زامان وزگەردى. جاڭا ءداۋىر ءوز اعىمىندا جاڭا تالاپتار شوعىرىن العا تارتتى. سول ۇدەرىستەر لەگىندە, جوعارىدا اتالعان قوم سۋلارىمىزعا قاتىستى ماسەلەلەر كۇن تارتىبىنە ءبىر توبە بولىپ كوتەرىلدى. وسى تۇعىردى تەرەڭدەتە ايتساق, ەڭ الدىمەن, ەرتىس-سۋعا دەگەن كوزقاراستى تۇبەگەيلى وزگەرتەتىن ۋاقىت جەتتى دەگەن تۇجىرىم-ويدى بىزگە ەندى مىق شەگەلەۋ قاجەت. بۇعان نەگىزدى سەبەپ جەتەدى. سونىڭ ىشىندە سالماقتى ءۇش جايتتى العا تارتۋ ءلازىم. ءبىرىنشىسى, ەلىمىزدىڭ مارتەبەلى باس قالاسى – نۇر-سۇلتان سارىارقا تورىندە ەڭسە كوتەردى, وركەن جايدى. ەكىنشىسى, ۇلى دالانىڭ ۇلان ءورىسى – سارىارقادا ءوندىرىس ورىندارى مەن جاسىل جەلەكتى تاناپتار اۋماعى ايتارلىقتاي كەڭەيە ءتۇستى. ءۇشىنشى, عاسىرلار مەن عالام پروبلەماسىنا اينالعان, ارقا ىرگەسى, تۇران تورىندەگى ارال جايى الەمگە ءماشھۇر...
وسى كۇنى «ەركىن اعىن ەرتىستە بار» دەگەن پىكىر حالىق اۋزىندا. بۇل راس ءسوز. ارنالى سۋلارىمىزدىڭ ىشىندەگى ازىرگە تىنىسى تارىلماعانى, اعىنى ازايماي كەلە جاتقانى – وسى وزەن. وسىدان جارتى عاسىردان استام بۇرىن ەرتىس-قاراعاندى ارناسى (ەقا) سونداي الەۋەتكە نەگىزدەلە سالىنعان بولاتىن. جانە ول ەڭبەكتى اقتاپ, ءوزىنىڭ ومىرلىك ءمانىن دالەلدەدى دە.
ەرتىس, ەڭ الدىمەن, قازاق دالاسىنىڭ ءشولىن قاندىرۋى كەرەك.
ەرتىس-وزەن, نەگىزى, وزىمىزدە ونەدى. دەنى التاي تاۋلارىنان باستاۋ الاتىن ارنانىڭ سەمەي قالاسى تۇسىنداعى جىلدىق كولەمى 30 ملرد تەكشە مەتر شاماسىندا. سونىڭ 8 ملرد تەكشە مەترىن قازاقستان يگەرۋ مۇمكىندىگى بۇگىن ايتىلىپ ءجۇر. ال قارا ەرتىستەن 2 ملرد تەكشە مەتر سۋ الىپ وتىرعان قىتاي-كورشى پرينتسيپىنە باقساق, ءبىز ەرتىستەن الار سۋ كولەمىن 2 ەسەدەي ارتتىرۋدى كوزدەسەك تە بولار ەدى. بۇل كولەم – 14-15 ملرد تەكشە مەتر شاماسىن قۇراۋى مۇمكىن.
وسىناۋ يگىلىك كوزى ءۇشىن ەرتىستەگى ء«شۇلبى» بوگەتىنىڭ 2-كەزەگى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە شەشىلۋى ءتيىس. جانە سول شاما, كەي ماماندار ايتىپ جۇرگەن, بالتىق جۇيەسىندەگى 240 مەتر ەمەس, 260 مەتر بيىكتىكتە شىعۋى كەرەك. سويتكەن جاعدايدا ءبىز, «دارحان دالامىزعا جەتىمدى كوگىلدىر ريزىق كەلدى!» دەگەن تولىمدى ءۋاجدى ايتا الامىز.
