زاڭسىز قوقىس پوليگوندارى ازايماي تۇر
ەكولوگتار جاعىمسىز ءۇردىس جالعاسا بەرسە, ادامزاتقا جاھاندىق قاۋىپپەن بەتپە-بەت كەلۋىنە تۋرا كەلەتىنىن ايتادى. بۇگىنگى قوعامدىق بايلانىس ارحيتەكتۋراسىندا پاتەرناليستىك پيعىلدىڭ ورشىگەنى انىق بايقالادى. بۇل ءۇردىس تەك قوعامدىق قارىم-قاتىناسپەن شەكتەلىپ قالسا يگى. وكىنىشتىسى سول, ادامزات مەكەندەگەن جەر پلانەتاسىنا ءدال وسىنداي كوزقاراستى تانىتىپ كەلەدى دەسەك ارتىق ايتپاسپىز. ماسەلەن, جىل سايىن ەلىمىزدە 4,3 ملن توننادان استام قاتتى تۇرمىستىق قالدىق جينالىپ, سونىڭ نەبارى 12%-عا جۋىعى عانا قايتا وڭدەلەدى. قالعانى قوقىس پوليگوندارىندا كومىلەدى ەكەن.
ەلىمىزدە تۇرمىستىق قالدىق تاستالاتىن 3 520 پوليگون بار, سونىڭ 18%-ى عانا ءتيىستى تالاپتى ساقتاپ وتىر. قوعام بەلسەندىلەرى جانە ەكولوگتار زاڭسىز قوقىس الاڭدارىنىڭ ازايماعانىن ايتىپ, دابىل قاعىپ جاتقانى بەكەر ەمەس. بىلتىرعى ستاتيستيكانى سويلەتسەك, قازاقستاندا وندىرىستىك جانە تۇتىنۋ قالدىقتارى تاستالاتىن ورىن سانى 17 934-كە جەتتى. بىراق وسى پوليگونداردىڭ دەنى سانيتارلىق تالاپتار مەن ەكولوگيالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلمەيدى.
– 3,5 مىڭنان استام تۇرمىستىق قالدىققا ارنالعان پوليگوننىڭ 83%-ى سانيتارلىق, ەكولوگيالىق جانە قۇرىلىس نورمالارىنا ساي ەمەس. قالدىقتى كومۋ تەحنولوگياسى ساقتالمايدى. سونىڭ سالدارىنان ءورت ءجيى شىعادى. ايماقتاردا تۇرمىستىق قالدىقتى ىرىكتەيتىن جەلىلەردىڭ بولماۋى قوقىستى تالاپقا ساي كومۋگە كەدەرگى. بۇگىندە قوقىس شىعارۋ قىزمەتىمەن تۇرعىنداردىڭ تەك 66%-ى عانا قامتىلعان. بىرىڭعاي ەسەپ بەرەتىن جۇيەسىز وڭىرلەردەگى احۋالدى باقىلاۋدا ۇستاۋ قيىن.
قوقىس پوليگوندارىنىڭ باسىم بولىگى حالىق كوپ قونىستانعان ەلدى مەكەندەرگە تاياۋ ورنالاسقان. بۇل اۋماقتا ءورت ءجيى بولاتىندىقتان حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن قورشاعان ورتاعا وراسان زيان كەلىپ جاتىر. جىل ساناپ بەيبەرەكەت قوقىس الاڭدارى كوبەيىپ بارادى. سول سەبەپتى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار اۋماقتاردىڭ سانيتارلىق تازالىعىنا بيۋدجەتتىڭ ميلليونداعان قاراجاتىن جۇمساۋعا ءماجبۇر. تەك نۇر-سۇلتان قالاسى بويىنشا بەيبەرەكەت قوقىس ورىندارىن جويۋ ءۇشىن جىلما-جىل 150 ملن تەڭگەدەن اسا اقشا ءبولىنىپ كەلەدى. الايدا بۇل پروبلەمانىڭ الدىن الۋعا ەمەس, ونىڭ سالدارىمەن كۇرەسۋگە باعىتتالعان. سوندىقتان زاڭ تۇرعىسىندا تۇرمىستىق قالدىقتى شىعارۋمەن اينالىساتىن ۇيىمدارعا قويىلاتىن تالاپتى كۇشەيتىپ, مونيتورينگتى جانە جاۋاپكەرشىلىكتى مىقتاپ قولعا الۋ كەرەك, – دەدى «AWOK» قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋشىلەر, كادەگە جاراتۋشىلار جانە قوقىس شىعاراتىن ۇيىمدار قاۋىمداستىعى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى دۋسلان احمەتوۆ.
ءۇمىت – ەكولوگيالىق كودەكستە
قازاقستان جاسىل ەكونوميكانى دامىتۋدى قولعا العانى ءمالىم. سوعان سايكەس 2030 جىلعا قاراي قايتا وڭدەلگەن قالدىقتىڭ كولەمىن 40%-عا, 2050 جىلى 50%-عا ارتتىرۋ كوزدەلگەن. وسى ارقىلى ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتىپ قانا قويماي, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى وركەندەتۋگە جول اشىلادى دەيدى ساراپشىلار. بىلتىر تۇرمىستىق قالدىقتى قايتا وڭدەۋدىڭ ۇلەسى 11,5%-عا ءوسىپتى. 2017 جىلى ول 9% دەڭگەيىندە بولعان. وسىعان قاراماستان اتالعان سالاداعى كۇرمەۋلى ماسەلەلەر جەتەرلىك. قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق ۇيىمدار قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى ايگۇل سولوۆەۆانىڭ ايتۋىنشا, اسىرەسە زاڭسىز توگىلەتىن بەيبەرەكەت قوقىس پوليگوندارىمەن كۇرەستى كۇشەيتۋ قاجەت. ويتكەنى ۋاقىت وتكەن سايىن ونىڭ سانى ارتپاسا دا, كەمىگەن جوق. ناقتى ايتقاندا, 2018 جىلى ەلىمىزدە 8,5 مىڭ زاڭسىز پوليگون انىقتالعان. كوكەيكەستى ماسەلەنى شەشۋدىڭ امالى رەتىندە ەكولوگتار زاڭسىز قوقىس توككەندەرگە قاتىستى جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتىپ, زاڭدى قاتاڭداتۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.
– بۇل مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىس ىستەمەيدى دەگەندى بىلدىرمەيدى. وسى ىسكە قوعامدىق ۇيىمداردى تارتىپ, تۇرعىنداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋمەن قاتار, بۇل باعىتتىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالاتىن ىسكەر ازاماتتاردى جۇمىلدىرۋ كەرەك. مەنىڭ بىلۋىمشە, 2016 جىلى قالدىقتى قايتا وڭدەۋمەن اينالىساتىن 115 شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىسانى بولعان. بۇگىندە ولاردىڭ قاتارى 150-گە جەتتى. بىراق بيىلدان باستاپ قوقىس پوليگوندارىندا پلاستماسسا, ماكۋلاتۋرا, كارتون جانە اينەك قالدىقتارىن كومۋگە تىيىم سالىندى. 2021 جىلدان باستاپ قۇرىلىس جانە تاماق قالدىقتارىن كومۋگە دە وسىنداي تىيىم سالىنباق. ەڭ باستىسى, پوليەتيلەن پاكەت ءوندىرىسىن قىسقارتۋ كەرەك, – دەدى ا.سولوۆەۆا.
پوليەتيلەن پاكەت ازايا ما؟
قوعام بەلسەندىسىنىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار. نەگە دەسەڭىز, بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ مالىمدەمەسىندە ايتىلعانداي, 2050 جىلعا قاراي جاھانداعى مۇحيتتاردا بالىقتان پلاستيك كوپ بولادى ەكەن. سوڭعى 40 جىلدا پلاستماسسا ءوندىرۋ كولەمى 15 ملن توننادان 300 ملن تونناعا ارتتى. قازىر الەمنىڭ 40-تان استام مەملەكەتىندە پوليەتيلەن پاكەت قولدانۋعا تىيىم سالىنعان.
جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, جىل سايىن قازاقستاندا 5 ملن تونناعا جۋىق قاتتى تۇرمىستىق قالدىق جينالادى. سونىڭ 11-15%-عا جۋىعىن پلاستماسسا جانە پوليەتيلەن پاكەت قۇرايدى. ال بۇل پاكەتتىڭ ىدىراۋ پروتسەسى 50, كەيدە 100 جىلعا دەيىن سوزىلادى. سۋداعى پلاستيك ماتەريالى ۇساق بولشەكتەرگە ءبولىنىپ بالىقتىڭ اعزاسىنا تۇسەدى. بالىق ونىمدەرى كوپتەگەن ەلدە نەگىزگى اس مازىرىنە كىرەتىندىكتەن, بۇل ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى تۇرعىسىنان ماڭىزدى ماسەلەنىڭ قاتارىنا جاتاتىنى كۇمانسىز.
الەمدىك تاجىريبەنى جانە نارىقتاعى كونيۋنكتۋرانى زەرتتەي كەلە ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى «اتامەكەن» ۇكپ-مەن بىرلەسىپ, ەلىمىزدەگى پوليەتيلەن پاكەتتەرى ءوندىرىسىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ازايتۋدى كوزدەيتىن مەموراندۋمعا قول قويدى.
– ەندى پاكەتتەر تەگىن بەرىلمەيدى. ساتىلاتىن بولادى. الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, وسى ءتارتىپتىڭ ناتيجەسىندە پلاستيكتى تۇتىنۋ كولەمى 30%-عا تومەندەيدى. بۇل – ۇلكەن كورسەتكىش. وسى رەتتە پوليەتيلەن پاكەتتەن باس تارتۋ ەرىكتى تۇردە جۇرگىزىلەتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. بۇل امال ەكولوگيامىزدى جاقسارتۋعا باعىتتالعان. «بىرگە – تازا قازاقستان!» ەكولوگيالىق اكتسياسىنا رەسپۋبليكا بويىنشا 300 مىڭ ادام قاتىسقانىن بىلەسىزدەر. وسى ناۋقاننىڭ ناتيجەسىندە 400 تونناعا جۋىق قوقىس جينالدى, باسىم بولىگى پلاستيك پەن پوليەتيلەن پاكەت. بۇل مەموراندۋم جاعدايدى رەتتەۋگە سەپتەسىپ, ۇلكەن ساۋدا كەشەندەرى مەن جەلىلەر قولداۋ كورسەتەدى دەگەن سەنىمدەمىز, – دەدى ءتيىستى مينيسترلىك باسشىسى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ.
تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل باستاما كاسىپكەرلەردىڭ قالتاسىنا اۋىر تيمەي مە دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. قازاقستانداعى ساۋدا جەلىلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ رەسمي وكىلىنىڭ سوزىنە سەنسەك, ءىرى ساۋدا ورتالىقتارى بۇل جاڭالىقتى تولىعىمەن قۋاتتايدى. ءتىپتى كەيبىرى بيوپاكەتتەرگە جاپپاي اۋىسىپ جاتقانىن ايتادى.
– ساۋدا جەلىلەرى قاۋىمداستىعى بۇل باستامانى تولىعىمەن قولدايدى. ءبىز تەگىن پاكەت تاراتۋدى شەكتەۋ كەرەكتىگىن ءبىرازدان بەرى ۇسىنىپ كەلەمىز. كەيبىر ساۋدا نۇكتەلەرى قوعام الدىنداعى الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنىپ, تەك بيوپاكەت تاراتادى. سول سەكىلدى ەلىمىزدەگى ءىرى ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى بيىلدان باستاپ پلاستيكالىق قاپتامانى تەگىن قابىلدايتىن تەرمينالدى ورناتۋدى جوسپارلاپ وتىر, – دەدى ساۋدا جەلىلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ كەڭەسشىسى ەلبەگى ابديەۆ.
«اتامەكەن» ۇكپ باسقارما توراعاسى ابىلاي مىرزاحمەتوۆ اتالعان باستامانى ەلدەگى ىسكەر جاندار قولدايتىنىنا ءشۇبا كەلتىرمەيتىنىن جەتكىزدى. ايتسە دە بۇل جۇمىس بىرتىندەپ ءتۇسىندىرۋ شارالارى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلسا دەگەن تىلەگىن ءبىلدىردى. پالاتا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا ساۋدا سەكتورىندا 300 مىڭنان استام كاسىپكەر ەڭبەك ەتەدى. پوليەتيلەن پاكەتتەن بىردەن باس تارتۋ وتاندىق بيزنەسكە سوققى بولۋى مۇمكىن. دەي تۇرعانمەن, الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارى تاراپىنان بۇل جەردە بىرەۋدىڭ لوببيى بار دەگەن پىكىر ايتىلدى. عالامتور قولدانۋشىلارى وسى ۇلگىدەگى پاكەت وندىرۋمەن شۇعىلداناتىن كاسىپورىنداردىڭ مۇددەسى ەسەپكە الىنعانىن العا تارتىپ وتىر.
– ەكولوگيامىز تازا, بالالارىمىزدىڭ بولاشاعى جارقىن بولسىن دەسەك, بۇل جۇمىستى بارلىعىمىز بىرىگىپ اتقارۋعا ءتيىسپىز. مەملەكەت, ياعني ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ءتيىمدى زاڭداردى ازىرلەۋ كەرەك. قوعامدىق ۇيىمدار ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن وتكىزۋ قاجەت. كاسىپكەرلەر ءوز مىندەتتەرىن اتقارۋى ءتيىس. ەڭ باستىسى, قوعامدا دۇرىس تۇسىنىك قالىپتاسۋى قاجەت. ەرتەڭ پاكەتتىڭ قۇنى قالاي بولادى؟ ول تۇتىنۋشىلاردىڭ قالتاسىنا اسەر ەتپەي مە؟ وسىنىڭ بارلىعىن ەسكەرگەن ارتىق ەتپەس, – دەدى ا.مىرزاحمەتوۆ.
قالدىقتى جيناۋدىڭ دا مادەنيەتى بار
قالدىقتى ءبولىپ جيناۋ مادەنيەتى ەلىمىزدە وزەكتى پروبلەماعا اينالعانى قاشان؟! تەك باس شاھاردىڭ وزىندە كوپتەگەن تۇرعىن ءۇي الابىنىڭ اۋلاسىنا قاراساڭىز جەتكىلىكتى. قاعاز, اينەك, پلاستيك قوقىستارىنا ارنالعان كونتەينەر قويىلعانىمەن, جونىمەن ىرىكتەلگەن قالدىقتى كورۋىڭىز ەكىتالاي. مىنە, وسى ەل ازاماتتارىنىڭ ەكولوگيالىق, ياكي تۇرمىستىق قالدىقتى ءبولىپ جيناۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا «سپارتا» ەكولوگيالىق قوزعالىسى ەلوردادا جەكەلەگەن كومپانيالارعا تەگىن شەبەرلىك ساعاتتارىن وتكىزىپ كەلەدى. ۇيىمنىڭ جەتەكشىسى اسەل قۇسپانوۆا اۋەلى تۇتىنۋشىلار ءوز سۇرانىسىن ءتيىمدى ءارى ۇنەمدى وتەپ وتىرسا دەگەن ۇسىنىسىن ءبىلدىردى.
– قازىر قازاقستاندا 10 ملن توننادان ارتىق قالدىق بار. پوليگوندار شامادان تىس تولىپ كەتكەن. ولارعا تۇرمىستىق قالدىقتار سىيمايدى. بۇعان پاۆلودار قالاسىنا شىعاتىن كۇرە جولدا ورنالاسقان پوليگوندى مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. بىزگە قوقىس ورتەيتىن زاۋىتتار كەرەك. بىراق ەۋروپانىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرسەك, بۇل دا پروبلەمانى شەشپەيدى. جالعىز امال – تۇتىنۋ كولەمىن ازايتۋ. تاۋار وندىرۋشىلەر دە جاۋاپكەرشىلىكتى تۇسىنە ءبىلۋى كەرەك. ءار ادام وسى جاعدايدى وزگەرتۋ ءۇشىن «مەنىڭ قولىمنان نە كەلەدى؟» دەپ ويلانعانى ابزال. بۇلاي جالعاسا بەرسە, عالىمداردىڭ بولجامىنشا 2050 جىلى ادامزاتقا تازا اۋا جەتىسپەۋى مۇمكىن. قوقىس شىعاراتىن كاسىپورىندار دا بۇرىنعىداي ەمەس, وزدەرىنە ءتيىستى قالدىقتاردى اكەتۋدى جولعا قويىپ كەلەدى. البەتتە, اتقارىلاتىن شارۋا شاش-ەتەكتەن. بىراق ورىندالعان جۇمىستى دا جوققا شىعارۋعا بولمايدى. جەردە جاتقان ءبىر جاپىراق قاعازدى جيناپ ءجۇرۋدىڭ دە پايداسى بار. مىسالى, دۇكەنگە ماتادان تىگىلگەن دوربامەن بارۋدى داعدىعا اينالدىرىڭىز. بىرنەشە رەت پايدالانىلاتىن كونتەينەرگە كوشىڭىز. كۇن سايىن پلاستيك شولمەك ساتىپ الۋدىڭ نە قاجەتى بار؟ بىرەۋىن ساتىپ الساڭىز, سونى كۇندەلىكتى پايدالانۋعا تىرىسىڭىز. قالدىقتى قايتا وڭدەۋ دە ماسەلەنى تۇپكىلىكتى شەشپەيدى. سەبەبى 7 رەت وڭدەلگەن شيكىزات پايدالانۋعا جارامسىز بولادى, – دەدى ءا.قۇسپانوۆا.
«الەمدى وزگەرتكىڭ كەلسە – وزىڭنەن باستا!» دەگەن قاعيدانى ۇستانعان جىلجىمايتىن م ۇلىك سالاسىندا قىزمەت كورسەتەتىن ەلوردالىق «Property Management Group» كومپانياسى قالدىقتى ءبولىپ جيناۋعا ارنالعان شەبەرلىك ساعاتتارىن ۇدايى ۇيىمداستىرىپ كەلەدى. مۇنداعى ماقسات – قىزمەتكەرلەرگە جيناقتالعان قالدىقتى وتكىزۋدىڭ دۇرىس جولىن سىلتەۋ.
– بۇگىندە ادامداردىڭ ساۋاتى ارتقان. تابيعاتقا دەگەن كوزقاراسى جاقسارىپ كەلەدى. ونى قورعاپ, ساقتاۋعا دايىن. تەك جينالعان تۇرمىستىق قالدىقتى قايدا وتكىزۋ كەرەكتىگىن بىلمەي جاتادى. ءبىز وسىنى ەسكەرە كەلە, قالدىقتى قالاي جيناۋ كەرەكتىگىن جانە ونى قايدا تاپسىرۋعا بولاتىنىن تۇسىندىرگىمىز كەلەدى. بۇل كومپانيادا 600-گە جۋىق ادام قىزمەت ەتەدى. جۋىردا ءبىر كومپانيامەن ەكولوگيالىق جاشىكتەردى تەگىن ورناتۋعا بايلانىستى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزدىك. ول جاشىكتەر ماكۋلاتۋرا, پلاستيك جانە باسقا دا ماتەريالدار بويىنشا بولەك ورناتىلادى. وسى قۇرىلعىنى ءبىز جىلجىمايتىن م ۇلىكتى جالعا الۋشىلارعا جەتكىزەمىز, – دەدى كومپانيانىڭ ماركەتينگ جانە جارناما ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى گۇلباحور يديەۆا.
P.S. كەيدە بىلمەستىكتەن, كەيدە جالقاۋلىقتان جينالعان قوقىستى ءبولىپ شىعارماق تۇرماق, جاپ-جاقىن جەردەگى كونتەينەرگە اپارىپ تاستاۋعا ەرىنەمىز. «تازالىق – يماننىڭ جارتىسى» دەپ حاديس شارiپتە بەكەر ايتىلماسا كەرەك. ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان توڭىرەكتى تازا, گۇلدەنگەن كۇيىندە كەلەر ۇرپاققا اماناتتاۋ ءسىز بەن ءبىزدىڭ مويىنىمىزداعى مىندەت. اينالامىزدى سىرتتان بىرەۋ كەلىپ جيناپ بەرەدى دەگەن ماسىلدىق پيعىلدان ارىلماساق, كەيىنگى بۋىن ءدال سول امالدى قايتالايتىنىن ەستەن شىعارمايىق.
