ادەبيەت • 25 قىركۇيەك، 2019

كوركەم اۋدارمانىڭ جايى الاڭداتادى

85 رەتكورسەتىلدى

25-27 قىركۇيەك ارالىعىندا وتەتىن پەن كلۋب جازۋشىلارىنىڭ ەكىنشى حالىقارالىق فورۋمى الماتىدا ءوز جۇمىسىن باستادى. قازاق پەن كلۋبى ۇيىمداستىرىپ وتىرعان ادەبيەت ءۇشىن ماڭىزى زور الەمدىك شاراعا 18 مەملەكەتتەن 81 دەلەگات كەلدى. فورۋم قوناقتارى رەتىندە اقش، گەرمانيا، تۇركيا، رەسەي، انگليا، موڭعوليا، ماروككو، ليتۆا، وزبەكستان، ءازىربايجان، قىرعىزستان جانە تاعى باسقا ەلدەردىڭ قالامگەرلەرى، اۋدارماشىلارى، سىنشىلارى مەن پۋبليسيستەرى شاقىرىلدى. وسىلايشا الماتى تاعى دا ادەبيەت تۋرالى ماڭىزدى اڭگىمەنىڭ ورتالىق-وزەگىنە اينالدى.

جازۋشىلاردىڭ وتكەن جىلعى فورۋمىمەن سالىستىرعاندا، بۇل ەكىنشى حالىقارالىق فورۋم ايتارلىقتاي ايىرماشىلىققا يە. ەڭ الدىمەن، كوتەرىپ وتىرعان تاقىرىبىمەن ەرەكشەلەنەدى. الەمنىڭ ءار ەلىنەن كەلىپ باس قوسقان ادەبيەتشىلەر وتە وزەكتى ماسەلەنى، اسىرەسە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ قالامگەرلەرى ءۇشىن ماڭىزى زور كوركەم اۋدارما ماسەلەسىن تالقىلايدى.

العاشقى باياندامانى جاساعان حالىقارالىق قازاق پەن كلۋبىنىڭ پرەزيدەنتى، فورۋمدى ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى بيگەلدى عابدۋللين حالىقارالىق جيىننىڭ ماقساتىن تۇسىندىرە كەلە، بۇگىنگى قازاق ادەبيەتى باستان كەشىپ وتىرعان داعدارىس پەن توقىراۋ سالدارىنىڭ سان جىلدارعا سوزىلىپ بارا جاتۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن سارالادى. ونىڭ باستى سەبەبى &ndash؛ اۋدارما ءىسىنىڭ اقساۋى. تالانتتى قولدان شىققان ءتارجىمانىڭ كەلمەسكە كەتۋى تالاي كلاسسيك جازۋشىنى تاسادا قالدىردى.

قولىنا قالام ۇستاعان كەز كەلگەن جازۋشى كۇندەردىڭ كۇنىندە اۋدارما ماسەلەسىمەن بەتپە-بەت كەزدەسەدى. «؛جازۋشىلار ۇلتتىق ادەبيەتتى جاساسا، اۋدارماشىلار الەمدىك ادەبيەتتى جاسايدى»؛ دەگەن ءسوز بەكەر ايتىلماعان. ۇزاق ۋاقىت بويى قازاق ادەبيەتىنىڭ بىرەگەيلىك قاسيەتى كوپۇلتتىلىق يدەياسىن ۇستانعان ساياساتتىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ كەلدى. قازاق قالامگەرلەرىنىڭ شىعارمالارىن شەت تىلىنە اۋدارۋ ءىسى وتە باياۋ ءجۇردى. ءتارجىما ماسەلەسى تۋرالى ايتىلىپ، قولعا الىنا باستاعان كەزى كەشەلى-بۇگىن عانا. نيۋ-يوركتە اعىلشىن تىلىندە قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى ا.نۇرپەيىسوۆتىڭ «؛قان مەن تەر»؛ كىتابى جارىق كوردى. سونداي-اق قازاق پەن كلۋبى تاعى دا ون كىتاپتىڭ، ونىڭ ىشىندە، م.ماقاتاەۆتىڭ ولەڭدەر توپتاماسى، ب.سوقپاقباەۆتىڭ، ؛ و.سۇلەيمەنوۆتىڭ، س.ەلۋبايدىڭ، ا.كەكىلباەۆتىڭ، گ.بەلگەردىڭ، و.بوكەيدىڭ جانە م.اۋەزوۆتىڭ تاڭدامالى شىعارمالارىنىڭ اۋدارماسىن ۇيىمداستىردى. قازاق پەن كلۋبى قازاق ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋدى كەزدەيسوق قولعا العان جوق. كەڭەس وداعى ىدىراعان سوڭ بۇكىل الەمدە پوست كەڭەستىك ەلدەر قالامگەرلەرىنىڭ شىعارمالارىنا قىزىعۋشىلىق كۇرت كەمىدى. سوڭعى 25 جىلدا ەكى-ۇش قازاق قالامگەرىنەن وزگەسى الەمدىك دەڭگەيگە شىعا المادى. شىندىقتىڭ جۇزىنە تۋرا قاراساق، اعىلشىن ءتىلى الەمدىك بايلانىس، قارىم-قاتىناس ءتىلى عانا ەمەس، جالپى الەمدىك مادەنيەت تىلىنە اينالىپ وتىر. ال بۇگىنگى الەمنىڭ رۋحاني-مادەني مازمۇنى وتكەن كەزەڭگە قاراعاندا سان قاتپارلى. اعىلشىن ءتىلى ادەبيەتكە وسى ءۇشىن كەرەك.

ب.عابدۋللين تانىمى ۇلتتىق قۇندىلىقتان ءنار العان، وي جۇيەسى ؛ قاتپار-قاتپار، ءپالساپالىق ورامعا نەگىزدەلگەن، ءتىلى قۇنارلى كەلەتىن قازاق قالامگەرىنىڭ شىعارماسىن شەت تىلگە اۋدارۋ وڭاي-وسپاق شارۋا ەمەس ەكەنىن ورىندى ەسكە سالدى. ورتاڭقول تۇگىلى، «؛مەن»؛ دەگەن كاسىبي شەبەردىڭ وزىنە قۇرىق سالدىرا قويمايتىن وبرازعا، ويعا، ستيلگە قۇرىلعان قازاق جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارى ناقتى ءارى دايەكپەن جازىلاتىن ەۋروپالىق، باتىستىق ادەبيەتپەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. قازاق ءتىلىن اۋدارماعا يكەمدەۋ ءۇشىن تاجىريبەمەن شىڭدالعان دايىندىق كەرەك. ؛

قازاق پەن كلۋبى كىتاپتاردىڭ قاعاز نۇسقاسىن عانا شىعارىپ قويماي، ەلەكتروندى نۇسقامەن امازون جەلىسى ارقىلى ساتا باستاعانىن ايتتى. كىتاپتى باسىپ شىعارۋ ءبىر ماسەلە، تۇپكى ماقسات &ndash؛ كىتاپتى شەتەلدىك وقىرماننىڭ قولىنا تيگىزۋ. پەن كلۋب پرەزيدەنتى بۇل ماسەلەنى بەس باعىتتا شەشۋگە تالپىناتىنىن جەتكىزدى.

