ششۋچە قالاسىنداعى سابيلەر ءۇيىنىڭ تاريحى 1945 جىلدان باستاۋ الادى. زۇلمات سوعىستىڭ سوڭى. ەل ىشىندە جەتىم-جەسىردىڭ كوپ كەزى. ايتسە دە كونەكوز قاريالاردىڭ ەسكە الۋىنشا, العاشقى جىلدارى بەس-التى-اق ءسابي بولعان. كىسىلىكتەن كەندە, ادامگەرشىلىكتەن ادا بولماعان تۇس. قايىرىم كوپ, جاناشىرلىق مول. قازىر وبلىستاعى جالعىز مەكەمە ەلۋ بالاعا ارنالعان. 37 ءسابي باعىلىپ, كۇتىلۋدە. مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سوڭعى جىلدارى تاستاندى بالالاردىڭ سانى ءبىرشاما ازايدى. ال مۇنداعىلاردىڭ تاعدىر سوقپاعى سان قيلى. بىردەن ايتا كەتەلىك, 37 ءسابيدىڭ التاۋى عانا تۇلدىر جەتىم, قالعاندارىنىڭ انالارى, كەيبىرىنىڭ اكەلەرى بار.
تاعدىر جولى قيلى-قيلى. ءبىر الاڭداتارلىعى, سوڭعى جىلدارى جاس انالاردىڭ كوبەيىپ كەتۋى. بوي جەتپەگەن بەيباقتاردىڭ جازا باسىپ, جۇكتى بولىپ قالۋى – سابيلەر ءۇيىن تولتىرۋدىڭ ەڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى ەكەن. تىعىرىققا تىرەلگەندە, الدە تاعدىرىنا نالىعان اشۋ ۇستىندە ونسىز دا قاراقان باسىن قايدا سىيدىرارىن بىلمەي جۇرگەن جاس بوسانعان, ءالى وتباسىن قۇرىپ ۇلگەرمەگەن جاس انالار ءبىر جاپىراق قاعازدى قوس جانارىنان سورعالاعان كوز جاسىنا شىلاپ, بالادان باس تارتامىن دەگەن وتىنىشتەرىن جازاتىنعا ۇقسايدى. سابيلەر ءۇيىنىڭ قىزمەتكەرلەرى وبلىستاعى پەرزەنتحانالاردان ءدال وسىنداي وقىس وقيعا جايلى جايسىز حابار تۇسسە, مىندەتتى تۇردە جەتۋگە اسىعادى. بىردەن ونسىز دا تاعدىردان تاياق جەگەن بەيباققا اقىل-كەڭەس ايتىپ, شيرىقتىرماي, ءمان-جايدى مايدان قىل سۋىرعانداي ەتىپ, جايلاپ بىلۋگە تىرىسادى.
بۇل جەردە دە جۇرەك جىلۋى كەرەك. رايىنان قايتارۋعا, ءۇمىت وتىن جاعۋعا جاندارىن سالىپ باعادى. اسىرەسە, قاراكوز قارىنداستار ار-ۇيات جاعىن كوپ ويلايدى ەكەن. جازا باسقانىن اكە-شەشەسىنە ايتۋعا جاسقانادى. كورشى-قولاڭ, ەت جاقىن اعايىن-تۋىس بار دەگەندەي. تابالاپ, كۇستانالايتىندار دا تابىلماي ما؟! تاعى ءبىر سەبەبى, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق ماسەلەلەر. ءالى ماماندىق الىپ ۇلگەرمەگەن, باسپاناسى جوق, تابىس تاپپايتىن جاس انا بالاسىن قۇشاقتاپ قايدا بارماق؟ كىمنىڭ قۇشاعىنا سيادى؟ ەسى كەتىپ ەسەڭگىرەگەندى ەسىركەپ, ماڭدايىنان سيپايتىن جان تابىلار ما؟..
