىزدىڭ دالەلى.

 جاندوس اۋەلبەك ۇلى,

ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن

 ۆارشاۆا (پولشا)

سوڭعى جاڭالىقتار