قازاقستاننان يرانعا ەكسپورتتالاتىن تاۋاردىڭ باسىم بولىگىن ارپا ونىمدەرى قۇرايدى ەكەن. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ونىڭ كولەمى 741,1 مىڭ تونناعا, اقشالاي ەسەپتەگەندە 143,4 ملن دوللارعا جەتكەن. سونداي-اق 1,1 مىڭ توننا (5,6 ملن اقش دوللارىنا) سالقىنداتىلعان ءىرى قارا مالدىڭ ەتى ەكسپورتتالعان. 13,8 مىڭ توننا تۇتاس نەمەسە ۇساقتالعان راپس تۇقىمدارى شىعارىلىپ, بۇدان 5,5 ملن دوللار كىرىس تۇسكەن. مۇنىڭ سىرتىندا 3 ملن دوللاردىڭ باسقا دا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى ەكسپورتتالعان.
بيىلعى اقپان ايىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن يران اراسىنداعى ەركىن ساۋدا ايماعى تۋرالى ۋاقىتشا كەلىسىم اياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جانە يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اراسىنداعى بيداي ساۋداسى سالاسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلعان بولاتىن. بۇل قۇجات قازاقستان مەن يران اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ورىستەتە تۇسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
جۋىقتا ەلوردادا قازاقستان مەن يران اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق, عىلىمي جانە مادەني ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇكىمەتارالىق كوميسسيانىڭ 16-شى وتىرىسى ءوتتى. ۇكىمەتارالىق كوميسسيا قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ساپارحان وماروۆ جانە يراننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ماحمۋد حودجاتي باسشىلىعىمەن جۇمىس ىستەدى. وتىرىسقا دەيىن مينيسترلەر ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر وتكىزدى.
ساپارحان وماروۆ قازاقستان مەن يران اراسىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ, اسىرەسە اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
وسى باسقوسۋ بارىسىندا قازاقستان جاعى مال شارۋاشىلىعىندا ىنتىماقتاستىق ورناتۋدى ۇسىندى. قازاقستان يرانعا بولاشاقتا قوي ەتىنىڭ ەكسپورتىن ۇلعايتۋدى جوسپارلاپ وتىر. يران جاعى دا قازاقستاندا ەت وڭدەۋ بويىنشا بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋعا مۇددەلىلىك تانىتۋدا. جاقىندا الماتى وبلىسىندا يران بيزنەسىنىڭ قاتىسۋىمەن «EmpireFoods» ەت وڭدەۋ كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلدى.
ىنتىماقتاستىقتىڭ تاعى ءبىر سالاسى – قازاقستاندا بالىق جانە وسىمدىك مايى ءوندىرىسى بويىنشا بىرلەسكەن جوبالاردى قۇرۋ بولىپ وتىر.
دەگەنمەن اتاپ كورسەتەر ءبىر ماسەلە, جوعارىدا كەلتىرىلگەن ۋاقىت ارالىعىندا يراننىڭ قازاقستانعا جونەلتەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ كولەمى ەداۋىر تومەندەگەنى بايقالادى. بۇل جونىندەگى ناقتى دەرەكتەردى كەلتىرەتىن بولساق, يراننان قازاقستانعا كەلەتىن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ يمپورتى 2019 جىلعى قاڭتار-ماۋسىمدا 30,6%-عا نەمەسە 23,8-دەن 16,5 ملن-عا دەيىن تومەندەگەن ەكەن. مىنە, وسىنىڭ سالدارىنان قازاقستان مەن يران اراسىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ جالپى تاۋار اينالىمى 2019 جىلدىڭ قاڭتار-ماۋسىم ارالىعىندا وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 0,6%-عا نەمەسە اقشالاي ەسەپتەگەندە 184 ملن دوللاردان 182,9 ملن دوللارعا تومەندەگەن.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, ەكى ەل اراسىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى بويىنشا ساۋدا اينالىمىنىڭ باسەڭدەۋى سونشاما ۇلكەن ەمەس. ويتكەنى بۇل جەردە قازاقستان ەكسپورتىنىڭ كولەمى يمپورتقا قاراعاندا بىرنەشە ەسە باسىم بولىپ وتىر. ماسەلەن, جوعارىداعى 182,9 ملن دوللاردىڭ 160 ملن دوللاردان استامىن قازاقستاننىڭ يرانعا جونەلتەتىن ەكسپورتتىق ونىمدەرى قۇرايدى.