سابيلەر ۇيىندە ء«ۇمىت» توبى بار ەكەن. ءدال جاڭاعىداي جازا باسقانداردىڭ جاعدايىن ءسال دە بولسا تۇزەپ, قولتىعىنان دەمەۋگە ارنالعان. ءۇمىت وتىن ۇزبەۋگە باعىتتالعان. انالارمەن التى ايعا كەلىسىمشارت جاسالادى. ءوز قولى ءوز اۋزىنا جەتكەنشە. بالكىم وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە تابىسىن تالعاجاۋ ەتەر جۇمىس تابىلىپ قالار. ال باسپانا ماسەلەسى جۋىق ارادا شەشىلە قويمايتىن, قيىن ءتۇيىن. ايتسە دە, ءۇمىتسىز شايتان عانا ەمەس پە, ادام بالاسى تىرمىسسا كەرەك. ءوزى ءۇشىن, وزەگىن جارىپ شىققان پەرزەنتى ءۇشىن. ء«ۇمىت» توبىنداعىلارعا اناسىنىڭ كۇندەلىكتى كەلىپ, جانارى جاسقا تولعان شارانانى كورۋىنە, كۇتۋىنە, ايالاۋىنا, ايمالاۋىنا رۇقسات ەتىلەدى. ماسەلەنىڭ ءوزى دە بالاسىنان بەزىپ كەتپەي, باۋىر باستىرۋعا دەگەن ۇمتىلىستا جاتىر. جاس اناعا دا مەكەمە قىزمەتكەرلەرى قولدارىنان كەلگەنىنشە كومەك كورسەتەدى. وسى توپ بيىل سابيىنەن باس تارتقان وتىزدان استام انانى رايىنان قايتارىپ, بالالارىن باۋىرىنا الۋعا سەبەپشى بولىپتى. بۇل ارينە, مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتىپ اۋىز جەتكىزگىسىز جەڭىسى. جەڭىس بولعاندا قانداي, وتىز ءسابي ءوز وتباسىندا تاربيەلەنىپ, انا ماحابباتىنا بولەنبەك. جاراتقاننان ودان وزگە نە تىلەرسىڭ؟
وسى ارادا ءبىر عانا وقيعا جونىندە ءسوز ساباقتاي كەتەلىك. سابيلەر ءۇيىنىڭ باسشىسى دانا شاحمەتوۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وقىس وقيعا جايلى كەزەكتى حابار جەتكەن. ون التىعا ەندى تولعان جاس قىز اياق-قولىن باۋىرىنا الىپتى. شەكەسى تورسىقتاي ەكى ءسابي – ەگىز بالا! ال اكەسى؟! اكەسى بەيمالىم. انا عانا بىلسە كەرەك. بىراق ءتىس جارىپ ايتپايدى. جارانىڭ اۋزىن تىرناپ, قازبالاپ سۇراۋ تاعى قيىن. تاسباۋىر تاعدىردىڭ تاياعى مۇنداي قاتتى بولار ما؟ جاستىقتىڭ اسەرىنەن جازا باسقان انانىڭ ءوزى تۇلدىر جەتىم. جەتىمنەن تۋعان جەتىمەكتەردى باعاتىن باسپانا, تابىس تابار جۇمىس جوق. مەكەمە قىزمەتكەرلەرى ومىردەن تۇڭىلگەن, تاعدىرىنا نالىعان انانىڭ ءۇزىلىپ بارا جاتقان ءۇمىتىن جالعاعان. ەگىز بالانى ء«ۇمىت» توبىنا العان. ال جاس انانى وزدەرىنە جۇمىسقا ورنالاستىرىپتى. ارادا ءۇش جارىم جىل وتكەندە قانشا قاتال بولعانىمەن, تاعدىر دا قاشانعى جىلاتا بەرسىن, ەل قاتارىنا قوسىلعان. بۇل ءبىر عانا مىسال. ال مۇنداي وقيعالار تىپتەن ءجيى كەزدەسەدى ەكەن.
– انالاردى دا كىنالاۋعا بولمايدى, – دەيدى مەكەمە باسشىسى دانا تاسبولاتقىزى, – ەڭ باستى ماسەلە الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايدا عوي. سابيلەرىن باعىپ-كۇتەتىن جاعدايلارى بولماعان سوڭ نە ىستەسىن؟ انالار ۇيىندە ءبىر جارىم جاسقا دەيىن عانا كومەك كورسەتىلەدى. ودان سوڭ بالاباقشاعا دا بەرە المايدى. باسپاناسى, تابىسى بولماعان سوڭ شاراسىزدىقتان وسىنداي قادامعا بارادى.
سابيلەر ءۇيىن پانالاعان تيتتەي جازىعى جوق بەيكۇنالاردىڭ ىشىندە دەنساۋلىعىندا اقاۋى بار بالالار دا بار ەكەن. اتا-انالارى سول سەبەپتى باس تارتقان. مەكەمەدە قازىر وڭالتۋ ماسەلەسى وڭ جولعا قويىلىپتى. بۇرىن قيمىل-قوزعالىسىندا كىناراتى بار بالالاردى ارنايى مەكەمەلەرگە اپارىپ وڭالتسا, قازىر قاجەتتى مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتاردى وزدەرى ورناتىپ جاتىر. سابيلەردىڭ دەنساۋلىقتارى قاتتى قاداعالانادى. بالالار ەمحاناسى تاياقتاستام جەردە. وزدەرىندە دە دارىگەرلەر, مەدبيكەلەر بار.
انە ءبىر جىلدارى ءوز ۇلتىمىزدىڭ سابيلەرى كوپتەۋ بولاتىن. قازىر سيرەپتى. ايتسە دە بار. بۇل جەردە ءار ۇلتتىڭ ءسابيى ءوز تىلىندە ءتىلى شىعۋىنا ايرىقشا ءمان بەرىلەدى ەكەن. مۇمكىندىگىنشە, سالت-ءداستۇرىن, ادەت-عۇرپىن ساقتاۋعا كوڭىل بولىنگەن.
جاناشىرلار دا بار. قولداۋ-دەمەۋ كورسەتىپ تۇرادى. مەكەمە ەشتەڭەگە مۇقتاج ەمەس. سابيلەردىڭ اس-سۋى, كيىم-كەشەگى جەتكىلىكتى. ال دەمەۋشىلىك, جان جىلۋى مورالدىق تۇرعىدان قاجەت. قوعامدا مەيىرىمدى جانداردىڭ كوپتىگى كوڭىلىڭدى دەمدەيدى ەكەن. قۇددى الگى قامقورلىققا ءوزىڭ بولەنىپ تۇرعانداي. مەكەمە قىزمەتكەرلەرى استانالىق كاسىپكەر پاۆەل كالاشنيكوۆتىڭ كومەگىن جىر قىلىپ ايتادى. مىنە, وسىنداي ازاماتتار بار جەردە قامكوڭىلدى كەپتەگەن كوك مۇزدىڭ دا كوكتەم شۋاعىمەن جىبىگەنىندەي ەرىپ كەتەتىنىنە كۇمان جوق.