«؛قازاقستان ۇكىمەتى اۋدارماعا قارجى ءبولىپ جاتىر. مويىندالعان قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارى الەمنىڭ جەتەكشى التى تىلىنە اۋدارىلا باستادى. جاقسى باستاما. مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ كەلىسىمىمەن شەت تىلىنە اۋدارىلاتىن قالامگەرلەردىڭ ءتىزىمىن جاسادى. مەملەكەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مول مىندەتىنىڭ تاپسىرىس بەرۋشىسى نۇر سۇلتان جانە الماتى قالالارىنداعى ۇلتتىق كىتاپحانالار بولدى. ولار مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ورىنداۋ ءۇشىن تەندەر جاريالادى. الايدا قازاق ادەبيەتىنىڭ شىعارمالارىن اۋدارۋ قۇقىعىن وسى تەندەردى ۇتىپ العان ۇيىمدارعا تاپسىرىلعان. قىسقاسى، اۋدارماشىلاردىڭ، رەداكتورلاردىڭ كاسىبي ؛ قابىلەتىن ەشكىم ەسكەرمەگەن. سوندىقتان بىردە-بىر ادام ەڭ باستى سۇراققا، «؛بۇل كىتاپتاردىڭ اۋدارىلۋ ساپاسى قانداي دەڭگەيدە، ول الەمدىك وقىرماندى تارتا الا ما؟»؛ دەگەن ماڭىزدى سۇراققا باس قاتىرماعان»؛ دەيدى ب.عابدۋللين. وسىعان بايلانىستى ب.عابدۋللين مىنانداي مىسال كەلتىردى. وتكەن جىلدارى يسپانيانىڭ بەلگىلى جازۋشىسى ءارى بەدەلدى اۋدارماشىسى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ساپارلاپ كەلەدى. سوندا «؛اق بوز ءۇيى»؛ يسپان تىلىنە اۋدارىلعان سماعۇل ەلۋباي: «؛مەنىڭ كىتابىم يسپان تىلىنە قالاي اۋدارىلىپتى؟ وقىپ، ويىڭىزدى ايتىڭىزشى»؛ دەپ كىتابىن الگى جازۋشىعا ۇسىنادى. كىتاپپەن تانىسىپ شىققان يسپان جازۋشىسى: «؛كەشىرىڭىز، بۇل يسپان ءتىلى ەمەس. مۇنى يسپان ءتىلىن بىلمەيتىن ادام اۋدارعان. شىعارما گۋگلمەن اۋدارىلعان»؛، دەيدى. «؛مىنە، مەملەكەتتىڭ اقشاسى وسىلاي قۇمعا كەتىپ جاتىر»؛، دەدى پەن كلۋب پرەزيدەنتى دابىل قاعىپ. قانداي كىتاپ قاي تىلگە اۋدارىلادى &ndash؛ بۇل دا ماڭىزدى ساۋالداردىڭ ءبىرى.

«؛ادەبيەت &ndash؛ حالىقتىڭ جانى»؛ دەپ تەگىننەن تەگىن ايتىلماعان. ءتىلى، تەگى، ءدىنى، ءدىلى بولەك حالىقتاردى ونىڭ ۇزدىك ادەبيەتىنسىز تانۋ مۇمكىن ەمەس. ەكى اراداعى التىن كوپىر مىندەتىن اۋدارماشى اتقاراتىن بولعاندىقتان، ساپالى ءتارجىما جايى كۇن سايىن ايتىلىپ وتىرسا دا، ارتىق ەمەس. حالىقارالىق فورۋمنىڭ ماقساتى دا سول &ndash؛ جازۋشى ءۇشىن عانا ەمەس، ەل ءۇشىن دە جاۋاپكەرشىلىگى ۇشان-تەڭىز نازىك ماسەلەنى كوپ بولىپ تالقىلاپ، ورتاق ۇيعارىمعا كەلۋ.

سماعۇل ەلۋبايدىڭ ايتۋىنشا، اۋدارما &ndash؛ قازاق ادەبيەتىنىڭ بەتكە ۇستار جازۋشىلارىن نە ماقتايتىن، نە تاپتايتىن دەڭگەيدە شەتەلدىك وقىرمانعا جەتكىزەتىن ونەر. ماقتالىپ جاتقانىن وقىرمان قۇلاعى كوپ ەستىمەيدى، ال تاپتالعانى تۋرالى مىسالدار بار. ءوز شىعارماسىنىڭ باسىنان وتكەن سوراقىلىق «؛رۋحاني جاڭعىرۋ»؛ باعدارلاماسى قولعا الىنباي تۇرعان كەزدە، اۋدارما ءىسى مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلمەگەن تۇستا بولعان جاعداي ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «؛ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى»؛ قىزمەتى دە اۋدارما ىسىندە وسىنداي ولقىلىق ورىن الماۋ ءۇشىن قولعا الىندى دەپ ويلايمىن. اۋدارىلاتىن كىتاپ ءوز ەلىندەگى وقىرمانداردىڭ باعاسىن العان، ۋاقىت سىنىنان وتكەن كىتاپ بولۋ كەرەك. ءوز ەلىندە مويىندالماعان شىعارمانى شەت ەل قالاي مويىنداماق؟ وسى تاڭداۋدان وتكەننەن كەيىنگى ۇلكەن سۇراق: «؛اۋداراتىن ادام كىم؟»؛ بولۋى كەرەك. شەتەلدە بۇل ماسەلەمەن ادەبي اگەنتتىكتەر اينالىسادى، ەڭبەگى ءۇشىن اقى الاتىن بولعاندىقتان، شىعارما اۋدارىلعاننان باستاپ جارىققا شىققانعا دەيىنگى جاۋاپكەرشىلىكتى تولىقتاي موينىنا الادى. ال قازاقستاندا ادەبي اگەنتتتىڭ كىم ەكەنىن، اگەنتتىكتىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىن جازۋشىلار دا بار»؛، دەيدى قالامگەر.

قازاق ەلىندە وتەتىن ادەبيەتتىڭ اۋقىمدى جيىنىن، ارينە، تارلان اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ قاتىسۋىنسىز ەلەستۋ مۇمكىن ەمەس. الەمدىك كەڭىستىكتە وتەتىن تالاي ادەبي باسقوسۋلارعا قاتىسىپ جۇرەتىن اقىن دۇنيەجۇزىلىك ادەبيەتتىڭ احۋالىن، بۇگىنگى دەڭگەيىن ءبىر قالامگەردەي سەزىنەتىنىن بايقاتتى. «؛قازاقستان جازۋشىلار وداعى جانە پەن كلۋب. بىر-بىرىنە باسەكەلەس پە، الدە ءبىرىن-بىرى تولىقتىرا ما، ناتيجەسىن ۋاقىت كورسەتەدى. ارتتا قالعان وتىز جىل جازۋشىلار وداعى ءۇشىن كەرەمەت بولدى دەپ ايتا المايمىن. بۇل ءبىر بۇيىعىپ جاتقان كەزەڭ سەكىلدى كورىنەدى. ونىڭ كوپتەگەن سەبەپتەرى بولدى، ول تۋرالى نۇر سۇلتاندا وتكەن ادەبيەتشىلەردىڭ الەمدىك فورۋمىندا ايتتىم. اۋدارماعا بولىنگەن مەملەكەت قارجىسى ورىندى جۇمسالۋى كەرەك. ءبىراق تەندەر ويناتىپ، تومەن اقىعا كەلىسكەندەرگە ادەبيەتتىڭ تاعدىرىن، اۋدارمانى سەنىپ تاپسىرۋ اقىلعا سىيمايدى. ادەبيەتتىڭ ماسەلەسىن وسىنداي جولمەن شەشۋگە بولا ما؟ اۋدارماشى ءالسىز بولعان سوڭ ەڭبەگىن تومەن باعالاپ تۇر. وسىنى تۇسىنبەگەنىمىز وكىنىشتى»؛، دەدى ولجاس ومارۇلى رەنىشىن جاسىرا الماي. و.سۇلەيمەنوۆ پەن كلۋبتىڭ باعىتىن قولدايتىنىن ءبىلدىردى. اۋدارمانىڭ ساپاسىنا اقىن مەن جازۋشىنىڭ، تۇتاس شىعارمانىڭ تاعدىرى بايلاۋلى ەكەنىن مىنا ءبىر مىسالمەن دالەلدەي ءتۇستى. رەسەيدىڭ تەڭدەسى جوق پروزايگى، كەڭەس وداعىنىڭ 1960-80 جىلدار ارالىعىنداعى كەزەڭىندە جارقىراي كورىنگەن يۋريي كوزاكوۆتى ەسكە الدى. ول كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردى ءوزى ارالاپ، اۋدارىلۋى قاجەت اۆتور مەن شىعارمانى ءوزى ىزدەيدى ەكەن جانە ىزدەپ ءجۇرىپ، ەڭ قالىڭ دەگەن روماندى تاڭداپ الاتىن كورىنەدى. سەبەبى، كەرەقارىس كىتاپقا تولەنەتىن قالاماقىنىڭ دا جوعارى بولاتىنى بەلگىلى. ءسويتىپ ول ا.نۇرپەيىسوۆتىڭ «؛قان مەن تەرىن»؛ تاڭداپ الادى. كىتاپ اۋدارىلىپ جارىققا شىعادى. راسىندا دا، ءتۇپنۇسقادان الدەقايدا قالىڭداۋ بولىپ جاريالانادى، كوزاكوۆ تا قالاماقىنىڭ استىندا قالادى. و.سۇلەيمەنوۆتىڭ ايتۋىنشا، يۋ.كوزاكوۆتىڭ اۋدارماسى &ndash؛ ناعىز ساپا كەپىلى. اۋدارماشىنىڭ دەڭگەيى، بەدەلى ءوز ءرولىن اتقارماي قويمايدى. «؛قان مەن تەر»؛ مەملەكەتتىك سىيلىق الدى. فرانسۋزدىڭ اتاقتى جازۋشىسى ا.نۇرپەيىسوۆتىڭ شىعارماسىنا تامسانىپ تۇرىپ پىكىر ايتتى. كوزاكوۆ قازاق قالامگەرىنىڭ شىعارماسىن بيىك دەڭگەيگە الىپ شىقتى. «؛ەكىنشى كوزاكوۆ ەندى قايتىپ تۋمايدى»؛، دەدى ولجاس اقىن. ول سونداي-اق «؛كىمدەر اۋدارىلۋى كەرەك؟»؛ دەگەن اڭگىمەنى دە قوزعادى. قازاق ادەبيەتىن جاڭا، بيىك بەلەسىنە كوتەرىپ كەتكەن وتىزىنشى جىلداردىڭ قۇرباندارى ءىلياس جانسۇگىروۆ، بەيىمبەت مايلين، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتاردىڭ شىعارمالارىن اۋدارۋ ؛ ءىسى ۇمىت قالماۋى ءتيىس. اقىننىڭ ايتۋىنشا، ولاردىڭ ؛ «؛اتىلىپ كەتكەنىنىڭ»؛ وزىندە وقىرمان تارتاتىن كۇش بار.

قازاقستانداعى ادەبي ۇردىستە بۇگىنگى قازاق قالامگەرلەرىنىڭ الەمدىك ادەبيەتپەن بايلانىسىنىڭ ناشارلىعى سەزىلەدى. بۇل قازاق جازۋشىلارىنىڭ بەلگىلى ءبىر دارەجەدە سىرتقى الەممەن بايلانىسىن جوعالتىپ الۋىمەن دە تۇسىندىرىلەدى. ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ شەت تىلىندەگى ساپالى اۋدارماسى بولماعاندىقتان، ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزگە قىزىعۋشىلىق تا تومەندەپ كەتكەن. بۇعان قوسا، ءبىزدىڭ قالامگەرلەرىمىزدىڭ دەنى شەت ءتىلىن بىلمەيدى، وسىدان كەلىپ الەمدەگى ادەبي ءۇردىستى شىنايى باعالاۋدىڭ مۇمكىندىگى شەكتەلەدى.

ب.عابدۋلليننىڭ پىكىرىنشە، ادەبي فورۋم وسىنداي قولايسىزدىقتاردى بولدىرماۋعا، جازۋشىلاردىڭ بىر-بىرىمەن جاقىنىراق تانىسىپ، ارالاسۋىنا مۇمكىندىك تۋدىرادى. وسىنداي جيىن ۇستىندە ءبىر-بىرىنىڭ شىعارماشىلىعىنا كاسىبي قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، باسقا ەلدەردىڭ زاماناۋي ادەبيەتىن كوبىرەك تانىپ، وزدەرىنە اۋدارماشىلار تابا الادى.

مۇنداي اۋقىمدى شارا الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىنسىز ءوتۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. فورۋم ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىك «؛رۋحاني جاڭعىرۋ»؛ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالىپ وتىر. باعدارلامادا «؛ەگەر ءبىز ۇلت بولىپ قالعىمىز كەلسە...، «؛جاھاندىق كەڭىستىكتەگى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت»؛ دەگەن تاعى ءبىر جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىسپىز»؛ دەلىنگەن. قازاق پەن كلۋبى مەن قالا اكىمدىگى ناق وسى تاپسىرمانى نەگىزگە العانىن اتاپ ءوتتى.

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

مىرقىمباي

ادەبيەت • كەشە

قالامگەرمەن كەزدەستى

ادەبيەت • كەشە

قاراشاداعى قوڭىر ولەڭ

ايماقتار • كەشە

اقشا اۋدارىمىن تەكسەرەدى

ەكونوميكا • كەشە

التىنشى راۋندتا جەڭدى

كاسىپقوي بوكس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار