رۋحانيات • 02 قازان، 2019

تۇركىستان تاريحىن زەرتتەۋ – ۋاقىت تالابى

42 رەتكورسەتىلدى

تۇڭعىش پرەزيدەنت &ndash؛ ەلباسى ن.ا.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن وڭ­؛تۇس­؛تىك قازاقستان وبلىسى تۇركىستان وبلىسى دەپ وزگەرتىلىپ، وبلىستىڭ اكىم­؛شىلىك ورتالىعىن بارشا تۇركى-مۇسىلمان جۇرتىنا قاسيەتتى رۋحاني ورتالىق &ndash؛ تۇركىستان قالاسىنا كوشىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانىنا ءبىر جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى.

تابيعي-گەوگرافيالىق قۇرىلىمىنا بايلانىستى ازيا قۇرلىعى بەس ايماققا بولىنەدى: الدىڭعى، وڭتۇستىك، وڭتۇستىك-شىعىس، شىعىس جانە ورتالىق ازيا. وسى­؛لار­؛دىڭ ىشىندە ەۋروپا مەن ازيا قۇرلى­؛عىنىڭ تۇيىسكەن جەرىندە ورنالاس­؛قان ورتالىق ازيا &ndash؛ تۇركى تىلدەس ەتنوس­؛تار­؛دىڭ ەجەلگى وتانى، تۇركىلەر ءۇشىن قاسيەتتى جەر بولىپ سانالادى. ويتكەنى بۇل جەردەن بارلىق تۇركى حالىقتارى مەن تايپالارى باستاۋ الادى، ولاردىڭ مادەنيەتتەرى مەن تاريحتارى بىرىگەدى.

تاريحقا شەگىنىس جاسايتىن بولساق، ورتالىق ازيا جەرىنە العاشقى ادامدار­؛دىڭ ءبىر ميلليون جىل بۇرىن تارالعانىن ارحەولوگيا عىلىمى دالەلدەدى. وسى اي­؛ماق­؛تا اۆتوحتوندى، ياعني تۇركى تىلدەس ەتنوس­؛تاردىڭ بابالارى مەكەندەگەن. جەر­؛گىلىكتى تۇرعىندار ادام بالاسىنىڭ باسى­؛نان وتكەرگەن تاس، قولا، تەمىر، ورتا عاسىر جانە جاڭا زامان سياقتى تاري­؛­؛حي كەزەڭدەردە ءومىر سۇرگەن. ورتالىق ازيا­؛دا وسى تاريحي داۋىرلەرگە جاتا­؛تىن ار­؛حەو­؛لوگيالىق جانە ساۋلەت ەسكەرت­؛كىش­؛تەرى، تاماشا جادىگەرلەر اشىلدى، ولار جان-جاقتى زەرتتەلىپ، تۇركى تىلدەس ەتنوس­؛تاردىڭ تاريحىنا جاڭالىقتار ەنگىزىلدى.

ميلليونداعان ەتنوستاردىڭ ورتاق ءبىر اتاۋى &ndash؛ «؛تۇرىك»؛ تەرمينىنىڭ ەتيمولوگياسى ءالى كۇنگە دەيىن شەشىلمەي كەلەدى.

«؛تۇركىستان»؛ دەگەن ءسوزدى ەستىگەندە جۇرەگى ەلجىرەمەيتىن تۇركى بالاسى جوق. تۇركىستان &ndash؛ تۇركىلەردىڭ مىڭجىلدىق اتامەكەنى، تۋىپ-وسكەن، ەركىن جايلاعان اتاقونىسى.

