تابيعي-گەوگرافيالىق قۇرىلىمىنا بايلانىستى ازيا قۇرلىعى بەس ايماققا بولىنەدى: الدىڭعى, وڭتۇستىك, وڭتۇستىك-شىعىس, شىعىس جانە ورتالىق ازيا. وسىلاردىڭ ىشىندە ەۋروپا مەن ازيا قۇرلىعىنىڭ تۇيىسكەن جەرىندە ورنالاسقان ورتالىق ازيا – تۇركى تىلدەس ەتنوستاردىڭ ەجەلگى وتانى, تۇركىلەر ءۇشىن قاسيەتتى جەر بولىپ سانالادى. ويتكەنى بۇل جەردەن بارلىق تۇركى حالىقتارى مەن تايپالارى باستاۋ الادى, ولاردىڭ مادەنيەتتەرى مەن تاريحتارى بىرىگەدى.
تاريحقا شەگىنىس جاسايتىن بولساق, ورتالىق ازيا جەرىنە العاشقى ادامداردىڭ ءبىر ميلليون جىل بۇرىن تارالعانىن ارحەولوگيا عىلىمى دالەلدەدى. وسى ايماقتا اۆتوحتوندى, ياعني تۇركى تىلدەس ەتنوستاردىڭ بابالارى مەكەندەگەن. جەرگىلىكتى تۇرعىندار ادام بالاسىنىڭ باسىنان وتكەرگەن تاس, قولا, تەمىر, ورتا عاسىر جانە جاڭا زامان سياقتى تاريحي كەزەڭدەردە ءومىر سۇرگەن. ورتالىق ازيادا وسى تاريحي داۋىرلەرگە جاتاتىن ارحەولوگيالىق جانە ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى, تاماشا جادىگەرلەر اشىلدى, ولار جان-جاقتى زەرتتەلىپ, تۇركى تىلدەس ەتنوستاردىڭ تاريحىنا جاڭالىقتار ەنگىزىلدى.
ميلليونداعان ەتنوستاردىڭ ورتاق ءبىر اتاۋى – «تۇرىك» تەرمينىنىڭ ەتيمولوگياسى ءالى كۇنگە دەيىن شەشىلمەي كەلەدى.
«تۇركىستان» دەگەن ءسوزدى ەستىگەندە جۇرەگى ەلجىرەمەيتىن تۇركى بالاسى جوق. تۇركىستان – تۇركىلەردىڭ مىڭجىلدىق اتامەكەنى, تۋىپ-وسكەن, ەركىن جايلاعان اتاقونىسى.
مىڭجىلدىق تاريحىمىزدا زاماننىڭ احۋالىنا قاراي «تۇركىستان» ۇعىمىنىڭ اۋماقتىق-گەوگرافيالىق سيپاتىنىڭ وزگەرىستەرگە ۇشىراعان كەزدەرى دە بولعان. تاريح عىلىمى «تۇركىستان» ۇعىمىنىڭ تۇرلىشە تاريحي كەزەڭدەردە قانداي ءمان-ماعىنا بەرگەندىگىن بىلايشا توپشىلاۋعا بولادى:
– «تۇركىستان» دەسە جاستاردىڭ كوپشىلىگى قازىرگى وبلىس ورتالىعى مارتەبەسىنە يە بولعان تۇركىستان قالاسىن عانا ەسكە الادى. بۇل «تۇركىستان» ۇعىمىنىڭ تەك جەكە ءبىر قالا اتىنا قاتىستى عانا ماعىناسى. «تۇركىستان» ۇعىمىنىڭ تاريحي ماعىناسى بۇدان الدەقايدا كەڭ;
– بىرىنشىدەن, ورتا عاسىرلاردا ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ورتالىق بولىگىن مەكەندەگەن تۇركىلەردى كورشىلەس اراب, پارسى, قىتاي, گرەكتەردەن ناقتى اجىراتۋ ماقساتىندا قولدانىلعان «تۇركىستان» ۇعىمى بار. بۇل جەردەگى «تۇركىستان» ۇعىمى قازىر تۇركى تىلدەس حالىقتار مەكەندەپ وتىرعان بارشا ايماقتاردى قامتيدى;
– ەكىنشىدەن, كەيبىر ورتاعاسىرلىق مۇسىلمان اۆتورلارىنىڭ ەڭبەكتەرىندە «تۇركىستان» ۇعىمى تەك سىرداريا مەن ءامۋداريا وزەندەرى القابىن عانا قامتىعانى, ال اتالعان القاپقا كىرمەگەن جەرلەردى باسقاشا اتاۋمەن, مىسالى «قىپشاق دالاسى» جانە س.س. اتالعانى بەلگىلى;
– ۇشىنشىدەن, قازاقستان مەن ورتا ازيانى جاۋلاپ الماس بۇرىن ورىس تاريحناماسىندا تۇركىستاندى ەكىگە, ياعني «باتىس تۇركىستان» نەمەسە «بۇقارا تۇركىستانى» جانە تسين يمپەرياسى قۇرامىنداعى «شىعىس تۇركىستان» دەپ جىكتەپ كورسەتۋ ءداستۇرى قالىپتاستى. «شىعىس تۇركىستان» ۇعىمى قولدانىستا ءالى دە كەزدەسەدى;
– تورتىنشىدەن, رەسەي يمپەرياسى وڭتۇستىك قازاقستان اۋماعى مەن ورتا ازيانى تولىق جاۋلاپ العاننان كەيىن «باتىس تۇركىستان» اتاۋى كوبىنەسە «ورىس تۇركىستانى» دەپ اتالا باستادى;
– بەسىنشىدەن, 1865 جىلى پاتشا ۇكىمەتى سىرداريا وزەنى القابى مەن قوقان حاندىعىنىڭ باتىس ايماقتارىن قوسىپ, ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنا باعىناتىن «تۇركىستان وبلىسىن» قۇردى. 1867 جىلى جەكە «تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورلىعى» قۇرىلىپ, ونىڭ قۇرامىندا ورتالىعى تاشكەنت پەن ۆەرنىي قالالارى بولعان سىرداريا جانە جەتىسۋ وبلىستارى پايدا بولدى. كەيىنىرەك تاعى دا سامارقان, زاكاسپي, فەرعانا وبلىستارى قۇرىلدى. 1917 جىلعى رەۆوليۋتسياعا دەيىن وسى اكىمشىلىك جىكتەلىس ساقتالدى;
– التىنشىدان, 1917 جىلعى اقپان رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن گەنەرال-گۋبەرناتورلىق جۇيە جويىلىپ, جاي عانا «تۇركىستان ولكەسى» دەپ اتالا باستادى;
– جەتىنشىدەن, 1917 جىلى تۇركىستان ولكەسىنىڭ تۇركى-مۇسىلمان زيالىلارى قوقان قالاسىندا «تۇركىستان مۇحتارياتىن» (تۇركىستان رەسپۋبليكاسىن) جاريالاعان بولاتىن, بىراق ولكەدەگى بيلىكتى كۇشپەن تارتىپ العان ەۋروپالىق بولشەۆيكتەر مەن سولشىل ەسەرلەر 1918 جىلى اقپاندا اسكەري جولمەن بۇل اۆتونوميالىق قۇرىلىمدى تالقاندادى;
– سەگىزىنشىدەن, 1918 جىلى كوكتەمدە تۇركىستان ولكەسىندە كەڭەس وكىمەتى «تۇركىستان كەڭەستىك اۆتونوميالى رەسپۋبليكاسىن» جاريالادى, ول 1924 جىلى كۇزدە جۇرگىزىلگەن ۇلتتىق-اۋماقتىق مەجەلەۋگە دەيىن ءومىر ءسۇردى. 1924 جىلدان كەيىن «تۇركىستان» ۇعىمى تەك قازىرگى تۇركىستان قالاسىنىڭ اتىنا عانا قاتىستى قولدانىلا باستادى.
ەرتەدەگى ورتاعاسىردا ء(حى ع.) ايگىلى تۇرىك عۇلاماسى ماحمۇد قاشقاري ءوزىنىڭ «تۇرىك سوزدىگى» ەڭبەگىندە «تۇرىك» سوزىنە جانە ونىڭ ەتيمولوگياسىنا توقتالعان. «ساحارانىڭ ۇلى عالىمى, ءبىرتۋار ويشىلى, ءتىل زەرگەرى ماحمۇد قاشقاري «تۇرىك تىلدەرىنىڭ جيناعىن» بارلىق تۇرىك تەكتى ۇلىس, تايپالاردى ارالاپ جيناپ, زەرتتەپ, تالداپ بارىپ جازعان. كۇللى تۇرىك ەلدەرىنىڭ ادەبيەتى مەن ءتىلىن سالىستىرمالى تۇردە زەردەلەپ, ءتۇزىپ شىققان العاشقى ەنتسيكلوپەديالىق كىتاپ», – دەلىنەدى «تۇرىك سوزدىگىنىڭ» العىسوزىندە.
عۇلامانىڭ وسى ەڭبەگىندە «تۇرىك» ءسوزىنىڭ شىعۋ تاريحىنا تومەندەگىشە توقتالعان: «تۇرىك; ءتاڭىرى جارىلقاۋشى نۇقتىڭ ۇلىنىڭ ەسىمى. «تۇرىك» ءسوزى نۇق ۇلىنىڭ ەسىمى بولىپ كەلگەندە, جەكە ءبىر كىسىنى بىلدىرەدى, نۇق اۋلەتىنىڭ ەسىمى بولىپ كەلگەندە, «بەشەچ – بەشەر» ءسوز سياقتى جالپىلىق ءماندى, كوپتەگەن ادام توبىن بىلدىرەدى. بۇل جەكە دە, جالپى دا ماعىنادا قولدانىلادى. ماسەلەن: «رۋم» ءسوزى ءتاڭىرى جارىلقاۋشى ىسقاقتىڭ ۇلى يۋسۋعا جانە يۋسۋ ۇلى رۋمگە ەسىم بولعاندىقتان, رۋم اۋلەتىنىڭ دە ەسىمى بولىپ كەلەدى. «تۇرىك» ءسوزى دە وسىنداي.
ۇلى ءتاڭىرى: «مەنىڭ ءبىر تايپا قوسىنىم بار, ولاردى «تۇرىك» دەپ اتادىم, ولاردى كۇنشىعىسقا ورنالاستىردىم. ءبىر ۇلىسقا اشۋلانىپ, نازالانسام تۇرىكتەردى سولارعا قارسى سالامىن» دەپتى.
سوندىقتان دا ءتاڭىردىڭ ءوزى ولارعا ات بەرگەن, جەر ءجۇزىنىڭ ەڭ بيىك, ىڭعايلى, ەڭ اۋاسى تازا شۇرايلى ولكەلەرىنە ورنالاستىرعان دا, ولاردى ء«وز قوسىنىم» دەپ ساناعان. ونىڭ ۇستىنە تۇرىكتەر كوركەمدىك, سۇيكىمدىلىك, جارقىن جۇزدىلىك, ادەپتىلىك, جۇرەكتىلىك, ۇلكەندەردى, قاريالاردى قۇرمەتتەۋ, سوزىندە تۇرۋ, مارتتىك, كىشىكتىك جانە تاعى دا سونداي سانسىز كوپ ماقتاۋلى قاسيەتتەرگە يە.
ماحمۇت قاشقاريدىڭ «تۇرىك سوزدىگى» كىتابىنداعى «تۇرىك» ءسوزى تۋرالى جازعانىن ادەيى تۇگەل كەلتىردىك. ويتكەنى عۇلاما «تۇرىك» ءسوزىنىڭ ماعىناسى مەن ەتيمولوگياسىنا تەرەڭ توقتالعان. ونىڭ سىلتەمەدە بەرىلگەن «تۇرىك» ءسوزى تۋرالى جازعاندارىنا قاراعاندا, ورتالىق ازيانىڭ اۆتوحتوندىق ەتنوستارى ءوزارا بىرلەستىك ءۇشىن كۇرەسىپ جاتقان كەزدە, كوپ ساندى تايپالاردىڭ باستارىن بىرىكتىرۋگە قولايلى ەسىم (ەتنيكالىق اتاۋ) قاجەت بولعان. ولاردىڭ تالابىنا سايكەس كەلەتىن نۇق پايعامباردىڭ ۇلىنىڭ ەسىمى تۇرك (تۇرىك) تەرمينىنە توقتالعان.
ەجەلدەن تۇرىكتەر حالىقتىڭ, ەلدىڭ قادىرىن جاقسى بىلگەن جانە ەلىن بىرلىكتە ساقتاۋ ءۇشىن تاريحي تۇلعالار بار كۇشىن, اقىل-ويىن اياماعان. «بىرلىك بار جەردە تىرلىك بار» دەگەن قاسيەتتى سەزىم حالقىمىزدىڭ سۇيەگىنە ءسىڭىپ كەتكەن. وسىنداي قاستەرلى ۇستانىمنىڭ ارقاسىندا ءبىر تەكتەس ورتالىق ازيا حالىقتارىن بىرىكتىرۋدە «تۇرىك» تەرمينىن قابىلداعان. ورتالىق ازيانى سوناۋ قارا تەڭىزگە دەيىنگى ۇلانعايىر جەردى مەكەندەگەن ءبىر تەكتى ەتنوستار وزدەرىن «تۇرىك حالقىمىز» دەپ اتاعان. «تۇرىك» تەرمينى ۋاقىتتى بىلدىرگەن جالپى مانگە يە: «كەمەلىنە كەلگەن ەل» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. بۇل ەتنوستاردىڭ جالپى اتاۋى بولۋىمەن قاتار, ونىڭ دامۋ دارەجەسىن دە بىلدىرگەن. بىلگە قاعان باسقارعان قۇدىرەتتى تۇرىكتەر يمپەرياسى, ياعني ءوسىپ-ءونىپ جەتىلگەن تۇرىك ەلى ەكەنىن بىلدىرگەن.
اراب تىلىندەگى ەڭبەكتەردە بۇل قاسيەتتى قالادا يسلامنىڭ رۋحاني مۇراسىن بايىتقان اتاقتى ادامداردىڭ دۇنيەگە كەلگەنى جازىلعان. سولاردىڭ ءبىرى – عۇلاما, عالىم, سoپىلىق فيلoسoفيانىڭ ورتا ازيادا نeگiزiن سالعان, «ديۋاني حيكمeت» (دانالىق كiتابى) كونe تۇركi تiلiندeگi دiني ءولeڭدeر تoپتاماسىن جازعان قوجا احمەت ياساۋي.
تۇركىستان قالاسى قازاق حاندىعىنىڭ ەڭ ءبىرىنشى استاناسى. قالانىڭ كونە اتاۋى –ياسى. ياسى ۇلى جىبەك جولىنىڭ ساۋدا ورتالىعى جانە وكرۋگى بولعان. XII عاسىردا اسىرەسە قوجا احمەت ياساۋي كوشىپ كەلگەن سوڭ ەرەكشە اتاققا يە بولعان.
ءسويتىپ ياسى قالاسى ءحىV عاسىردا تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ ءدىني ورتالىعىنا اينالدى. ءتىپتى ونى «حازرەتى تۇركىستان» نەمەسە «كىشى مەككە» دەپ اتاعان. XV عاسىردان باستاپ ياسى قالاسى تۇركىستان دەپ اتالدى.
قوجا احمەت ياساۋي دۇنيەتانىمى, ونىڭ ءىلىمىنىڭ ءمانى مەن ماڭىزى «ديۋاني حيكمەت», «ميرات-ۋل قۋلۋب», «پاقىرناما» سياقتى بىزگە جەتكەن مۇرالارىنان كورىنەدى. ياساۋي قالىپتاستىرعان حيكمەت ءداستۇرىنىڭ يسلام اقيقاتىنىڭ حالىقتىڭ جۇرەگىنە جول تاۋىپ سىڭىرۋدەگى ماڭىزى زور بولدى. ولار حيكمەت ءداستۇرىن تاراتۋدا زىكىر تاجىريبەسىنىڭ ءۇش ءتۇرىن: القا زىكىرى, اررا زىكىرى, قۇپيا زىكىر فورمالارىن قاتار الىپ ءجۇردى.
ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ ءمانى, فيلوسوفياسىنىڭ وزەگى – ادام. ادام كەمەلدىككە جەتۋى ءۇشىن قاجەتتى ءبىلىم – قال ءىلىمىن يگەرىپ, اللاحتىڭ فازىلىمەن بەرىلەتىن – ءحال ىلىمىنە جەتۋى كەرەك. «ديۋاني حيكمەتتە» اريفتەردىڭ سۇلتانى باستان-اياق ءوزىنىڭ عاشىقتىق كۇيىن, عارىپتىك ءحالىن جىرلايدى. «اريف عاشىق تاريقاتتىڭ ءدۇر داناسى» دەگەن ياساۋي اقيقاتقا ىشكى تاجىريبە, ءوزىن-ءوزى تانۋ, ءدىل تەرەڭىنە ءۇڭىلۋ ارقىلى جەتۋگە ۇندەيدى. قوجا احمەت ياساۋي قىلۋەتكە ءتۇسۋىنىڭ ءمانىسىن حالقىمىز – پايعامبارعا دەگەن ماحابباتتىڭ جانە سۇننەتكە ادالدىقتىڭ ۇلگىسى رەتىندە اڭىزعا قوسقان.
جەرگىلىكتى حالىقتىڭ سالت-ساناسى مەن سەنىم-نانىمىنا, ادەت-عۇرپىنا قايشى كەلمەيتىن ءدىني-ميستيكالىق مەكتەپتىڭ نەگىزىن قالاعان قوجا احمەت ياساۋي شىعارماشىلىعى سوپىلىق اعىمنىڭ تۇركىلىك داستۇرىنە داڭعىل جول سالدى. «يسلام ءدىنىن تەك اراب ءتىلى ارقىلى عانا تانۋعا بولادى» دەگەن تۇسىنىكتى تەرىسكە شىعارىپ, سوپىلىق ادەبيەت ۇستانىمدارىن كونە تۇركى ادەبي ءتىل – شاعاتاي تىلىندە سويلەتتى. قاسيەتتى كىتاپتىڭ ارابشا ماعىناسىن تولىقتاي ءتۇسىندىرۋ, شاريعاتتىڭ قىر-سىرىن, ءدىن قاعيدالارىن قالىڭ قاۋىمعا ءوز تىلدەرىندە تەرەڭنەن تانىتۋ ماقساتىندا حيكمەتتەرىن جەرگىلىكتى حالىققا جاقىن ايشىقتى پوەزيا تىلىمەن جازدى.
قۇران كارىمدە باياندالاتىن تاريحي اڭىزدار مەن پايعامبارلار, اۋليە-امبيەلەر جونىندەگى ءاپسانالاردى حيكمەتتەرىندە تۇركى جۇرتى مەن مۇسىلمان ورتاسىندا بەلگىلى ورتا عاسىرلىق عالىمداردىڭ ءبىرى يسلامنىڭ تارالۋى ءۇشىن دۇنيەگە اكەلگەن سوپىلىق فيلوسوفيالىق تراكتاتتاردىڭ يەسى قوجا احمەت ياساۋي كەلەشەك ۇرپاققا ەلەۋلى مۇرا قالدىردى. ونىڭ «ديۋاني حيكمەت» اتتى تۋىندىسى ادامگەرشىلىك, يماندىلىق, ادىلدىك, يناباتتىلىق ءتارىزدى كۇردەلى ماسەلەلەردى سيپاتتاپ اشىپ كورسەتۋگە ارنالعان.
قوجا احمەت ياساۋي ءوزىنىڭ بۇكىل جارقىن قابىلەتى مەن دارىنىن, كۇش جىگەرىن تۇركى حالقىنا, تۋعان ەلىنە, جالپى تۇركى دۇنيەسىنە, اسىرەسە وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ءتالىم-تاربيەسىنە جۇمساعان عۇلاما.
ەندىگى مىندەت – تۇركىستاننىڭ تاريحىن جان-جاقتى, كەشەندى تۇردە زەرتتەۋ. ءبىلىم بەرۋ ءىسى مەن عىلىمدى قاتار دامىتۋ, ءوزارا ۇشتاستىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ىرگەلى عىلىمدى دامىتۋ, رۋحاني جاڭعىرۋ اياسىندا كەشەندى تاريحي زەرتتەۋلەردى جانداندىرۋ ماقساتىندا تۇركىستان ولكەسىنىڭ تاريحىن كەشەندى زەرتتەيتىن عىلىمي ورتالىعى جەتى باعىتتا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى قولعا الدى.
داريا قوجامجاروۆا,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى
وقمۋ رەكتورى, اكادەميك