ء«شۇلبى-2»-ءنىڭ 260 مەترلىك دەڭگەيىنەن باستاۋ الىپ, سارىارقانى سولتۇستىك شىعىس, سولتۇستىكتەن جيەكتەپ اعا, تورعاي قولاتى ارقىلى بەرى قۇلايتىن, وزاعىندى, (ساموتەچنىي) دەمەك ارزان, «قازاقستان ارناسى» يدەياسى وتكەن عاسىردىڭ ورتا تۇسىنان بەرى بار. يدەيا تىم ۇزاق تالقىدا جاتتى. بۇعان كەشەگى كەڭەستىك ورتالىقتىڭ «قىرىن» نازارى دا كوپ اسەر ەتتى. بىراق بۇل ەندى وتكەن تاريح... بۇگىن نەگىزى بار ء«شۇلبى» سۋ توسپاسى بيىكتەتىلۋى كەرەك. 260 مەتر دەڭگەيدە ەرتىس ارناسىنىڭ ءبىراز جەرى, اڭعارلىق ورمان-توعاي الابى سۋ استىندا قالارى انىق. بۇگىن دە ءبىرشاما ەلەۋلى تۇردە ايتىلىپ جۇرگەن قارسى ءۋاج وسى. ارينە سۋ قويماسى جەر الادى, ونسىز بولمايدى. دۇنيەدە مىسالدار كوپ: رەسەي بۇكىل ەدىل بويىن سۋ قويماسىنا اينالدىردى. ول جەرلەردە ەلدى مەكەندەر, رەليكتى ورمان-توعاي از ەمەس ەدى... انىعىندا, قايتارىم-فۋنكتسياسى ء«شۇلبى-2» نىسانىنان ازداۋ ءوزىمىزدىڭ قاپشاعاي, شاردارا سۋ قويمالارى دا سونداي قاجەتتىلىكتە ومىرگە كەلگەن.
الدا تۇرعان اۋقىمدى ەلدىك مۇددەلەر شەشىمدى ارەكەتتەر قاجەت ەتەدى.
جاعرافيالىق-ستراتەگيالىق تۇرعىدا ارقا توسىنە ساتىمەن ورنالاسقان استانامىزدا سۋ ماسەلەسى بوي كوتەرۋى مۇمكىن. ارقانىڭ وزەندەر جۇيەسى جاعدايىندا بۇل كۇتۋلى جايت. جوعارىدا ورنالاسقان «ۆياچەسلاۆ» بوگەنىنىڭ ەندىگى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بولا باستادى. وعان ەقا-نان تۇسەتىن سۋ دا جاعدايدى بۇگىن دەمەگەنىمەن, ەرتەڭ تالابىنا تولىمدى جاۋاپ بەرە الماۋى مۇمكىن. ال نۇر-سۇلتاننىڭ تىم جاقىن بولاشاعىنىڭ ءوزى اسا اۋقىمدى ەكەنى كوز الدىمىزداعى ايقىن اقيقات. كوپ جىلداردان اۋىر مەتالدار تۇنعان نۇرادان (ول سۋ رەجىمىن ۇستايتىن قورعالجىن كولدەر جۇيەسى سۇرانىسىن ايتپاعاندا) دا ەسىلگە كومەك شامالى بولماق. مىنە, وسى رەتتى جاعدايلار استانامىز ءۇشىن جاڭا, الەۋەتتى سۋ كوزىن اشۋدى كۇن تارتىبىنە قويا باستادى.
جالپى, ورتالىق قازاقستانداعى سۋ جەتىمسىزدىگى كۇن ساناپ وتكىرلەنىپ كەلە جاتقان ماسەلە. دەموگرافيا, شارۋاشىلىق, ەكولوگيا كەشەندەرى قاتارىندا... وسىنىڭ ءبىر شەشىمى: ەسىل وزەنىندەگى جاڭا سۋ قويماسى تۇرىندە جۇزەگە اساتىن بولدى. بۇل – «بۇزىلىق» سۋ قويماسى. ءسال توقتالا كەتەيىك: ەسىلدە كوپتەن كۇتۋلى سۋ قويماسى سالىنادى. كوكتەم ايلارىندا اعىنىنىڭ 80 پايىزى مۇحيت اسىپ كەتەتىن, وسى مىنەزدى وزەننىڭ ارىنى باسىلىپ, ەندى وندا بۇكىل جاز بويى ءبىرشاما كەپىلدى, تۇراقتى سۋ رەجىمى بولادى. جانە دە دەرجاۆين قالاسىنان تومەن, جىلدا تاسقىن باساتىن جەرلەر (اسىرەسە پەتروپاۆل اۋماعى) پروبلەماسى تۇبەگەيلى شەشىلەدى. ەگىستىك, ءوندىرىس, ەلدى مەكەندەر, تابيعات سۇرانىسى تاعى بار. «بۇزىلىقتان» ىرگەدەگى سارىوزەن-سارىقوپا سۋ جۇيەسىنە سۋ ءتۇسىپ, مۇندا كەپىلدى تابيعات تەڭگەرىمى ورناۋى مۇمكىن. ال ەندى, وسى جۇيەدەن, جەر ىڭعايىمەن, تورعاي ارناسى ارقىلى ارالعا سۋ بەرۋ مۇمكىندىگى – ەرتەڭگى كۇن شىندىعى كورسەتەتىن جايت.