مىڭجىلدىق تاريحىمىزدا زاماننىڭ احۋالىنا قاراي «؛تۇركىستان»؛ ۇعىمىنىڭ اۋماقتىق-گەوگرافيالىق سيپاتىنىڭ وز­؛گەرىستەرگە ۇشىراعان كەزدەرى دە بول­؛عان. تاريح عىلىمى «؛تۇركىستان»؛ ۇعى­؛مى­؛نىڭ تۇرلىشە تاريحي كەزەڭدەردە قان­؛داي ءمان-ماعىنا بەرگەندىگىن بىلايشا توپشىلاۋعا بولادى:

&ndash؛ «؛تۇركىستان»؛ دەسە جاستاردىڭ كوپ­؛شىلىگى قازىرگى وبلىس ورتالىعى مارتەبە­؛سىنە يە بولعان تۇركىستان قالاسىن عانا ەسكە الادى. بۇل «؛تۇركىستان»؛ ۇعىمىنىڭ تەك جەكە ءبىر قالا اتىنا قاتىستى عانا ماعىناسى. «؛تۇركىستان»؛ ۇعىمىنىڭ تاريحي ماعىناسى بۇدان الدەقايدا كەڭ؛

&ndash؛ بىرىنشىدەن، ورتا عاسىرلاردا ەۋرا­؛زيا قۇرلىعىنىڭ ورتالىق بولىگىن مەكەندەگەن تۇركىلەردى كورشىلەس اراب، پارسى، قىتاي، گرەكتەردەن ناقتى اجىراتۋ ماقساتىندا قولدانىلعان «؛تۇركىستان»؛ ۇعىمى بار. بۇل جەردەگى «؛تۇركىستان»؛ ۇعىمى ءقازىر تۇركى تىلدەس حالىقتار مەكەندەپ وتىرعان بارشا ايماقتاردى قامتيدى؛

&ndash؛ ەكىنشىدەن، كەيبىر ورتاعاسىرلىق مۇسىلمان اۆتورلارىنىڭ ەڭبەكتەرىندە «؛تۇركىستان»؛ ۇعىمى تەك سىرداريا مەن ءامۋداريا وزەندەرى القابىن عانا قام­؛تىعانى، ال اتالعان القاپقا كىرمەگەن جەرلەردى باسقاشا اتاۋمەن، مىسالى «؛قىپشاق دالاسى»؛ جانە س.س. اتالعانى بەلگىلى؛

&ndash؛ ۇشىنشىدەن، قازاقستان مەن ورتا ازيانى جاۋلاپ الماس بۇرىن ورىس تاريحناماسىندا تۇركىستاندى ەكىگە، ياعني «؛باتىس تۇركىستان»؛ نەمەسە «؛بۇقارا تۇركى­؛ستانى»؛ جانە سين يمپەرياسى قۇرا­؛­؛مىنداعى «؛شىعىس تۇركىستان»؛ دەپ جىكتەپ كورسەتۋ ءداستۇرى قالىپتاستى. «؛شى­؛عىس تۇركىستان»؛ ۇعىمى قولدانىستا ءالى دە كەزدەسەدى؛

&ndash؛ تورتىنشىدەن، رەسەي يمپەرياسى وڭتۇستىك قازاقستان اۋماعى مەن ورتا ازيانى تولىق جاۋلاپ العاننان كەيىن «؛باتىس تۇركىستان»؛ اتاۋى كوبىنەسە «؛ورىس تۇركىستانى»؛ دەپ اتالا باستادى؛

&ndash؛ بەسىنشىدەن، 1865 جىلى پاتشا ۇكىمەتى سىرداريا وزەنى القابى مەن قوقان حاندىعىنىڭ باتىس ايماقتارىن قوسىپ، ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنا باعى­؛ناتىن «؛تۇركىستان وبلىسىن»؛ قۇر­؛دى. 1867 جىلى جەكە «؛تۇركىستان گەنە­؛رال-گۋبەرناتورلىعى»؛ قۇرىلىپ، ونىڭ قۇرامىندا ورتالىعى تاشكەنت پەن ۆەر­؛نىي قالالارى بولعان سىرداريا جانە جەتىسۋ وبلىستارى پايدا بولدى. كەيى­؛نىرەك تاعى دا سامارقان، زاكاسپيي، فەرعانا وبلىستارى قۇرىلدى. 1917 جىل­؛عى رەۆوليۋسياعا دەيىن وسى اكىمشىلىك جىكتەلىس ساقتالدى؛

&ndash؛ التىنشىدان، 1917 جىلعى اقپان رەۆوليۋسياسىنان كەيىن گەنەرال-گۋبەرنا­؛تور­؛لىق جۇيە جويىلىپ، جاي عانا «؛تۇركى­؛ستان ولكەسى»؛ دەپ اتالا باستادى؛