ال ەندى يراننان قازاقستانعا اكەلىنەتىن نەگىزگى ونىمدەر تۇرىنە زەر سالساق, بۇل ەل بىزگە كەپتىرىلگەن ءجۇزىم, پىستە, پياز, قىزىلشا سەكىلدى ونىمدەردى جونەلتەدى ەكەن. ارينە مۇنداي جەمىس, كوكونىس تۇرلەرىن ەلىمىزدە دە وندىرەدى. ەل ىشىندە جىلىجايلاردىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى بۇل ونىمدەردىڭ ۇلەسى جىلدان-جىلعا ارتا تۇسۋدە. سوندىقتان يران يمپورتىنىڭ قىسقارۋىنا ءبىرشاما تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا بولادى جانە بۇل ۋاقىتشا قۇبىلىس بولۋى دا مۇمكىن. ويتكەنى يران ەلى اتالعان ونىمدەردى ەجەلدەن مولىنان وندىرەدى. ەگەر يمپورتتىق ونىمدەر باعاسى ارزان بولسا, ول ونىمدەردى مولىنان تۇتىنۋعا دا بولادى. بۇل جەردەگى ماڭىزدى ماسەلە ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتا ءتۇسۋ بولىپ وتىر.
ۇكىمەتارالىق كوميسسيانىڭ 16-شى وتىرىسىنا يران جاعىنان 40-قا تارتا ادام قاتىستى. ولاردىڭ اراسىندا ۇكىمەت ادامدارىمەن قاتار بيزنەسمەندەر دە بولدى. بۇل جاعداي يران تاراپىنىڭ قازاقستانمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتا تۇسۋگە مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىرعانىن بىلدىرسە كەرەك. مۇنى ءوز سوزىندە يراننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ماحمۋد حودجاتي مىرزا دا اتاپ ءوتتى.
يرانعا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىن ارتتىرۋ ماسەلەسى قازاقستان ءۇشىن دە ماڭىزدى ەكەنىن ايتا كەتسەك, ارتىق بولماس. ەلىمىز سوڭعى ۋاقىتتا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا ەرەكشە ءمان بەرۋدە. بۇل ءۇشىن, ارينە, ءبىرىنشى كەزەكتە سالا ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىن ۇلعايتۋىمىز كەرەك. ەل باسشىلىعى وسى ماسەلەنى العا جىلجىتۋدىڭ سان ءتۇرلى جولدارىن قاراستىرۋدا. ماسەلەن, ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ اياسىندا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمى (اقيۇ) قۇرىلعان بولاتىن. اقيۇ شتاب-پاتەرى نۇر-سۇلتان قالاسىندا ورنالاسقان. قازىرگى تاڭدا ۇيىمنىڭ قۇرامىنا يسلام الەمىنىڭ 33 مەملەكەتى كىرەدى جانە ونىڭ قىزمەتى اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ازىق-ت ۇلىك الەۋەتى سالالارىندا مۇسىلمان الەمىنىڭ كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىرۋعا باعىتتالعان. وسى ۇيىم حاتشىلىعىنىڭ كەلتىرگەن مالىمەتتەرى بويىنشا جوعارىداعى 33 مەملەكەت جىلما-جىل 101 ملرد دوللاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن يمپورتتايدى ەكەن. يمپورتتىڭ باسىم بولىگىن, ياعني حالال ونىمدەردى بۇل مەملەكەتتەرگە برازيليا, ءۇندىستان, اۋستراليا جانە جاڭا زەلانديا سەكىلدى ەلدەر جەتكىزىپ بەرۋدە. جىل سايىن الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنە 2 ملرد دوللارعا جۋىق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى مەن تاعام تۇرلەرىن شىعاراتىن قازاقستان, مامانداردىڭ الدىن الا ەسەپتەۋلەرى بويىنشا, ەگەر مۇسىلمان الەمىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دۇرىس جولعا قويا السا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ەكسپورتىنىڭ كولەمىن ءۇش ەسەدەي ارتتىرا تۇسكەن بولار ەدى.
مىنە, وسى ەلدەر اراسىندا يرانمەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ ءبىرشاما ءتيىمدى تۇستارى بار. ويتكەنى قازاقستان مەن يران كاسپي جاعالاۋىندا ورنالاسقان. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ەكى ەلدى تىكەلەي بايلانىستىراتىن قازاقستان– تۇرىكمەنستان – يران تەمىر جولى ىسكە قوسىلىپ, ەلىمىز پارسى تۇبەگىنە شىعۋدىڭ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. باسقا مۇسىلمان ەلدەرى دە ودان ءارى قول سوزىم جەردە تۇر دەۋگە بولادى.
دەمەك, مۇنداي مۇمكىندىكتى پايدالانعان ابزال.