ءبىر سوزبەن, ورتالىق قازاقستاندا ىلعال تاپشى, سۋ جەتپەيدى. بۇل – فاكت.
ال ارال سياقتى كسرو-دان قالعان اپاتتى مۇرانىڭ مورالدى ۋاجىنە ەشقانداي يماندىلىق ۇستانىمى قارسى كەلە قويماس. ءيا, بىزدە عالامداعى اۋقىمدى ارال ماسەلەسى بار! جوعارىداعى ء«شۇلبى-2» نۇسقاسىندا ەرتىس قينالىستى ارالعا قول سوزا الادى.
وسىنىڭ بارلىعى سول نىساننىڭ ءبىر 20 مەتر دەڭگەي ايىرماسىندا تۇر.
ارينە مۇنداي سان-سالالى ويلارعا, ءبىر ەسەپتەن, ءسىبىر بەتتەن كۇتىلگەن مول سۋ كەلە قويماعانى سەبەپ دەسە دە بولار ەدى. رەسەي سولتۇستىك سۋىنىڭ ءبىر بولىگىن وڭتۇستىككە بۇرۋ ماسەلەسىن جىلى جاۋىپ قويدى. ءتىپتى وداقتان قالعان ورتاق مۇرانىڭ ءبىرى – ارال ماسەلەسىن كورە-تۇرا سولاي بولدى... بىزگە ەندى ترانسشەكارالىق سۋ ماسەلەسىندە جان-جاققا كوپ الاڭدايتىن رەت جوق. سوناۋ, جۇزەگە اسپاي قالعان ءسىبىر-ورتالىق ازيا سۋ جولى – «عاسىر ارناسى» حاقىندا وسى كۇنى ءارتۇرلى پىكىر بار. ءبىر كوزقاراس: رەسەي زيالىلارى سوناۋ كسرو ۋاعىندا شۋ كوتەرىپ, مەملەكەت قولعا العان سول ءىستىڭ ىرگەسىن شايقادى, اقىرى, ء«بىزدىڭ مىقتىلىعىمىزبەن بەتىن قايتاردىق!» دەگەن شۋلى ناۋقانمەن (توقىراۋ داعدارىسى تاعى بار), باستامانى وماقاستىرىپ تىنعان. ەندى, سول شۋلى دابىرانىڭ قۇر ەموتسياعا قۇرىلعان, نەگىزى تايىز بوس ءسوز بولعانىن, ول ارنانىڭ الىس پەرسپەكتيۆاعا كەتەر, ءار تاراپتى, سان-سالالى پايداسى بولارىن سول ەلدىڭ زيالى قاۋىمى بۇگىن وكىنىشپەن ايتىپ ءجۇر. ال ەندى بۇعان ء«بىزدىڭ جاق» پىكىرى تومەندەگىشە: ء«سىبىر ارناسى قازاقستاندى سول سۋعا دەگەن تاۋەلدىلىككە بايلاپ قويۋى مۇمكىن», «ول تۇستىك وزەندەردەگى (اسىرەسە, سىردارياداعى) ۇلەستى سۋىمىزدان ايىرىلىپ قالۋعا اكەپ سوقتىرادى».