&ndash؛ جەتىنشىدەن، 1917 جىلى تۇركىستان ولكەسىنىڭ تۇركى-مۇسىلمان زيالىلارى قوقان قالاسىندا «؛تۇركىستان مۇحتا­؛رياتىن»؛ (تۇركىستان رەسپۋبليكاسىن) جاريا­؛لاعان بولاتىن، ءبىراق ولكەدەگى بيلىك­؛تى كۇشپەن تارتىپ العان ەۋروپالىق بول­؛شەۆيكتەر مەن سولشىل ەسەرلەر 1918 جىلى اقپاندا اسكەري جولمەن بۇل اۆتو­؛نوميالىق قۇرىلىمدى تالقاندادى؛

&ndash؛ سەگىزىنشىدەن، 1918 جىلى كوكتەمدە تۇركى­؛ستان ولكەسىندە كەڭەس وكىمەتى «؛تۇر­؛كىستان كەڭەستىك اۆتونوميالى رەسپۋب­؛ليكاسىن»؛ جاريالادى، ول 1924 جىلى كۇزدە جۇرگىزىلگەن ۇلتتىق-اۋماقتىق مە­؛جە­؛­؛لەۋگە دەيىن ءومىر ءسۇردى. 1924 جىل­؛دان كەيىن «؛تۇركىستان»؛ ۇعىمى تەك قازىر­؛گى تۇركىستان قالاسىنىڭ اتىنا عانا قاتىس­؛­؛تى قولدانىلا باستادى.

ەرتەدەگى ورتاعاسىردا ء(حى ع.) ايگىلى تۇرىك عۇلاماسى ماحمۇد قاشقاري ءوزىنىڭ «؛تۇرىك سوزدىگى»؛ ەڭبەگىندە «؛تۇرىك»؛ سوزىنە جانە ونىڭ ەتيمولوگياسىنا توقتالعان. «؛ساحارانىڭ ۇلى عالىمى، ءبىرتۋار ويشىلى، ءتىل زەرگەرى ماحمۇد قاشقاري «؛تۇرىك تىلدەرىنىڭ جيناعىن»؛ بارلىق تۇرىك تەكتى ۇلىس، تايپالاردى ارالاپ جيناپ، زەرتتەپ، تالداپ بارىپ جازعان. كۇللى تۇرىك ەلدەرىنىڭ ادەبيەتى مەن ءتىلىن سالىستىرمالى تۇردە زەردەلەپ، ءتۇزىپ شىققان العاشقى ەنسيكلوپەديالىق كىتاپ»؛، &ndash؛ دەلىنەدى «؛تۇرىك سوزدىگىنىڭ»؛ العىسوزىندە.

عۇلامانىڭ وسى ەڭبەگىندە «؛تۇرىك»؛ ءسوزىنىڭ شىعۋ تاريحىنا تومەندەگىشە توقتالعان: «؛تۇرىك؛ ءتاڭىرى جارىلقاۋشى نۇقتىڭ ۇلىنىڭ ەسىمى. «؛تۇرىك»؛ ءسوزى نۇق ۇلىنىڭ ەسىمى بولىپ كەلگەندە، جەكە ءبىر كىسىنى بىلدىرەدى، نۇق اۋلەتىنىڭ ەسىمى بولىپ كەلگەندە، «؛بەشەچ &ndash؛ بەشەر»؛ ءسوز سياقتى جالپىلىق ءماندى، كوپتەگەن ادام توبىن بىلدىرەدى. بۇل جەكە دە، جالپى دا ما­؛عىن­؛ادا قولدانىلادى. ماسەلەن: «؛رۋم»؛ ءسوزى ءتاڭىرى جارىلقاۋشى ىسقاق­؛تىڭ ۇلى يۋسۋعا جانە يۋسۋ ۇلى رۋمگە ەسىم بول­؛­؛عاندىقتان، رۋم اۋلەتىنىڭ دە ەسىمى بو­؛­؛لىپ كەلەدى. «؛تۇرىك»؛ ءسوزى دە وسىنداي.

