جامبىل وبلىسى بويىنشا توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى ازاماتتىق قورعاۋ سالاسىنداعى ءزىلزالالار قاۋىپ-قاتەرىن ازايتۋ جانە باقىلاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى, ازاماتتىق قورعاۋ پولكوۆنيگى ماقسات اكىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, وسى جىلعى 8 اي ىشىندە وبلىس اۋماعىندا 467 ءورت وقيعاسى تىركەلگەن. توتەنشە جاعداي سالدارىنان 3 ادام قازا تاۋىپ, 3 ادام ءارتۇرلى دارەجەدەگى كۇيىك العان. ال ماتەريالدىق شىعىن 76 ميلليون 780 مىڭ تەڭگەنى قۇراعان. وكىنىشتىسى سول, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا وڭىردە ءورت سانى 3 پايىزعا وسكەن. الايدا توتەنشەلىكتەر بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا ءورتتىڭ ماتەريالدىق شىعىنى 40 پايىزعا, ادام ءولىمى 3 ەسەگە جانە جاراقات العاندار 40 پايىزعا كەمىگەنىن ايتۋدا. ءورتتىڭ ەڭ باسىم كوپشىلىگى مەملەكەتتىك ورتكە قارسى قىزمەت ورگانىنىڭ باقىلاۋىنان تىس نىسانداردا, ياعني تۇرعىن ءۇي سەكتورى مەن اۆتوكولىك قۇرالدارىندا ورىن العان.
حالقىمىزدا «ساقتانساڭ – ساقتايدى» دەگەن ءسوز بار. ياعني, ءاربىر ادام ءورت قاۋىپسىزدىگى تالاپتارىن قاتاڭ ساقتاۋعا ءتيىس. وكىنىشكە قاراي, تۇرعىندار اراسىندا بۇل تالاپ تا ساقتالماي وتىر. بۇل رەتتە جامبىل وبلىسى بويىنشا توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى ازاماتتىق قورعاۋ سالاسىنداعى ءزىلزالالار قاۋىپ-قاتەرىن ازايتۋ جانە باقىلاۋ باسقارماسىنىڭ باس مامانى, ازاماتتىق قورعاۋ پودپولكوۆنيگى دەنيس وحريمەنكو وڭىردە 8551 ءورت قاۋىپسىزدىگى تالاپتارىن بۇزۋشىلىق انىقتالعانىن جەتكىزدى. اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە 1172 لاۋازىمدى جانە زاڭدى تۇلعا تارتىلىپ, ولارعا جالپى سوماسى 21 ميلليون تەڭگەگە جۋىق ايىپپۇل سالىنعان. سوندا دا وسىنداي نەمقۇرايدىلىقتار وڭىردە ءورتتىڭ ورشۋىنە سەبەپ بولۋدا.
«جىل سايىن ءورت قاۋىپتىلىگىنىڭ جوعارى كەزەڭى ىشىندە وبلىستىڭ تابيعي بايلىقتارى ۇلكەن قاۋىپ-قاتەرگە ۇشىرايدى, ياعني ورماندى دالالىق ورتتەردىڭ پايدا بولۋ قاۋپى تۋىندايدى. كوبىنەسە, بۇعان ادامنىڭ ءوزى كىنالى. قۇرعاق ءشوپتى, ەگىن قالدىقتارىن باقىلاۋسىز, رۇقساتسىز جاعۋ, باۋ-باقشا ۋچاسكەلەرىن جيناۋ بارىسىندا جينالعان قوقىس پەن شوپتەردى ورتەۋ ورىن الادى. بۇدان باسقا, تۇرعىندار جاپپاي تابيعات اياسىنا شىعا باستايدى جانە دەمالىس بارىسىندا ءورت قاۋىپسىزدىگى ەرەجەلەرىن ساقتامايدى», دەيدى ماقسات اكىمباەۆ. ماسەلەن, بيىل وبلىس اۋماعىندا 1136 گەكتار القاپتا 146 ءورت جانە 12 ورمان ءورتى بولعان. بۇل شامامەن 37000 گەكتار القاپقا كەلتىرىلگەن شىعىن 16 ميلليون تەڭگەنى قۇراعان. سونداي-اق 577 گەكتار القاپتا 7 دالا ءورتى بولسا, ودان كەلگەن شىعىن 3,5 ميلليون تەڭگەگە جەتكەن. ءورتتىڭ ورىن الۋىنا سەبەپشى بولعان 271 تۇلعاعا اكىمشىلىك جازا قولدانىلعان. ال ونىڭ ىشىندە 162 ادامعا جالپى سوماسى 1 ميلليون 295 مىڭ 325 تەڭگە بولاتىن اقشالاي ايىپپۇل سالىنعان جانە 109 ەسكەرتۋ بەرىلگەن. اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتقا ءورت قاۋىپسىزدىگى ەرەجەلەرىن ساقتاماعان 28 نىساننىڭ جۇمىسىن توقتاتۋ بويىنشا تالاپ-ارىز جولدانىپ, ولار سوت شەشىمىمەن قاناعاتتاندىرىلعان.
وڭىردە نەگىزىنەن ءورتتىڭ شىعۋ سالدارىن اۋداندار قۇرايدى. ۇستىمىزدەگى جىلى تالاس اۋدانىندا 6 ورمان ءورتى تىركەلسە, مەركى اۋدانىندا – 3, بايزاق اۋدانىندا – 2 جانە مويىنقۇم اۋدانىندا 1 ورمان ءورتى ورىن العان. وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا ورمان ءورتىنىڭ سانى 4,4 ەسەگە, ماتەريالدىق شىعىن 4 ەسەگە, ال ءورت اۋماعى 2 ەسەگە ازايعان. الايدا ماماندار بيىلعى جىلى ءورت سانى تالاس اۋدانىندا 3 ەسەگە وسكەنىن ايتىپ وتىر. ورمان ورتتەرى سانىنىڭ تومەندەۋى مويىنقۇم, مەركى, بايزاق, ت.رىسقۇلوۆ, جۋالى, شۋ جانە جامبىل اۋداندارىندا ازايعانىمەن, ۇستىمىزدەگى جىلى دالا القاپتارىنداعى ءورت سانى 2 ەسەگە, ال ورتتەن كەلگەن شىعىن 10 ەسەگە ارتقان. كەرىسىنشە, دالا ورتتەرىنىڭ سانى ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىندا 4 ەسەگە, جۋالى جانە قورداي اۋداندارىندا 100 پايىزعا ارتقان. ايتا كەتۋ كەرەك, اعىمداعى جىلى دالا القاپتارىنىڭ جانۋ وقيعاسى بويىنشا وبلىس اۋداندارى ىشىنەن قورداي اۋدانى كوش باستاپ, 196,5 گەكتار جەردە 32 جانۋ وقيعاسى تىركەلگەن.
جامبىل وڭىرىندە ءورتتى دەر كەزىندە اۋىزدىقتاۋ ءىس-شارالارى جەدەل جۇرگىزىلگەنىمەن, اۋىلدى ايماقتاردا اپاتقا قارسى تۇراتىن قاۋقار بولماي تۇر. «اۋىلدىق وكرۋگتەردە قۇرىلعان ەرىكتى ورتكە قارسى قۇرىلىمداردىڭ جاۋىنگەرلىك دايىندىعىنا جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋ بارىسىندا كەيبىر اۋىلدىق وكرۋگتەردە قۇرىلعان ەرىكتى ورتكە قارسى قۇرىلىمداردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتاندىرىلۋى تومەن دەڭگەيدە جانە ولار ارنايى كيىمدەرمەن, ءورت موتوپومپاسىمەن تولىق جابدىقتالماعان», دەيدى ماقسات اكىمباەۆ. ماسەلەن, بايزاق, مويىنقۇم, سارىسۋ, جۋالى اۋداندارىندا ءورتتى سوندىرۋگە ارنالعان تەحنيكانىڭ سانى وتە از. شامامەن ءار اۋىلدا تەك ءبىر عانا تەحنيكا بار جانە ول بۇزىلعان جاعدايدا ونى تابيعي ورتكە جۇمىلدىرۋ مۇمكىن بولمايدى ەكەن. بايزاق, جامبىل, مەركى اۋداندارىنداعى ەرىكتى ورتكە قارسى قۇرىلىمدار اسپالى ءورت سوندىرگىشتەرىمەن جابدىقتالماعان, سونداي-اق بايزاق, مەركى, سارىسۋ, ت.رىسقۇلوۆ جانە تالاس اۋداندارى ءورت موتوپومپاسىمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن. مۇنىڭ ءبارى دە ءورتتى دەر كەزىندە اۋىزدىقتاۋعا ايتارلىقتاي كەدەرگى كەلتىرەتىنى ءسوزسىز.
ءورتتىڭ الدىن الۋ جانە ونى بولدىرماۋ ماقساتىندا وبلىس اكىمدىگى تاراپىنان قوماقتى قاراجات قاراستىرىلىپ, ءتيىستى تەحنيكالار بولىنگەن. الايدا قاۋىپسىزدىككە قىرىن قاراعان كەيبىر اۋدان اكىمدەرى بۇل ماقساتقا بولىنگەن قاراجاتتى دا قىسقارتىپ جىبەرگەن. وتكەن جىلى ەرىكتى ورتكە قارسى قۇرىلىمداردىڭ مۇشەلەرىن جاۋىنگەرلىك ارنايى كيىممەن جانە قول استى ءورت ءسوندىرۋ قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اۋدان اكىمدىكتەرى تاراپىنان 17 ميلليون 329 مىڭ تەڭگە بولىنگەن بولسا, وسى جىلى بۇل كورسەتكىش قىسقارىپ, اۋدان اكىمدىكتەرى 13 ميلليون 413 مىڭ تەڭگە عانا بولگەن. ءتىپتى مەركى, شۋ, مويىنقۇم اۋداندارىنداعى كەيبىر اۋىلدىق وكرۋگتەردەگى ارنايى كيىمدەردىڭ جانە اياق كيىمدەردىڭ توزىعى جەتكەندىگىنە قاراماستان ولاردى جاڭارتۋعا قارجى دا قاراستىرىلماعان. مۇندايدا قاۋىپسىزدىككە قاراستىرىلماعان قاراجات ەندى قايدا بولىنەدى دەگەن وي كەلەدى.
ءورت – ءتىلسىز جاۋ. جاسىراتىنى جوق, كەيدە بۇل اپاتتىڭ دا ادامداردىڭ نەمقۇرايدىلىعىنان بولاتىنى شىندىق. ماسەلەن, دالا, ورمان ورتتەرىنەن بولەك, وڭىردە ءشوپ جيناۋ ورىندارىندا بيىل 87 ءورت وقيعاسى تىركەلىپ, سونىڭ سالدارىنان 4,5 مىڭ توننادان استام ءشوپ جانىپ كەتكەن. سونىمەن, بۇل تالاي شارۋانىڭ الا جازداي اپتاپ ىستىقتا ەتكەن ەڭبەگى, توككەن تەرى كۇلگە اينالدى دەگەن ءسوز. ء«شوپ پەن ساباننىڭ جانۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – تۇرعىنداردىڭ ءورت قاۋىپسىزدىگىن ساقتاماۋى نەمەسە قاساقانا وت قويۋ. جەم-شوپتەر كوبىنەسە جولعا وتە جاقىن جينالادى. ال ابايسىزدا نەمەسە ادەيى تاستالعان تەمەكى تۇقىلى دا ورتكە اكەلىپ سوعادى. مۇنداي وقيعالاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ەڭ اۋەلى ورتكە قارسى ەرەجەلەر مەن نورمالاردى قاتاڭ ساقتاۋ قاجەت. ءشوپ ەلەكتر وتكىزۋ جەلىلەرىنەن مەيلىنشە الىس جانە قورشالعان جەرلەردە ورنالاسۋى ءتيىس. ەگەر جاقىن جەردە سۋ قورى بولسا, توتەنشە وقيعا ورىن العان جاعدايدا وتتى تەز سوندىرۋگە بولادى», دەيدى ماقسات اكىمباەۆ.
كۇرەڭ كۇز كەلىپ, جەل وتىندە قۋراي باسى سىڭسي باستادى. اسپاندى تورلاعان الا بۇلت, اۋىق-اۋىق سىركىرەپ وتەتىن اق جاڭبىر كوپشىلىكتىڭ ەسىنە كۇن رايىنىڭ قۇبىلىپ كەلە جاتقانىن سالىپ تۇرعانداي. «قىس شاناڭدى جاز سايلا» دەگەندەي, ەندى كەلەسى جىلى دا الاپات ءورتتى بولدىرماۋ ماقساتىندا قاۋىپسىزدىككە قاتاڭ قاداعالاۋدىڭ بولعانى دۇرىس. بارلىق سالاعا قىرۋار قاراجات ءبولىپ وتىرعان اۋداندار ەندى توتەنشە جاعداي سالاسىنا دا نازار اۋدارسا, بالكىم وڭىردە بيىلعىداي ءورت ورشىمەس. سەبەبى جامبىل – ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا زور ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان وڭىرلەردىڭ ءبىرى. سونىمەن قاتار مول تابيعي قورى تاعى بار. توتەنشە جاعدايعا ءتيىستى كوڭىل بولىنسە, ءتىلسىز جاۋمەن كۇرەسۋدە دە بەلسەندىلىك تانىتاتىنىمىز انىق.
جامبىل وبلىسى