بەيكۇنا بالالاردى باۋىرىنا باسىپ, اسىراپ الۋشىلار دا از ەمەس. وتىنىشتەر ءجيى ءتۇسىپ تۇرادى. بۇرىنعىداي ادەيىلەپ ات سابىلتىپ كەلىپ, ءتۇرىن, ءتۇسىن, جىنىسىن ءبىلۋدىڭ دە قاجەتى جوق. ءبارى مەكەمەنىڭ سايتىندا مولدىرەپ تۇر. بىردەن كەلىپ الا سالمايدى دا بالا اسىراپ الۋعا نيەت بىلدىرۋشىلەرگە 15 كۇن ۋاقىت بەرىلەدى. وسى ۋاقىت ىشىندە الگى مەيىرىمدى جاندار وزدەرى قالاعان سابيگە باۋىر باسۋلارى كەرەك. ەتتەرى ۇيرەنگەنشە. جۇپار ءيىسى بۇرقىراعان جاس سابيلەردىڭ دەمىمەن ماۋقىن باسقانشا. بالكىم, ەڭ كەرەگى – ماحابباتى ويانعانشا. وسى ۋاقىت ىشىندە بولاشاق اتا-انا ءسابيدىڭ جايىن اڭداعاندا, مەكەمە قىزمەتكەرلەرى ولاردى دا باقىلايدى ەكەن. بالانى قالاي كيىندىرەدى, قالاي تاماقتاندىرادى, كوزدەرىندە مەيىرىم شۋاعى بار ما؟
– ءبىز كەز كەلگەن اتا-اناعا ەگەر نيەت بىلدىرسە, ءسابيدىڭ بار جايىن جاسىرماي ايتامىز, – دەيدى مەكەمە باسشىسى دانا تاسبولاتقىزى, – دەنساۋلىعىن, قالىپتاسىپ كەلە جاتقان مىنەز-قۇلقىن, ءتىپتى شىققان تەگىن دە.
ءبىر بالانى باعىپ-قاعۋعا شاماسى جەتكەنىمەن, مەيىرىمى جەتپەيتىندەر بولىپ قالا ما دەگەن ساقتىق تا. ولارعا تاعدىردىڭ تاياعى ءبىر رەت وڭدىرماي تيگەنى دە جەتىپ جاتىر ەمەس پە؟!
– 2017 جىلدان باستاپ «بالاجان» جوباسى جۇزەگە اسىرىلا باستادى, – دەيدى پاتروناتتىق مەدبيكە گۇلناز كارپينا, – بۇل توپتا قازىر 17 بالا بار. كۇندىزگى بالاباقشا ەسەبىندە. تۇپكى سەبەبى, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايعا بايلانىستى. ۇيلەرىندە بالاعا قارايتىن جان جوق. ال جۇمىس ىستەمەي, قول قۋسىرىپ وتىرۋعا تاعى بولمايدى.
گۇلناز مايدانقىزىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جاس انالاردىڭ شاقشاداي باسىن شاراداي قىلاتىن قانى شىعىپ تۇرعان ماسەلە, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاي. تاياۋدا عانا پەرزەنتحانادا ءسابيىن قولحاتىن جازىپ تاستاپ بارا جاتقان جاس انامەن جۇزدەسكەن. جۇمىس بابىمەن. ءوزى دە, پسيحولوگ تا جىلى-جىلى سويلەگەنىمەن, جاس انانىڭ جانىن جادىراتا الماپتى. ءۇمىت وتى دا تۇتانباعان. الدىندا ەكى جول تۇر. ەكەۋى دە اۋىر, ايانىشتى. جاس انا سابيىنەن جەرىپ, باقىتىن بولاشاقتان تاعى ىزدەمەك. بالكىم تابىلىپ قالار, ال سابيلەر ۇيىندەگى جەتىمەكتىڭ جايى شە؟ اش بولماس, جالاڭاش بولماس. انا ماحابباتىن, مەيىرىن, سەزىمىن سەزىنبەي وسەدى-اۋ...
مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ بار جايدى تۇرمىستىق ماسەلەگە تىرەگەنىمەن, مۇنىڭ ارعى جاعىندا تاربيەنىڭ تايىزدىعى, وتباسىنداعى, مەكتەپتەگى, قورشاعان ورتاسىنداعى ادامي قۇندىلىقتاردىڭ ولقى ءتۇسۋى جاتقان جوق پا ەكەن؟..
اقمولا وبلىسى,
بۋراباي اۋدانى
