ادەبيەت • 01 قازان، 2019

كوركەم اۋدارما جايى الاڭداتادى

110 رەتكورسەتىلدى

الماتىدا بۇگىنگى ادەبي ۇردىستەر مەن كوركەم اۋدارما ماسەلەسىن تالقىلاعان پەن كلۋب جازۋشىلارىنىڭ ەكىنشى حالىقارالىق فورۋمى اياقتالدى. قازاق پەن كلۋبى ۇيىمداستىرعان ادەبيەت ءۇشىن ماڭىزى زور الەمدىك شاراعا 18 مەملەكەتتەن 81 دەلەگات كەلدى.

فورۋمدا باس قوسقان اقش، گەرمانيا، تۇركيا، رەسەي، ان­گليا، موڭعوليا، ماروككو، ليت­ۆا، وزبەكستان، ازەربايجان، قىر­عىزستان جانە تاعى باسقا ەلدەردىڭ قالامگەرلەرى، اۋدارماشىلارى، سىنشىلارى مەن پۋبليتسيستەرى «الەمدى اشۋ – الەمگە اشىلۋ. كوركەم ادەبي اۋدارمالار مەن جازۋشىلار بايلانىسىنىڭ پروب­لەمالارى» اتتى تاقىرىپتا ادەبي كوركەم اۋدارماداعى ورتاق ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن بىرلەسە ىزدەدى. وسىلايشا الماتى تاعى دا ادەبيەت تۋرالى ماڭىزدى اڭ­گىمەنىڭ ورتالىق-وزەگىنە اينالدى.

العاشقى باياندامانى جا­ساعان حالىقارالىق قازاق پەن كلۋبىنىڭ پرەزيدەنتى، فورۋمدى ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ تور­اعاسى بيگەلدى عابدۋللين حا­لىق­­ارالىق جيىننىڭ ماقسا­تىنا توقتالا كەلە، بۇگىنگى قا­­­زاق ادەبيەتى باستان كەشىپ وتىر­عان داعدارىس پەن توقىراۋ سال­دارىنىڭ سان جىلدارعا سوزىلىپ بارا جاتۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن سارالادى. ونىڭ باستى سەبەبى – اۋدارما ءىسىنىڭ اق­ساۋى. تالانتتى قولدان شىققان ءتار­جىمانىڭ كەلمەسكە كەتۋى تالاي كلاسسيك جازۋشىنى تاسادا قالدىردى.

«قولىنا قالام ۇستاعان كەز كەلگەن جازۋشى كۇندەردىڭ كۇ­نىندە اۋدارما ماسەلەسىمەن بەپە-بەت كەزدەسەدى. «جازۋشىلار ۇلت­تىق ادەبيەتتى جاساسا، اۋدارماشىلار الەمدىك ادەبيەتتى جاسايدى» دەگەن ءسوز بەكەر ايتىلماعان. ۇزاق ۋاقىت بويى قازاق ادەبيە­تىنىڭ بىرەگەيلىك قاسيەتى كوپۇلت­تىلىق يدەياسىن ۇستانعان سايا­سات­­­تىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ كەل­دى. قازاق قالامگەرلەرىنىڭ شىعارمالارىن شەت تىلىنە اۋدارۋ ءىسى وتە باياۋ ءجۇردى. ءتارجىما ماسەلەسى تۋرالى ايتىلىپ، قولعا الىنا باستاعان كەزى كەشەلى-بۇگىن عانا. نيۋ-يوركتە اعىلشىن تى­لىندە قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاس­­سيگى ءا.نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەر» كىتابى جارىق كور­دى. سونداي-اق قازاق پەن كلۋ­­بى تاعى دا ون كىتاپتىڭ، ونىڭ ىشىن­دە، م.ماقاتاەۆتىڭ ولەڭ­دەر توپتاماسى، م.اۋەزوۆ­تىڭ، ب.سوقپاقباەۆتىڭ، و.سۇلەي­مە­نوۆتىڭ، س.ەلۋبايدىڭ، ءا.كە­كىل­باەۆتىڭ، گ.بەلگەردىڭ، و.بو­كەي­دىڭ تاڭدامالى شىعار­مالا­رىنىڭ اۋدارماسىن ۇيىم­داس­تىردى»، دەيدى پەن كلۋب پرەزيدەنتى. ونىڭ اي­تۋىنشا، قازاق پەن كلۋبى ۇلتتىق ادەبيەت كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋدى كەز­دەيسوق قول­عا الماعان. كەڭەس وداعى ىدى­راعان سوڭ بۇكىل الەمدە پوستكەڭەستىك ەلدەر قا­لام­گەرلەرىنىڭ شىعارمالارىنا قىزىعۋشىلىق كۇرت كەمىگەن. سوڭعى 25 جىلدا ەكى-ءۇش قازاق قالامگەرىنەن وزگەسى الەمدىك دەڭگەيگە شىعا الماعان.

ب.عابدۋللين تانىمى ۇلت­تىق قۇندىلىقتان ءنار العان، وي جۇيەسى قاتپار-قاتپار، پال­ساپالىق ورامعا نەگىزدەلگەن، ءتىلى قۇنارلى كەلەتىن قازاق قالامگەرىنىڭ شىعارماسىن شەت تىلگە اۋدارۋ وڭاي-وسپاق شارۋا ەمەس ەكەنىن ورىندى ەسكە سالدى. ورتاڭقول تۇگىلى، «مەن» دەگەن كاسىبي شەبەردىڭ وزىنە قۇرىق سالدىرا قويمايتىن وبرازعا، ويعا، ستيلگە قۇرىلعان قازاق جازۋ­شىلارىنىڭ شىعارمالارى ناقتى ءارى دايەكپەن جازىلاتىن ەۋروپالىق، باتىستىق ادەبيەتكە قاراعاندا وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. قازاق ءتىلىن اۋدارماعا يكەمدەۋ ءۇشىن تاجىريبەمەن شىڭدالعان دايىندىق كەرەك.

سونداي-اق قازاق پەن كلۋ­بىنىڭ جەتەكشىسى، كىتاپتاردىڭ قاعاز نۇسقاسىن عانا شىعارىپ قويماي، ەلەكتروندى نۇسقامەن «امازون» جەلىسى ارقىلى ساتىلا باستاعانىن دا ايتتى. كىتاپتى باسىپ شىعارۋ ءبىر ماسەلە، تۇپكى ماقسات – كىتاپتى شەتەلدىك وقىر­ماننىڭ قولىنا تيگىزۋ. پەن كلۋب پرەزيدەنتى بۇل ماسەلەنى بەس با­عىتتا شەشۋگە تالپىناتىنىن جەتكىزدى.

قازاق قالامگەرلەرىنىڭ شى­عار­مالارىن الەمنىڭ جەتەكشى تىلدەرىنە اۋدارۋ ماسەلەسىنىڭ مەم­­لەكەتتىك تاپسىرىس نەگىزىندە جۇزەگە اسۋى ارقاشان ءتيىمدى نا­تيجە كورسەتە بەرمەيتىنى دە بايان­داماشى نازارىنان تىس قال­عان جوق. شىعارمالاردى اۋدا­رۋ قۇقىعى تەندەردى ۇتىپ العان ۇي­ىمدارعا تاپسىرىلعاندا، اۋدار­ماشىلاردىڭ، رەداكتور­لاردىڭ كاسىبي قابىلەتى ەسكەرىلە بەرمەيدى. «سوندىقتان بىردە-ءبىر ادام ەڭ باستى سۇراققا، «بۇل كىتاپتاردىڭ اۋدارىلۋ سا­پاسى قانداي دەڭگەيدە، ول الەمدىك وقىرماندى تارتا الا ما؟» دەگەن ماڭىزدى سۇ­راق­قا باس قاتىر­مايدى»، دەيدى ب.عابدۋللين. وسىعان باي­­لانىستى ول مىنانداي مىسال كەلتىردى. وتكەن جىلدارى يسپانيانىڭ بەلگىلى ءارى بە­دەلدى اۋدارماشىلارىنىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ساپارلاپ كەلەدى. شىعارماسى سول ەلدىڭ تىلىنە اۋدا­رىلعان سماعۇل ەلۋباي: «مە­نىڭ كىتابىم يسپان تىلىنە قا­لاي اۋدا­رىلىپتى؟ وقىپ، ويى­ڭىزدى ايتىڭىزشى» دەپ كىتابىن الگى جازۋشىعا ۇسىنادى. كىتاپپەن تانىسىپ شىققان جازۋشى: «كەشىرىڭىز، بۇل يسپان ءتىلى ەمەس. مۇنى يسپان ءتىلىن بىلمەيتىن ادام اۋدارعان»، دەيدى. «مىنە، مەملەكەتتىڭ اقشاسى وسىلاي قۇمعا كەتىپ جاتىر»، دەدى پەن كلۋب پرەزيدەنتى. قانداي كىتاپ قاي تىلگە اۋدا­رىلادى – بۇل دا ما­ڭىزدى ساۋالداردىڭ ءبىرى.

سماعۇل ەلۋبايدىڭ ايتۋىنشا، اۋدارما – قازاق ادەبيەتىنىڭ بەتكە ۇستار جازۋشىلارىن نە ماقتايتىن، نە تاپتايتىن دەڭگەيدە شە- ت­ەل­دىك وقىرمانعا جەت­كىزەتىن ونەر. ماقت­الىپ جاتقانىن وقىر­مان قۇ­لاعى كوپ ەستىمەيدى، ال تاپتالعانى تۋرا­لى مىسالدار بار. ءوز شى­عارماسىنىڭ باسىنان وتكەن سوراقىلىق «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدار­لاماسى قولعا الىنباي تۇرعان كەزدە، اۋدارما ءىسى مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلمەگەن تۇستا بولعان جاعداي ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «ۇلت­تىق اۋدارما بيۋروسى» قىزمەتى دە اۋدارما ىسىندە وسىن­داي ولقىلىق ورىن الماۋ ءۇشىن قولعا الىندى دەپ ويلايمىن. اۋدارىلاتىن كىتاپ ءوز ەلىندەگى وقىرمانداردىڭ باعاسىن العان، ۋاقىت سىنىنان وتكەن كىتاپ بولۋ كەرەك. ءوز ەلىندە مويىندالماعان شىعارمانى شەتەل قالاي مويىنداماق؟ وسىنداي قاتاڭ سۇرىپتاۋدان وتكەننەن كەيىن عانا «اۋداراتىن ادام كىم؟» دەگەن سۇراق تۋىنداۋى كەرەك. شەتەلدە بۇل ماسەلەمەن ادەبي اگەنتتىكتەر اينالىسادى، ەڭبەگى ءۇشىن اقى الاتىن بولعاندىقتان، شىعارما اۋدارىلعاننان باس­تاپ جارىققا شىققانعا دەيىنگى جاۋاپكەرشىلىكتى تولىقتاي موينىنا الادى. ال قازاقستاندا ادەبي اگەنتتىڭ كىم ەكەنىن، اگەنتتىكتىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىن جازۋشىلار دا بار»، دەيدى قالامگەر.

الەمدىك كەڭىستىكتە وتەتىن تالاي ادەبي باسقوسۋلارعا قاتىسىپ جۇرەتىن اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ دۇنيەجۇزىلىك ادەبيەتتىڭ احۋالىن، بۇگىنگى دەڭگەيى مەن تىنىسىن ءبىر قالامگەردەي سەزىنەتىنىن بايقاتتى. «اۋدارماعا بولىنگەن مەملەكەت قارجىسى ورىندى جۇمسالۋى كەرەك. بىراق تەندەر ويناتىپ، تومەن اقىعا كەلىسكەندەرگە ادەبيەتتىڭ تاع­دىرىن، اۋدارما ءىسىن سەنىپ تاپ­سىرۋ اقىلعا سىيمايدى. ادەبيەتتىڭ ماسەلەسىن وسىنداي جولمەن شەشۋگە بولا ما؟ اۋدارماشى ءالسىز بولعان سوڭ ەڭبەگىن تومەن باعالاپ تۇرعانىن تۇسىنبەگەنىمىز وكىنىشتى»، دەدى ولجاس ومار ۇلى رەنىشىن جاسىرا الماي. اۋدارمانىڭ ساپاسىنا اقىن مەن جازۋشىنىڭ، تۇتاس شىعارمانىڭ تاعدىرى بايلاۋلى ەكەنىن مىنا ءبىر مىسالمەن دالەلدەي ءتۇستى. ول رە­سەيدىڭ تەڭدەسى جوق پروزايگى، كەڭەس وداعىنىڭ 1960-1980 جىلدار ارالىعىنداعى كە­زەڭىندە جارقىراي كورىنگەن يۋري كازا­كوۆتى ەسكە الدى. يۋ.كازاكوۆ كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردى ءوزى ارالاپ، اۋدارىلۋى قاجەت اۆتور مەن شىعارمانى ءوزى تاۋىپ الاتىن كورىنەدى. سەبەبى كەرەقارىس كىتاپقا تولەنەتىن قالاماقىنىڭ دا جوعارى بولاتىنى بەلگىلى. و.سۇلەيمەنوۆتىڭ ايتۋىنشا، يۋ.كازاكوۆتىڭ اۋدار­ماسى – ناعىز ساپا كەپىلى. ول اۋدارعان ءا.نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەرى» مەملەكەتتىك سىيلىق الدى. قازاق كلاسسيگىنىڭ شىعارماسىمەن فرانتسۋز تىلىندە تانىسقان فرانتسيانىڭ اتاقتى جازۋشىسى «قان مەن تەر» تۋرالى تامسانىپ تۇرىپ پىكىر ايتىپتى. «ەكىنشى كازاكوۆ ەندى قايتىپ تۋمايدى»، دەدى ولجاس اقىن. ول سونداي-اق «كىمدەر اۋدارىلۋى كەرەك؟» دەگەن اڭگىمەنى دە قوزعادى. قازاق ادەبيەتىن جاڭا، بيىك بەلەسىنە كوتەرىپ، وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى اتىلىپ كەتكەن ءىلياس جانسۇگىروۆ، بەيىمبەت مايلين، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتاردىڭ شىعارمالارىن شەت تىلىنە اۋدارۋ ءىسى ۇمىت قالماۋى ءتيىس. اقىننىڭ ايتۋىنشا، «اتىلىپ كەتكەن» دەگەن ءسوزدىڭ وزىندە وقىرمان تارتاتىن كۇش بار.

ب.عابدۋلليننىڭ پىكىرىنشە، ادە­بي فورۋم وسىنداي قولاي­سىزدىقتاردان ارىلۋعا كو­مەك­تەسەدى، ادەبيەت تۋرالى اڭ­گىمە جالاڭ پىكىرتالاستارعا قۇ­­رىلماي، ناقتى تاجىريبەگە بەيىمدەلە باستايدى. ناقتىراق ايتقاندا، ادەبي الاڭعا جيىل­عان قالامگەرلەر ءبىر-ءبىرىنىڭ شى­عارماشىلىعىنا كاسىبي قى­زىعۋشىلىق تانىتىپ، باسقا ەلدەردىڭ زاماناۋي ادەبيەتىمەن جاقىنىراق تانىسىپ، وسى باسقوسۋ ۇستىندە وزدەرىنە اۋدارماشىلار تابا الادى. فورۋمنىڭ ەكىنشى كۇنىندە شەتەلدىك قوناقتار قازاق قالامگەرلەرىمەن تانىسۋ ءۇشىن ءال-فارابي اتىن­داعى قازۇۋ-ءدىڭ، م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ عالىم­دارىمەن، وقىرماندارمەن، ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسۋ وتكىزدى.

مۇنداي اۋقىمدى شارا الما­تى قالاسى اكىمدىگىنىڭ قول­داۋىنسىز ءوتۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. فورۋم تىكەلەي ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىك «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالدى. باعدارلامادا «ەگەر ءبىز ۇلت بولىپ قالعىمىز كەلسە... «جاھاندىق كەڭىستىكتەگى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» دەگەن تاعى ءبىر جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىسپىز» دەلىنگەن. حالىقارالىق جوبا دا ءدال وسى ماقساتتى كوزدەدى.

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۆەتەريناريا ادامزاتتى ەمدەيدى...

ايماقتار • بۇگىن، 15:55

جولدىڭ جاۋى – اۋىر جۇك كولىكتەرى

ايماقتار • بۇگىن، 13:14

ساقتىق شارالارىن ساقتاۋ ماڭىزدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 13:08

تۋريزم دامىسىن دەسەك...

قازاقستان • بۇگىن، 12:55

ءتۋريزمنىڭ تۇرالاعان تۇستارى كوپ

قازاقستان • بۇگىن، 12:46

يتاياقپەن اس ىشكەن ايەل

رۋحانيات • بۇگىن، 10:30

ۇقساس جاڭالىقتار