قاراپايىم حالىق تا, ساراپشىلار دا بۇل جاڭالىقتى قىزىعا قابىلداپ, قىزۋ تالقىلاۋعا بىردەن كىرىستى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىن ءىس جۇزىنە اسىرۋعا مۇمكىندىك بار ما؟ بۇل باسپانا قۇرىلىسى نارىعىنا اسەر ەتپەي مە؟ وسى تەكتەس ساۋالدار توڭىرەگىندە ءتۇرلى پىكىر ايتىلا باستادى.
بەلگىلى ەكونوميست جانكەلدى شىمشىقوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, زەينەتاقى جيناعىنداعى اقشانى ازاماتتاردىڭ باسپانا الۋىنا نەمەسە وقۋعا پايدالانۋىنا ىڭعايلى جاعداي جاساۋعا بولادى.
– بىرىنشىدەن, ازاماتتاردىڭ زەينەتاقى جيناعىنداعى اقشاسى – ونىڭ ءوزىنىڭ اقشاسى, مەنشىگىندەگى قارجىسى. ءوز اقشاسىن وزىنە باسپانا ساتىپ الۋعا, نە بولماسا ءبىلىم الۋعا پايدالانۋعا تۇپتەپ كەلگەندە تولىق مورالدىق قۇقى بار. ۇكىمەت بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنداعى ميللياردتاعان قارجىنى وسىعان دەيىن ءتيىمدى پايدالانا المادى. ءتيىمسىز اكتيۆتەرگە سالدى, كوبەيتە المادى. ازاماتتاردىڭ نەسىبەسى ەمەس, ءوزىنىڭ قارجى كوزىنە اينالدىردى دەۋگە بولادى. ازەربايجاننىڭ حالىقارالىق بانكىنە 71 ميلليارد تەڭگە سالىنىپ, ارتىنشا ول بانك بانكروت بولىپ, ونىڭ ارتى ۇلكەن داۋعا ۇلاسقانىن, بىرنەشە پايىز مولشەرلەمەمەن ارتىعىمەن قايتارىپ الامىز دەگەن اقشانى جاي قايتارىپ الۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولعانىن بىلەمىز. ونىڭ ۇستىنە, ينفلياتسيا دا زەينەتاقى جيناعىنداعى قارجىعا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. ماسەلەن, بىلتىر ينفلياتسيا كورسەتكىشى 5,3 پايىزدى قۇرادى. وسىنداي وقيعالاردىڭ سالدارىنان ۋاقىت وتكەن سايىن حالىقتىڭ بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا دەگەن سەنىمى ازايىپ كەتتى, – دەيدى ساراپشى.
ەكونوميست ايتقانداي, زەينەتاقى قورىنا اقشا اۋدارىلعاندا ازاماتتار «قارتايعاندا الاتىن نەسىبەم» دەپ ۇمىتتەنبەيدى. ايتەۋىر, جۇمىس بەرۋشى اۋدارعاننان كەيىن امالدىڭ جوقتىعىنان كونەدى نەمەسە بانكتەن نەسيە العاندا انىقتاما تاپسىرۋعا كەرەك بولار دەپ ويلايدى. «زەينەت جاسىنا جەتكەندە ايدالادا قالمايمىز با؟» دەگەن قورقىنىش بار حالىقتىڭ ويىندا. سوندىقتان ءۇي الۋعا نەمەسە ءبىلىم الۋعا كەرەك ەكەنىن دالەلدەگەن ازاماتتارعا زەينەتاقى جيناعىنداعى اقشاسىنىڭ ءبىر بولىگىن بەرگەن دۇرىس.
– بىراق جيناعىنداعى قاراجات مولشەرى ءۇي ساتىپ الۋعا جەتەتىن ادام وتە از. بجزق-نىڭ 10 ميلليون 500 مىڭعا جۋىق سالىمشىسىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ جيناعانى 1 ميلليون تەڭگەگە جەتپەيدى. سالىمى 10 ميلليون تەڭگەگە جەتكەن ازاماتتاردىڭ قاتارى 100 مىڭنان ءسال عانا اسادى ەكەن. وسى 100 مىڭ ادامنان باسقالاردىڭ قاراجاتى نۇر-سۇلتان, الماتى سياقتى ءىرى قالالاردان باسپانانى باسى ءبۇتىن ساتىپ الۋعا جەتپەيدى, – دەيدى ساراپشى.
ەكونوميست تۋىنداۋى مۇمكىن تاعى ءبىر پروبلەمانى حالىقتىڭ مەنتاليتەتىمەن بايلانىستىردى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, «بارىندا باتىپ ىشكەندى» ءجون كورەتىندەر دە از ەمەس. زەينەتاقى جيناعىنداعى از قاراجاتىن ورىنسىز جۇمساپ جىبەرۋشىلەر كوبەيۋى دە ابدەن مۇمكىن. سول ءۇشىن پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىن وتە مۇقيات قاراستىرىپ, حالىققا بارىنشا ءتيىمدى جولمەن جۇزەگە اسىرعان ءجون.
– ماسەلەنىڭ ەكى جاعى بار. ءبىر جاعىنان حالىقتىڭ ءوز قاراجاتىن ءوز يگىلىگىنە پايدالانۋىنا جاعداي جاساۋ كەرەك. ەكىنشى جاعىنان, حالىقتى قاراجاتىن ورىنسىز پايدالانۋدان شەكتەۋ كەرەك, – دەيدى ج.شىمشىقوۆ.
قازىر بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىندا 10 تريلليون تەڭگەدەن استام قارجى بار. قارجىنىڭ ءبىر بولىگىن تۇرعىن ءۇي نارىعىنا باعىتتاعانىمەن, قۇرىلىس نارىعىنا اسەر ەتە قويمايدى دەپ سانايدى ەكونوميست.
– قۇرىلىس نارىعىنا ىقپال ەتەدى دەۋ قيىن. نەگە؟ بىرىنشىدەن, باسپانانىڭ باعاسى اۋەلى ۇسىنىس شىعىندارىنا بايلانىستى. ۇكىمەت باسپانا باعاسىن تۇسىرگىسى كەلسە, قۇرىلىس ماتەريالدارىن, نەگىزگى شيكىزاتتى ەلىمىزدە ءوندىرىپ, قولدانۋ ءىسىن جولعا قويۋى كەرەك. كەڭەس وداعى كەزىندە قۇرىلىس ونەركاسىبى مينيسترلىگى دەگەن ارنايى ۆەدومستۆو بولدى. تسەمەنت, كىرپىش زاۋىتى سياقتى كوپتەگەن كاسىپورىن وسى مينيسترلىككە قارادى. ءىرى قالالاردى ايتپاعاندا, اۋدان ورتالىقتارىندا تەمىر-بەتون زاۋىتى جۇمىس ىستەپ تۇردى. سول زاۋىتتاردىڭ جۇمىسى جاندانسا عانا باسپانا باعاسىن ارزانداتۋعا مۇمكىندىك تۋادى. ەكىنشىدەن, بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنداعى قارجىنىڭ ءبىر بولىگى حالىقتىڭ قولىنا تيگەننەن باسپانا باعاسى قىمباتتاپ كەتپەيدى دەپ ويلايمىن. سەبەبى جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ءىرى قاراجاتى بار سالىمشى كوپ ەمەس. قوردان جيناق اقشانىڭ ءبارى ەمەس, ءبىر بولىگى عانا ءبولىنۋى مۇمكىن, – دەيدى ەكونوميست.
زەينەتاقى جيناعىنىڭ تابىسى 2018 جىلى 11,27 پايىز بولسا, ينفلياتسيا 5,3 پايىزدى قۇرادى. ياعني زەينەتاقى جيناعىنىڭ جالپى تابىسى 5,97 پايىز بولدى.