انىعىندا, سىبىردەن كەلەر سۋدىڭ ءبىراز بولىگى رەسەي-تۇمەن جەرى ءۇشىن «جۇمىس ىستەپ» قايتاتىن ەرتىستىك ءوز سۋىمىز ەكەنى ەستە بولعانى ءجون... ەندىگى, تەڭ قۇقىقتى ەگەمەن ەلدەر اراسىندا الا-قۇلا, بىرجاقتى ساياسات جۇرە قويماس. الەم تاجىريبەسىندە ادىلدىك, تەڭدىك, كەپىلدىلىك تەتىكتەرى بار. مىسالى, ۇلى دالامىزدىڭ وزەن ارناسى عانا ەمەس, الەمدىك ءومىر ارناسىنا اينالعان ەۋروپا – وڭتۇستىك-شىعىس ازيا قۋاتتى ترانزيتتىك ءرولىن وسى رەتتە نەگە كۇشتى بالاما رەتىندە پايدالانباسقا. جانە سولتۇستىك سۋى وڭتۇستىككە كەرەك بولعاندا, وڭتۇستىكتىڭ ونىمدەرى سولتۇستىككە قاجەت بولماس پا؟ تاريح پەن دامۋ جولدارى ءتۇبى ءتيىمدى كورشىلىكتى وسىنداي ۇيلەسىمگە كەلتىرەدى. تەك, تەڭ ىنتالى, تەڭ قۇقىقتى, كەپىلدى ءىس تەتىكتەرى مىقتى بولسىن. بۇل ءۇشىن ديپلوماتيامىزدىڭ جۇمىسى مەن شارۋاشىلىق ەسەبىمىز مۇلتىكسىز بولۋى كەرەك. بۇعان وڭتۇستىك كورشىلەر دە ءوز مۇددە, ءوز ەسەبىندە قاتىسۋعا ىنتالى بولۋى مۇمكىن...
ءبىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى: سىردارياداعى سىباعالى سۋىمىزعا بۇنىڭ ەش اسەرى بولماۋى ءتيىس. بولۋى مۇمكىن دە ەمەس. بۇل سۋىمىز – كيەلى قۇندىلىق جانە تۇبەگەيلى قورعالۋعا جاتادى.
ءتۇبى, ءسىبىر سۋى تۇرانعا, ال ەدىل سۋى قازاقستاننىڭ باتىس ولكەلەرىنە كەلەدى. تاريح ءجۇرىسى ادامزاتتى وسىعان قالاي دا كەلتىرەدى. مىنا بۋىرقانعان دۇنيەدە اركىم ءوز سۋ-باتپاعىمەن, ءشول-دالاسىمەن, توماعا-تۇيىق وقشاۋلىقتا وتىرا المايدى. ەندەشە, تومەندەگى ويلاردى الدەبىر قيسىنسىز قيال شالقۋى دەۋگە بولمايدى: باتىس ءسىبىر – تۇران سۋ ارناسىنىڭ نەگىزدى جوباسى وتكەن عاسىردان دايىن تۇر. تەڭ قۇقىقتى ەلدەر ەندى وسىنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق شارتتارىن جاڭادان قالىپتاستىرا, قايتا ورالۋى كەرەك. ال ەدىلدىڭ ءبىر ارنا سۋى ساراتوۆ سۋ قويماسى, بالاكوۆو مەكەنى تۇسىنان, رەسەي دالاسىن سۋلاندىرا, باتىس قازاقستاننىڭ كىشى وزەن, چاپاەۆ باعىتىمەن بەينەۋ ماڭىنا ءوز اعىنىمەن جەتۋگە سۇرانىپ تۇر. جانە دە كەشەگى جوسپاردا بار, رەسەي تەرىستىگىنە كەتىپ جاتقان پەچورا مەن ۆىچەگدا سۋلارىمەن ەدىلدى ۇستەۋلەۋى – قيسىن جولى. ەلباسىمىز القالى جيىندا ۇسىنعان ەكولوگيالىق, ەكونوميكالىق بەرەرى مول ازوۆ – كاسپي ارناسى دا كوڭىلدە. ءتۇبى, ەدىل مەن كاسپي زارداپ شەكپەۋى ءتيىس. تەك جوعارىداعى نۇسقالاردىڭ ەلارالىق ساياسي, زاڭدىلىق, ەكونوميكالىق نەگىزدەرىن بەكەم, ساۋاتتى جاساقتاۋ – ەلدىك مۇددە مۇراتى.
ءبىر سوزبەن, كەلەشەگى كەڭ بولار تاريح ءۇشىن شاقىرىپ تۇرعان ءورىستى باستاما باعىتتارى كوپ. كەلەر جاقسىلىقتىڭ جولىن قازىردەن اشا بەرۋ – اقىل اۋانىنداعى ۇتىمدى تىرلىكتەر بولارى داۋسىز.
ەرتىستى سايىن دالامىزعا اكەلۋ – وسىنىڭ ەڭ جاقىن تۇرعانى. ەرتىس-وزەن مۇحيتقا قۇيادى. جانە ەرتىس, بۇگىنگى قازاق ەلى اقيقاتىندا, دارحان دالامىزدىڭ كوگىلدىر ريزىعىنا اينالاتىن بولادى.
رەسەي ءوز قاجەتىندە ەرتىستى ق ۇلىندى دالاسى ارقىلى اقسۋ تۇسىندا وبتەن ۇستەۋلەيىك دەسە, بىزدەن وعان قارسىلىق بولا قويماس.
بۇل نۇسقا دا وڭتۇستىكتە, سىر اتىراۋىنا كەلەتىن ءداستۇرلى اعىن رەجىمىن بۇزۋعا نەمەسە ونى توقتاتۋعا اكەلەدى دەگەن ءسوز ەمەس. كەڭەس كەزىنەن زاڭداستىرىلعان سىردارياداعى 12 ملرد تەكشە مەتر ۇلەستى, تازا سۋىمىز بار.
سىرداريا اعىنىنا ەش بالاما بولۋى مۇمكىن ەمەس!
وڭتۇستىك سۋلارىنىڭ قۇنى بۇگىن التىننان قىمبات بولا باستادى. وسى رەتتە, سىرداريانىڭ تەك قىزىلوردا جەرىندەگى جاعدايىنا توقتالۋ قاجەتتىگى بار. سوڭعى كەزدەرى سىردا قالعان از اعىندى مەيلىنشە شارۋاشىلىق ماقساتىندا يگەرىپ قالۋ ءۇشىن جاڭا سۋ قويمالارىن سالۋ كوزدەلىپ وتىر. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ وزىندە وسى كۇنى «كۇمىسكەتكەن», «قاراوزەك» قويمالارىن سالۋ جوسپارلانۋدا. جانە بۇل ونداعان جىلدار بويى ارال حالقى تاباندى تۇردە سۇراپ وتىرعان ءبىر دەڭگەيلى «كىشى ارال» ۇسىنىسىنا قاراعاندا, قاجىرلى, جەدەل تۇردە قولعا الىندى. جاڭا گەكتارلارعا مولىراق سۋ بولادى. جانە قويمالاردىڭ بۋلانۋ, جەرگە ءسىڭۋ شىعىنى ىستىق ولكەدە كوپ كولەم تالاپ ەتەدى. بۇل قالاي؟ وڭتۇستىك كورشىلەر داريا بويىنا وسىنداي قويما سالامىز دەسە, ءبىز ارالدى العا تارتىپ, الەۋمەت-ەكولوگيا جايىن ايتىپ, حالىقارالىق اۋقىمدا ورىندى ءسوز كوتەرەمىز. بۇل الەم كەڭىستىگىندە ساۋاتتى, وركەنيەتتى, دۇرىس ارەكەتكە جاتادى. ال وزىمىزگە كەلگەندە, سىرىمىز ءۇشىن ءاي دەيتىن اجە, قوي دەيتىن قوجا بولماعانى ما؟ ازىن-شۇعىن سۋ اعىپ جاتىر ەكەن دەپ, سىردىڭ شامالى اعىنىنا قول سالا بەرۋ قالاي؟ ەل پىكىرىمەن ساناسۋ, قوعامدىق تىڭداۋلار بولدى ما؟
كەزىندە كسرو ءشولدى ولكەدە تولىسىپ اعىپ جاتقان ەركىن داريالاردان ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ءتىپتى, دەموگرافيالىق ىرعىن پايدا جوسپارلاپ, اسا سالماقتى ۋاجدەرمەن ارالدى جوق ەتىپ تىنىپ ەدى. بۇل 1993 جىلعى تۇڭعىش ارال سامميتىندە قاتتى سىنعا الىندى. ەلباسىمىز داريالار بويىنداعى ءبىر جاقتى ساياسات: دارا داقىلدار ەكسپانسياسىن تەجەۋ, ەكستەنسيۆتى, ىسىراپشىل سۋ پايدالانۋ ءىسىن تىيۋ, ۇنەمدى ءتاسىل, شارۋاشىلىقتاردى ءارتاراپتاندىرىپ, ارال احۋالىن, ەكولوگيانى وڭالتۋ ماسەلەسىن باسا ايتىپ ەدى. ەڭ باستىسى, سونداي اسىرە پراگماتيكالىق, بىرجاقتى تاريح ساياساتىنا (دارا داقىلدار ەكسپانسياسى, شارۋاشىلىق جولىندا تابيعاتتى جۇتاتا بەرۋ, كوز الدىندا اققان سۋدى تىرشىلىك ۋاجىمەن ايتەۋىر الا بەرۋ) بۇكىل دۇنيە, ۇلى تاريح ۇكىم ايتقان جوق پا ەدى؟ سىردا شامالى سۋ قالعان دەپ, ەندى سول وتكەندى قايتالاۋ دۇرىس پا؟!
بۇل جەردە, جوعارىداعى, الەۋەتى مول ەرتىستە جاسالاتىن, گۋمانيستىك سارىنى باسىم ارەكەت-شارا مەن سىردا سالىنباق قويمالاردىڭ ەكى ءتۇرلى ءمانى كۇمانسىز باعامدالۋى كەرەك.
جالپى, كەيىنگى تاريحىمىزدا سىر بويى, داريا سۋىن پايدالانۋدا ەكولوگيالىق مادەنيەت كەمشىندىكتە قالىپ تۇر. بۇنىڭ شەت-پۇشپاعىنا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن كوپ امالدىڭ قاجەتى جوق, سىر بويىنداعى جولدارمەن جاي عانا ءجۇرىپ ءوتۋدىڭ ءوزى جەتكىلىكتى... سولتۇستىك ارال فاكتورى وسى, ەكولوگيالىق مادەنيەت كوتەرۋدى قامشىلاپ, سۋ ءراسۋاسىن شەكتەۋگە سەپ بولۋى ءتيىس ەدى... ساراتس جوباسىنىڭ شوقتىقتى كەزەڭى – «كىشى ارال» ەڭ الدىمەن, سىرداريا اعىنىنا ەسەپتەلگەن.
قازاقستاندا «ارال تەڭىزىن كەلەگە كەلتىرۋدىڭ ءبىرىنشى باتىل قادامى» دەپ جاريالانعان سولتۇستىك ارالدى كوتەرۋ ءىسى ءوز جالعاسىن سولاي كۇتىپ قالدى. ساراتس جوباسىنىڭ بىرىنشە كەزەڭى بىتكەنىنە 14 جىل. كوپ ۋاقىت. تومەنگى سىر تابيعاتى وسى كۇنى جۇدەڭكىرەپ تۇر... بۇل سوزىلىڭقىراپ كەتكەن شارۋانىڭ شەشىمىن تابۋ سىر بويىندا ءالى دە ءجۇرىپ جاتقان سىڭايلى. ءسويتىپ جۇرگەندە, قولدا بار «كوكارال» بوگەتىنەن ايىرىلىپ قالۋ قاۋپى دە كەلىپ جەتتى. وسى ماسەلە قازىر ناقتى شەشىلۋ ۇستىندە سياقتى.
سۋى شومىشتەپ بولىنگەن سىرداريا جاعدايىندا, ءمانى تەرەڭ «كىشى ارال» يدەياسىنىنىڭ جۇزەگە اسۋى جوعارىدا ايتىلعان ويلار بەدەرىندە وڭ شەشىمگە ءبىرتابان جاقىنداي تۇسەرى انىق. كىشى تەڭىزدىڭ 50-51 مەترلىك جاعالاۋىنا ەسەپتەلگەن جۇمىستى, كوپ شايقاقسىز, قاجىرلى تۇردە باستاپ كەتەتىن ۋاقىت جەتتى. ورنىقتى جۇمىس ەرتەڭگى كۇنگە ەسەپپەن ىستەلەدى. ء«ىس وڭ شەشىلسىن» دەگەن شارۋا قيسىنى سولاي. بۇعان نەگىز بار. بولاشاق بار. «كوكارال» دايىن تۇرسا, ءار تاراپتان كەلەر سۋ كوزدەرىنە تەڭىزدىڭ «قۇشاعى» قاشان دا اشىق بولماق. ارقادان كەلەر مولشىلىق سولتۇستىك ارالدى ەل كۇتكەن جاعاسىنا جەتكىزسە, ونان ءارى حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورى ويعا العان, ۇلى تەڭىز بەتتەگى «كوكارال اتىراۋى» جوباسىنا دا جول اشىلار ەدى. وسى رەتتە, پروبلەمالى تەڭىز ءۇشىن رەسپۋبليكامىز اتقارىپ جاتقان ناقتى شارالار كەشەنى باسقا كورشىلەردىڭ ەشبىرىندە جوق ەكەنىن دە ايتا كەتۋ كەرەك.
وركەندەۋلەر مەن سەرپىلىستەر كۇتىپ جاتقان سايىن ساحارامىزدىڭ ەرتەڭ كەلەر كوگىلدىر ارنالى ريزىققا ساباقتاسار بولاشاعى بەرەكەلى بولماق.
سايلاۋباي جۇباتىر ۇلى,
جازۋشى, ەكولوگ