ۇلى ءتاڭىرى: «؛مەنىڭ ءبىر تايپا قوسى­؛نىم بار، ولاردى «؛تۇرىك»؛ دەپ اتادىم، ولارد­؛ى كۇنشىعىسقا ورنالاستىردىم. ءبىر ۇلىسقا اشۋلانىپ، نازالانسام تۇرىك­؛تەردى سولارعا قارسى سالامىن»؛ دەپتى.

سوندىقتان دا ءتاڭىردىڭ ءوزى ولارعا ات بەرگەن، جەر ءجۇزىنىڭ ەڭ بيىك، ىڭعايلى، ەڭ اۋاسى تازا شۇرايلى ولكەلەرىنە ورنا­؛لاستىرعان دا، ولاردى ء«؛وز قوسىنىم»؛ دەپ ساناعان. ونىڭ ۇستىنە تۇرىكتەر كور­؛كەمدىك، سۇيكىمدىلىك، جارقىن جۇزدىلىك، ادەپتىلىك، جۇرەكتىلىك، ۇلكەندەردى، قاريا­؛لاردى قۇرمەتتەۋ، سوزىندە تۇرۋ، مارتتىك، كىشىكتىك جانە تاعى دا سونداي سانسىز كوپ ماقتاۋلى قاسيەتتەرگە يە.

ماحمۇت ءقاشقاريدىڭ «؛تۇرىك سوزدىگى»؛ كىتابىنداعى «؛تۇرىك»؛ ءسوزى تۋرالى جاز­؛عانىن ادەيى تۇگەل كەلتىردىك. ويتكەنى عۇلاما «؛تۇرىك»؛ ءسوزىنىڭ ماعىناسى مەن ەتيمولوگياسىنا تەرەڭ توقتالعان. ونىڭ سىلتەمەدە بەرىلگەن «؛تۇرىك»؛ ءسوزى تۋرالى جازعاندارىنا قاراعاندا، ورتالىق ازيانىڭ اۆتوحتوندىق ەتنوستارى ءوزارا بىرلەستىك ءۇشىن كۇرەسىپ جاتقان كەزدە، كوپ ساندى تايپالاردىڭ باستارىن بىرىكتىرۋگە قولايلى ەسىم (ەتنيكالىق اتاۋ) قاجەت بولعان. ولاردىڭ تالابىنا سايكەس كەلەتىن نۇق پايعامباردىڭ ۇلىنىڭ ەسىمى تۇرك (تۇرىك) تەرمينىنە توقتالعان.

ەجەلدەن تۇرىكتەر حالىقتىڭ، ەلدىڭ ءقادىرىن جاقسى بىلگەن جانە ەلىن بىرلىكتە ساقتاۋ ءۇشىن تاريحي تۇلعالار بار كۇشىن، اقىل-ويىن اياماعان. «؛بىرلىك بار جەردە تىرلىك بار»؛ دەگەن قاسيەتتى سەزىم حالقى­؛مىز­؛دىڭ سۇيەگىنە ءسىڭىپ كەتكەن. وسىنداي قاستەرلى ۇستانىمنىڭ ارقاسىندا ءبىر تەكتەس ورتالىق ازيا حالىقتارىن بىرىكتىرۋدە «؛تۇرىك»؛ تەرمينىن قابىلداعان. ورتالىق ازيانى سوناۋ قارا تەڭىزگە دەيىنگى ۇلانعايىر جەردى مەكەندەگەن ءبىر تەكتى ەتنوستار وزدەرىن «؛تۇرىك حالقىمىز»؛ دەپ اتاعان. «؛تۇرىك»؛ تەرمينى ۋاقىتتى بىلدىرگەن جالپى مانگە يە: «؛كەمەلىنە كەلگەن ەل»؛ دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. بۇل ەتنوستاردىڭ جالپى اتاۋى بولۋىمەن قاتار، ونىڭ دامۋ دارەجەسىن دە بىلدىرگەن. بىلگە قاعان باسقارعان قۇدىرەتتى تۇرىكتەر يم­؛پەرياسى، ياعني ءوسىپ-ونىپ جەتىلگەن تۇرىك ەلى ەكەنىن بىلدىرگەن.

اراب تىلىندەگى ەڭبەكتەردە بۇل قاسيەتتى قالادا يسلامنىڭ رۋحاني مۇراسىن بايىتقان اتاقتى ادامداردىڭ دۇنيەگە كەلگەنى جازىلعان. سولاردىڭ ءبىرى &ndash؛ عۇلاما، عالىم، سoپىلىق فيلoسoفيانىڭ ورتا ازيادا نeگiزiن سالعان، «؛ديۋاني حيكمeت»؛ (دانالىق كiتابى) كونe تۇركi تiلiندeگi دiني ءولeڭدeر تoپتاماسىن جازعان قوجا احمەت ياساۋي.

تۇركىستان قالاسى قازاق حاندىعىنىڭ ەڭ ءبىرىنشى استاناسى. قالانىڭ كونە اتاۋى &ndash؛ياسى. ياسى ۇلى جىبەك جولىنىڭ ساۋ­؛­؛دا ور­؛تالىعى جانە وكرۋگى بولعان. XII عا­؛­؛سىر­؛دا اسىرەسە قوجا احمەت ياساۋي كوشىپ كەلگەن سوڭ ەرەكشە اتاققا يە بولعان.

سويتىپ ياسى قالاسى ءحىV عاسىردا تۇر­؛كى تىلدەس حالىقتاردىڭ ءدىني ورتالى­؛عىنا اينالدى. ءتىپتى ونى «؛حازرەتى تۇر­؛كىستان»؛ نەمەسە «؛كىشى مەككە»؛ دەپ اتاعان. XV عاسىردان باستاپ ياسى قالاسى تۇركىستان دەپ اتالدى.

قوجا احمەت ياساۋي دۇنيەتانىمى، ونىڭ ءىلىمىنىڭ ءمانى مەن ماڭىزى «؛ديۋاني حيكمەت»؛، «؛ميرات-ۋل قۋلۋب»؛، «؛پاقىر­؛ناما»؛ سياقتى بىزگە جەتكەن مۇرالارىنان كورى­؛نەدى. ياساۋي قالىپتاستىرعان حيكمەت ءداستۇرىنىڭ يسلام اقيقاتىنىڭ حالىقتىڭ جۇرەگىنە جول تاۋىپ سىڭىرۋدەگى ماڭىزى زور بولدى. ولار حيكمەت ءداستۇرىن تاراتۋدا زىكىر تاجىريبەسىنىڭ ءۇش ءتۇرىن: القا زىكىرى، اررا زىكىرى، قۇپيا زىكىر فورمالارىن قاتار الىپ ءجۇردى.

ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ ءمانى، فيلوسو­؛فيا­؛سىنىڭ وزەگى &ndash؛ ادام. ادام كەمەل­؛دىككە جەتۋى ءۇشىن قاجەتتى ءبىلىم &ndash؛ ءقال ءىلىمىن يگەرىپ، اللاحتىڭ فازىلىمەن بەرىلەتىن &ndash؛ ءحال ىلىمىنە جەتۋى كەرەك. «؛ديۋاني حيكمەتتە»؛ اريفتەردىڭ سۇلتانى باستان-اياق ءوزىنىڭ عاشىقتىق كۇيىن، عارىپتىك ءحالىن جىرلايدى. «؛اريف عاشىق تاريقاتتىڭ ءدۇر داناسى»؛ دەگەن ياساۋي اقيقاتقا ىشكى تاجىريبە، ءوزىن-وزى تانۋ، ءدىل تەرەڭىنە ءۇڭىلۋ ارقىلى جەتۋگە ۇن­؛دەيدى. قوجا احمەت ياساۋي قىلۋەتكە ءتۇسۋىنىڭ ءمانى­؛سىن حالقىمىز &ndash؛ پايعامبارعا دەگەن ماحاب­؛باتتىڭ جانە سۇننەتكە ادالدىقتىڭ ۇلگىسى رەتىندە اڭىزعا قوسقان.

جەرگىلىكتى حالىقتىڭ سالت-ساناسى مەن سەنىم-نانىمىنا، ادەت-عۇرپىنا قاي­؛شى كەلمەيتىن دىني-ميستيكالىق مەكتەپ­؛تىڭ نەگىزىن قالاعان قوجا احمەت ياساۋي شىعارماشىلىعى سوپىلىق اعىمنىڭ تۇركىلىك داستۇرىنە داڭعىل جول سالدى. «؛يسلام ءدىنىن تەك اراب ءتىلى ارقىلى عانا تانۋعا بولادى»؛ دەگەن تۇسىنىكتى تەرىس­؛كە شىعارىپ، سوپىلىق ادەبيەت ۇستا­؛نىم­؛دارىن كونە تۇركى ادەبي ءتىل &ndash؛ شاعا­؛تاي تىلىندە سويلەتتى. قاسيەتتى كىتاپ­؛تىڭ ارابشا ماعىناسىن تولىقتاي ءتۇسىن­؛دىرۋ، شاريعاتتىڭ قىر-سىرىن، ءدىن قاعي­؛دالارىن قالىڭ قاۋىمعا ءوز تىل­؛دەرىن­؛دە تەرەڭنەن تانىتۋ ماقساتىندا حيك­؛مەت­؛تەرىن جەرگىلىكتى حالىققا جاقىن ايشىق­؛تى پوەزيا تىلىمەن جازدى.

قۇران كارىمدە باياندالاتىن تاريحي اڭىزدار مەن پايعامبارلار، اۋليە-امبيەلەر جونىندەگى ءاپسانالاردى حيك­؛مەت­؛تەرىندە تۇركى جۇرتى مەن مۇسىلمان ورتاسىندا بەلگىلى ورتا عاسىرلىق عالىم­؛داردىڭ ءبىرى يسلامنىڭ تارالۋى ءۇشىن دۇنيەگە اكەلگەن سوپىلىق فيلوسو­؛فيا­؛لىق تراكتاتتاردىڭ يەسى قوجا احمەت ياساۋي كەلەشەك ۇرپاققا ەلەۋلى مۇرا قال­؛دىردى. ونىڭ «؛ديۋاني حيكمەت»؛ اتتى تۋىن­؛دىسى ادامگەرشىلىك، يماندىلىق، ادىل­؛دىك، يناباتتىلىق ءتارىزدى كۇردەلى ما­؛سە­؛لە­؛لەردى سيپاتتاپ اشىپ كورسەتۋگە ارنالعان.

قوجا احمەت ياساۋي ءوزىنىڭ بۇكىل جار­؛قىن قابى­؛لەتى مەن دارىنىن، كۇش جىگەرىن تۇركى حالقىنا، تۋعان ەلىنە، جالپى تۇركى دۇنيە­؛سىنە، اسىرەسە وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تالىم-تاربيەسىنە جۇمساعان عۇلاما.

ەندىگى مىندەت &ndash؛ تۇركىستاننىڭ تاريحىن جان-جاقتى، كەشەندى تۇردە زەرتتەۋ. ءبىلىم بەرۋ ءىسى مەن عىلىمدى قاتار دامى­؛تۋ، ءوزارا ۇشتاستىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاق­؛ستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ىرگەلى عى­؛لىم­؛دى دامىتۋ، رۋحاني جاڭعىرۋ اياسىن­؛دا كەشەندى تاريحي زەرتتەۋلەردى جان­؛داندىرۋ ماقساتىندا تۇركىستان ولكەسىنىڭ تاريحىن كەشەندى زەرتتەيتىن عىلىمي ورتالىعى جەتى باعىتتا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى قولعا الدى.

داريا قوجامجاروۆا،
م.اۋەزوۆ اتىنداعى
وقمۋ رەكتورى، اكادەميك

سوڭعى جاڭالىقتار

مىرقىمباي

ادەبيەت • كەشە

قالامگەرمەن كەزدەستى

ادەبيەت • كەشە

قاراشاداعى قوڭىر ولەڭ

ايماقتار • كەشە

اقشا اۋدارىمىن تەكسەرەدى

ەكونوميكا • كەشە

التىنشى راۋندتا جەڭدى

كاسىپقوي بوكس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار