رۋحانيات • 25 قىركۇيەك، 2019

ۇلىق اتاقتىڭ ۇلاعاتى

1876 رەت كورسەتىلدى

ۇلتىمىزدىڭ ۇلى قالامگەرى ءابىش كەكىلباەۆقا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ «ەڭبەك ەرى» اتاعىن بەرىپ، التىن جۇلدىزدى وردەندى تاپسىرعان كەزدەن كەيىنگى جەل ءسوز كوپتەگەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە، اعىمداعى سىڭارجاق باسپاسوزدەردە سان رەت جازىلىپ، سان-ساققا جۇگىرتىلدى. شىندىعىندا، «بۇل قالاي بولدى، اقيقاتى قانداي؟» دەگەن ءدۇدامال سۇراققا دايەكتى جاۋاپ، دەرەكتى ءۋاج ايتاتىن ءسات كەلدى.

اۋرۋدا  شانشۋ جامان، سوزدە قاڭقۋ جا­مان ەكەنىن جۇرتىمىز جاقسى بىلەدى. ءابىش اعا 70 جاسقا تولىپ، وعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى» اتاعى بە­رىلۋىنىڭ العاشقى ساتىنەن باستاپ، اقى­رىنا دەيىن باسى-قاسىندا بولىپ، ءوز كو­زىممەن كورگەن جايتتاردىڭ ەگجەي-تەگجەيىن ايتۋدىڭ  رەتى كەلدى.  وقيعانىڭ ءمان-جايىن ايتۋ ماقساتىندا بۇدان 3 جىل بۇرىن «ەگەمەن قازاقستاندا» جا­ريالانعان «شاندوزدى ساعىنعاندا» دەگەن ماقالامدا  ايتىلعان ءسوزدىڭ ءبىر پا­راسىن  قايىرا ايتۋ ءۇشىن  وتكەن كۇنگە شەگىنىس جاساۋ قاجەتتىگى تۋدى.

2009 جىلدىڭ قاراشا ايىنىڭ ال­عاشقى ونكۇندىگىندە ەڭبەك دەمالىسىمدى «وقجەتپەس» شيپاجايىندا وتكىزبەك بولىپ،  ناقتىراق ايتقاندا،  10-شى قا­راشا كۇنى، تاڭەرتەڭ كولىگىمدى اۋلادان شىعارىپ جاتتىم. قول تەلەفونىم قوڭىراۋلاپ قويا بەردى. ءابىش اعا ەكەن. «وتەگەن، ۇيدەسىڭ بە، قازىر ۇيگە كەلە الا­سىڭ با، اقىلداساتىن شارۋا بولىپ قال­دى» دەدى سالەمىمدى الىپ. داۋىسىندا از­داعان ابىرجۋ بار ەكەنىن سەزدىم. ابە­كەڭە  دەمالىسقا شىعىپ، جول جۇرگەلى جاتقانىمدى ايتىپ، «ەگەر مۇمكىن بولسا، تەلەفونمەن ايتۋعا بولا ما؟» دەپ سۇرادىم. ابەكەڭ: «وتكەندە  مەنى قا­سىم-جومارت كەمەل ۇلى  قابىلداپ: «ابەكە، ۇلكەن جاسقا كەلەسىز، ءسىزدى جو­عارى ماراپاتقا ۇسىنباق ويىمىز بار، الاڭ بولماڭىز» دەپ ەدى. قاجەتتى قۇ­جاتتى دايىنداۋ بارىسىندا وعان «كەكىلباەۆتىڭ سوڭعى ناگرادا العان ۋا­قىتىنا بەس جىل تولعان جوق، زاڭ بويىنشا ەرەجەگە ساي كەلمەيدى» دەگەن اقپارات بەرىلىپتى. ول جاڭساق اقپارات، مەنىڭ سوڭعى العان ماراپاتىما تۋرا بەس جىل تولدى، وسىنى ناقتىلاپ، قانات ساۋداباەۆقا  جەتكىزىپ، انىق-قانىعىن تۇ­سىندىرسەڭ»، دەدى ءسال شاپشاڭداۋ سوي­لەپ. «اعا، مەن بۇگىن جولعا شىعا بەرەيىن، دۇيسەنبى كۇنى قايتىپ كەلىپ، مەملەكەتتىك حاتشىعا كىرىپ، (ول كەزدە قانات ساۋداباەۆ مەملەكەتتىك حاتشى ءارى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولاتىن) بارلىق جاعدايدى ايتىپ، قاجەتتى ارەكەت جاساۋدىڭ جولىن قاراستىرۋعا ءوتىنىش بىلدىرەمىن، الاڭ بولماڭىز»، دەدىم.

ۋادەم بويىنشا ەكى كۇننەن سوڭ قاي­تا ورالىپ، دۇيسەنبى كۇنى سىرتقى ىس­تەر مينيسترلىگىندە وتىرعان قانەكەڭە كەلىپ كىردىم. ول: «سەن دەمالىستا ەمەس­سىڭ بە، نەعىپ ءجۇرسىڭ؟» دەپ قارسى ال­دى. ابەكەڭنىڭ سالەمىن جەتكىزىپ، بار­لىق جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ ايتتىم. قا­نەكەڭ: «مەن بۇل جاعىن ەستىگەن جوق ەدىم، ابەكەڭ قايدا، ۇيىندە بولسا دەرەۋ تەلەفونىن قوس» دەپ شۇعىل قي­مىلدادى. تەلەفون سوعىپ، امانداسىپ، مەم­لەكەتتىك حاتشىنىڭ سويلەسكىسى كە­لىپ تۇرعانىن جەتكىزدىم. ەكەۋى ەمەن-جار­قىن سالەمدەسىپ، ءازىل-قالجىڭ جاراس­تىرىپ، جايدارى سويلەستى. قانەكەڭ: «ابەكە، الاڭ بولماڭىز، رەنجىمەڭىز، مەن  نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا كىرەمىن، بار­لىق جاعدايدى ايتامىن، ول كىسى دە دۇ­رىس تۇسىنەدى دەپ ويلايمىن، سوسىن حابا­رىن بەرەمىن» دەپ ءسوز بەردى  دە، ماعان: «قازىر ابەكەڭنىڭ ۇيىنە بار، سول جەردەن ماعان قوڭىراۋ شال، اعاڭنىڭ ءتيىستى قۇ­جاتتارىن تەزدەتىپ دايىندا» دەپ تاپسىرما بەردى. ابەكەڭنىڭ كوڭىلى جايدارى قا­لىپقا ءتۇسىپتى. ون بەس مينۋتتىڭ شاماسىندا  قانەكەڭ تەلەفون سوقتى. تۇتقانى ءابىش اعاما بەردىم. ەكەۋى تاعى ءبىرشاما سويلەسىپ، ورتاق كەلىسىمگە كەلدى.

وسى جەردە ايتا كەتەيىن، مەنىڭ جۇ­بايىم ناعيما سارسەنقىزى 7 جىل ءابىش اعانىڭ پارلامەنت  سەناتىنداعى كومەك­شىسى بولدى، ونىڭ وسى جىلداردا جازعان بار­لىق شىعارمالارىن كومپيۋتەردە تەر­دى، اعانىڭ 10 تومدىق شىعارمالار جي­ناعى تولىق ونىڭ قولىنان ءوتتى. وسىعان وراي  ابەكەڭنىڭ بارلىق جازعاندارى دا مەنىڭ كوز الدىمدا بولدى، تەرىمنەن شىق­قان بارلىق تۋىندىسىن وقىپ، تەر­گەن كەزدەگى  ءارىپ قاتەلەرىن تۇزەپ، كو­شىرمەلەرىن جاساۋعا كومەكتەسىپ، باس­پاسوزگە جىبەرەتىن ماقالالارىن قاراپ، رەتتەپ، جولداپ وتىردىق. ابەكەڭە كەلە­تىن جۇزدەگەن حاتتارعا جاۋاپ جازۋعا دا­ ءبىرشاما ارالاسقان جايىم بار. اسى­رە­سە اعانىڭ ۇلى تۇلعالار تۋرالى تول­عا­نىستارىن تولقىپ وقىپ، وي تەرەڭ­دىگى مەن كوركەمدىك شەبەرلىگىنە ءتانتى بولۋشى ەدىم.

ەرتەڭىنە مەملەكەتتىك حاتشى شاقى­رىپ الىپ: «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىندا بولدىم، ءبارىن ايتتىم، پرەزيدەنت ابەكەڭدى 19 قاراشا كۇنى ساعات 3-تە قابىلدايتىن بول­دى، اعاڭدى سوعان دايىندا، قاجەتتى قۇجاتتاردى رەتتەپ، ناگرادا سەكتورى­نا وتكىز» دەپ جانە تاپسىرما بەردى. قا­جەتتى قۇجاتتاردىڭ ءبارىن  دايىنداپ قوي­عان ەدىك. ءابىش اعانىڭ ۇيىنە بارىپ، كەزدەسۋدىڭ بارلىق جاي-جاپسارىن ايتىپ، قابىلداۋ كۇنىنە دايىندىقتى باس­تاپ كەتتىك. ابەكەڭنىڭ تۋعان كۇنى جەل­توقساننىڭ 6-سى عوي. پرەزيدەنت سول كۇنى شەتەلگە مەملەكەتتىك  ىسساپارمەن بارا­تىنىن ايتىپ، ابەكەڭنىڭ سالتاناتتى كەشىن 5-ءشى جەلتوقسانعا قويۋىن وزى­مەن كەلىسىپ، شەشىم قابىلدادى. مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن العان  پرەزيدەنت  كەڭسەسىنىڭ  باستىعى ەل­باسىنىڭ سالتاناتتى كەشتەگى ءسوزىنىڭ، ما­راپاتتاۋ ءراسىمىنىڭ جوباسىن دايىنداۋ­دى ماعان تاپسىردى.

ءابىش اعانىڭ 70 جاسقا تولۋ سالتانات­تى كەشى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا وتەتىن بولدى. زال لىق تولدى. ءالى ەشكىم دە ابەكەڭە پرەزيدەنتتىڭ  قانداي وردەن، اتاق بەرەتىنىن بىلمەيتىن. مۇنى تەك 3 كۇن قال­عاندا مەن ءبىلدىم، بىراق بۇل ماسەلە قىز­مەتتىك  قۇپيا بولعاندىقتان ونى ەش­كىمگە ايتۋعا بولمايتىن ەدى، ءتىپتى بەرەتىن ساعاتقا دەيىن قۇپيا ۇستادىق. تەك ءبىر كۇن قالعاندا ابەكەڭنىڭ وزىنە عانا قۇپيالاپ ايتتىم. ءبارىمىز كۇتكەن كۇن كەلدى.  سالتانات باستالدى. ساحنا تورىنە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كوتەرىلدى. ول ءوزىنىڭ قازىرگى زامانعى  رۋحانيات الە­مىندەگى، ۇلتتىق ءسوز ونەرىندەگى  زاڭعار قا­لامگەر، زامانداسى ءابىش كەكىلباەۆ تۋ­رالى، كەيىن مادەنيەت سالاسىنداعى باعدارلامالىق  ءسوز رەتىندە قابىلدانىپ، جو­عارى باعاسىن العان ارناۋ ءسوزىن وقىپ بولىپ، ەندى جارلىقتى وقۋ جونىندە پارمەن بەردى. زال سىلتىدەي تىنعان ەدى. جۇرت دەمىن ىشىنە تارتا كۇتكەن جارلىق وقىل­دى. ابەكەڭە كوپشىلىك كوپتەن كۇتىپ جۇرگەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى – ەڭ جوعارى اتاعى بەرىلىپ، ونى ەلباسى قولىنا ۇستاپ جوعارى كوتەرە حالىققا كورسەتىپ، ابەكەڭە قاراي بەيىمدەلدى.

ابەكەڭ  قاتتى تولقۋ ۇستىندە بولاتىن. ويتكەنى ەلباسىنىڭ ەتەنە قۇرمەتپەن ايتىلعان ەرەكشە ءسوزى جانى دا، جۇرەگى دە نازىك ابەكەڭدى تىم تولقىتىپ جىبەرگەن-ءدى. زال گۋلەپ كەتتى، جۇرتشىلىق ورىندارىنان تۇرىپ، ۇزاق قول شاپالاقتادى. بۇل ابەكەڭدى ودان ءارى تولقىتىپ، ەجەلدەن كوڭىلى بالاداي ءابىش اعا جاۋاپ سوزىندە جانارى بوتالاپ: «بۇل سىيلىقتى الدىڭعى اعالارىم، الىپتار توبىنىڭ وكىلدەرى دە الا العان جوق ەدى، بۇل سو­لارعا بۇيىرماس ماراپات ەدى عوي» دەپ كەم­سەڭدەپ، كوڭىل تولقىنى كوزىنەن كورىنگەنى دە شىندىق. كوپ ادامنىڭ دا كوزىندە قۋانىش جاسى مولدىرەپ تۇردى. ساحنادا تاۋەلسىزدىك تۋىن بىرگە كوتەرىسكەن ەكى ارىپتەس – ءابىش ۇلى مەن ءابىش حالقىنىڭ ورتاسىندا جاراسىپ تۇر ەدى.

اسقان ءبىلىمپاز، ەرەكشە ەرۋديت، ادامزات تاريحىنداعى اسىل داستۇرلەر مەن تاريحي  ەتيكانى تەرەڭ بىلەتىن، تاڭداۋلى تاعى­لىم مەن سانالى ساراپشىلدىقتى بالا جاسىنان تال بويىنا سىڭىرگەن امبە­نازار ابەكەڭ وسىنداي جان تولقى­نى­سىنداعى جارقىن ساتتە ءوزىن قالاي ۇستاۋى كەرەك ەدى؟ ادەبيەت پەن اسكەري تاقىرىپتى قاتار ەكشەگەندە ەسكە تۇسەتىن مىنا جايلار جادىمىزعا ورالادى: اۋەلى اككولادا تۋرالى ايتالىق. ەۋروپالىق قاۋىمدا ورتاعاسىرلىق كەزەڭنەن بەرى كورول  ەرجۇرەك جاۋىنگەرگە رىتسارلىق دارەجە بەرگەندە نەمەسە رىتسارلىق قا­تارعا قوسقاندا بولاتىن ءراسىم (تسەرەمونيا) «اككولادالىق ءسات» اتالادى. ياعني، ارنايى وردەن تاپسىرىلعاندا  جاڭا رىتسار كورولدىڭ الدىندا تىزە بۇگىپ،  وردەندى سۇيەدى. اسكەري ينيتسياتسيا بولىپ تابىلاتىن بۇل ءداستۇر بەرىلگەن وردەنگە، سول ارقىلى وتانعا، تۋعان حالقىنا قۇرمەت كورسەتۋ بەلگىسى. وسىناۋ وقيعانىڭ قار­ساڭىندا وردەن الۋشى الدىن الا دامۋازو جاساپ نەمەسە مۇسىلمان ءدىنى تىلى­مەن ايتساق،  عۇسىل جۋىنىپ، سودان كەيىن اپپاق كويلەگىن كيىپ، القىزىل سيۋركو، قوڭىر شوسس، التىن شپور تاعىنىپ، بەلىنە سەمسەرىن تاعادى. رىتسار رۋحى وسى­لاي كىرەدى. بايان  بەكزاتتىق وسىلاي بايىپتالادى.

سالتاناتتى راسىمنەن  بىرەر كۇن بۇ­رىن  قالا اكىمدىگى دە ابەكەڭنىڭ ۇيىندە بولىپ، سالتاناتتى ءراسىمنىڭ ورىندالۋىنا لايىق ءوز ءىس-شارالارىن ويلاستىردى. دەمەك، ابەكەڭ اككولاداعا قاپىسىز دايىندالدى. بۇل ءداستۇر كەزىندە، ورتا عاسىرلاردا، اسكەري سالت ەسەبىندە بولسا، كەيىن كرەسشىلەر مۇنى ءدىني احۋالعا اي­نالدىرىپ، ونىڭ ءمانى مەن ماقساتىن ءبىر­شاما وزگەرتىپ جىبەردى. حريستيان ءدىنى مۇنى شىركەۋدى قورعاۋ ماقساتىندا كوپ پايدالاندى. ءوز كەزىندە باتىس ەۋروپادا وركەن جايعان بۇل رىتسارلىق ءداستۇر كەيىن كەلە مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى كورولدىك مارا­پاتقا اينالىپ، مەملەكەتتىك دارە­جەسى جوعارىلادى.  بۇل جاعىنان دا ابە­كەڭ وسى داستۇرگە ابدەن لايىقتى ەدى. رىتسارلىق قاسيەت ادامنىڭ يماني-مو­رالدىق كودەكسى رەتىندە باعالانىپ،  ەۋروپالىق ادەبيەتتە رومانتيكالىق وبرازعا بەيىمدەلىپ، ادامنىڭ اسىل دارە­جەسى رەتىندە ساناتقا كىردى. بۇل جاعىن دا جان-جاقتى بىلەتىن، الەم ادەبيەتىندەگى رى­تسارلىق كودەكستى  تەرەڭ تاني العان ءبىلىمپاز  ابەكەڭ ۇلگىلى مەكتەپتىڭ وزات وقۋشىسىنداي بولاتىن. قازاق  تاري­حى­نان گورى ەۋروپا تاريحىن تەرەڭ بى­لەتىنىمىز بار عوي، ۋاقىت وتە كەلە رى­تسارلىق ادەبيەتتىڭ رومانتيكالىق-كلاس­سيكالىق تۇرىنە دەندەپ اينالىپ، ورىس ادەبيەتى ارقىلى قازاق جەرىنە دە جەتتى. بىرتە-بىرتە رىتسارلىق  جەست، ارەكەت  ەر­لەردىڭ قول الىسۋى قا­­رەكەتىنە ۇلاسىپ، كۇن­دە كورسەك تە جا­پاتارماعاي  جاپىرلاپ قول الىساتىن بولد­ىق. مۇنىڭ ءوزى دە از­دىق ەتىپ، كەشەگى برەجنەۆتىك كەزەڭدە ەر­لەر مەن ەرلەر تۇرا قالىپ سۇيىسەتىن بولدى. بۇل جاعىنان دا ابەكەڭ كەندە بولعان جوق. سالەم بەرگەن كىشىنى، ارداقتى اعاسىن، قادىرلى جەڭگەسىن، ءتىپتى تانىمايتىن جانداردى دا «اينالايىن» دەپ قۇشاقتاپ، ابەكەڭ باس سالىپ ءسۇيىپ جا­تاتىن.  ابەكەڭ وسى ادەتىن تاستاعان جوق.  جاقسى كورگەنىن جاتىرقاماي سۇيۋ­مەن ءوتتى.

ءوز  ءۇيىنىڭ ءنومىرىن، تەلەفونىن، قاي قا­باتتا تۇراتىنىن دا بىلە بەرمەيتىن ابەكەڭ، ءومىرى قول تەلەفوندى قولىنا ۇستاپ كورمەگەن ابەكەڭ، ءۇي شارۋاسىنا مۇلدە جوق ابەكەڭ، ادامزاتتىڭ تاريحىن جاتقىزىپ-ورگىزىپ، الەم ادەبيەتىنىڭ ۇلى تۇلعالارىنىڭ تۋعان-ولگەن جىلدارىن عانا ەمەس، ولاردىڭ شىعارمالارىن ءوزى جا­زىپ شىققانداي تالداپ،  تاراتاتىن  ابەكەڭ،  ءۇي كىتاپحاناسىندا  تەكشەلەپ جينالعان 30 مىڭداي كىتاپتىڭ قايسىسى قاي جەردە تۇرعانىن، ءبىر دەرەك سۇراساڭ ونىڭ قاي كىتاپتىڭ قانداي بەتىندە تۇرعانىن جاتقا ايتاتىن ابەكەڭ، قازاق اقىندارى مەن بيلەرىنىڭ، باتىرلارى مەن حاندارىنىڭ تاريحىن، حالقىنا سىڭىرگەن ەڭبەگىن، مىنەز-قۇلقىن، ادەت-عۇرپىن تاڭ­نان تاڭعا جاتقا ايتاتىن ابەكەڭ، ورىس جانە الەم ادەبيەتىن تالداعاندا سول ەل­دىڭ وكىلدەرىنىڭ اۋزىن اشتىرىپ، كوزىن جۇمعىزاتىن ابەكەڭ، مەملەكەت دامۋىنىڭ مىڭ سىرىن ءبىر باسىنا سىيدىرعان ابەكەڭ، تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تۋعان ەلىنە تىك تۇرىپ قىزمەت ەتكەن ابەكەڭ حاندىق داۋىرىمىزدەگى سالت-ءداستۇر مەن ادەت-عۇرىپتى، ادامدىق كو­دەكس پەن مىنەزدىك ەتيكانى تەرەڭ بىل­مەيدى دەپ ەشكىم دە ايتا الماسى انىق.

حاندىق داۋىرىمىزدە، ءۇش عاسىرلىق قىرعىن سوعىس،  اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلامادا، قالماقپەن قاق­تىعىسقان، جوڭعارمەن جاعا  جىر­تىسقان بۇلاعاي جىلداردا حاندار ەرەكشە باتىرلىق  كور­سەتكەن جاۋىنگەردى قول الدىندا قۇر­مەتتەپ، قارۋ ۇسىنعان. ماراپاتقا  اي شا­عىلىسقان  الداسپان، سۋىلداپ تۇرعان سەلەبە، سابى التىن-كۇمىس كەزدىك بەرگەن. قولتىعىنان  حان دەمەپ، ارعىماققا مىن­گىزگەن.  سوندا سول باتىرلار حاننىڭ ال­دىندا تىزەرلەپ تۇرىپ، بەرگەن قارۋدى ءسۇيىپ، حاننىڭ قولىنا قۇرمەت كورسەتكەن. ول كەزدە قازىرگىدەي اتىنان ادام جاڭى­لاتىن وردەن، مەدالدار جوق قوي، بىراق ولار­دىڭ باعاسى قازىرگىلەردەن ءبىر مىس­قال كەم بولماعان. ءبارىمىز بىلەتىن بۇل تا­ريحتى ابەكەڭ بارشامىزدان دا ارتىق بىلەتىن.

ال باعزى زامان، بايىرعى داستۇرگە باق­ساق، تۇركىلىك داۋىردەن بەرگى تاري­حىمىزدا حاننىڭ، قولباسىنىڭ قولىن ءسۇيۋ ءداستۇرى بولعان. ول شىنايى قۇر­مەت پەن ريزاشىلىقتىڭ نىشانى بولىپ، عاسىرلار بويى اتا تاريحىمىزدا  جالعاسىن تاپقان. قازاق دالاسىندا بالا­نىڭ اتانىڭ، اكەنىڭ، انانىڭ قولىن ءسۇيىپ قۇرمەتتەۋى كۇنى كەشەگە دەيىن جال­عاسقان. حاننىڭ  قولىن ءسۇيۋ وعان قارا­عاندا وعاش مىنەز، وداعاي تىرلىك ەمەس ەكەنى جانە بەلگىلى. تاۋەلسىزدىك تال­اپ­تارىن، جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەت قۇرۋدىڭ سونى جۇيەسىن جاساعان پرە­زيدەنتتىڭ ۇزەڭگىلەس سەرىگى، سىرلاس ساناتتاسى، قىزمەتتەس قاناتتاسى بولعان ابە­كەڭ تۋعان تاريحىمىزدىڭ تاراۋلارىن تۇجىرىمداۋدا اتا-بابا داستۇرىنەن الىس­تاماي، وتكەن مەن كەلەردىڭ اراجىگىن قو­سىپ وتىرعان تۇلعا ەدى.

ادەبيەتتە ەرلىك جاساعان، ەلدىڭ اتىن الەم­گە تانىتۋدا ەرەكشە قالامگەرلىك كور­سەتكەن، ەگەمەن جىلداردا مەملەكەتتىك قاي­راتكەرلىكتىڭ ۇلگىسىن تۇراقتاندىرعان، ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتى: «شىركىن-اي، قازاقتىڭ جىگىتتەرىنىڭ ءبا­رى وسى ابەكەڭدەي بولسا عوي» دەپ تەبى­رەنتكەن ابەكەڭ اسا جوعارى اتاقتى الىپ تۇرعاندا الاشتىڭ الدىندا باسىن ءيىپ، جانارىن جاس جۋسا، بۇعان ءبىز، قازاق با­لاسى، قۋانىپ قول سوعۋدىڭ ورنىنا، ۇلارداي شۋلاپ كەتتىك. ءوز ءوزىمىزدى جاتتاي سىيلاپ، جاتتى جانىنان ءتۇڭىلتۋدىڭ ورنىنا جاقسىنىڭ جاعاسىنان الىپ، جانىنا قاياۋ سالدىق.  بارىنەن بۇرىن ەكى جايت ويلاندىردى. ءبىرىنشىسى،  اعامەن قاتار ارىپتەس، اقساقالدىق جاسقا جەتكەن كەيبىر قالامگەرلەر مۇنىڭ بايىبىنا بار­ماي، وتقا ماي قۇيىپ، وسەكتىڭ ءورتىن ءور­شىتتى. تالانتقا جەتە الماعان تاپال تا­نىمىن كورسەتتى. ەكىنشىسى، الەۋمەتتىك  جەلىدە وتىرعان جاستار، ءتىپتى ابەكەڭنىڭ اتى مەن زاتىن بىلمەيتىندەر، ونىڭ ءبىر سوي­لەمىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ءجۇز كۇن ويلاناتىندار،  ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگىنەن ەش حابارى جوق بوزوكپەلەر، وسەك پەن وتىرىكتىڭ تورىنا شىرمالعاندار، تيسە تەرەككە، تيمەسە بۇتاققا تاس اتىپ، قول تەلەفون مەن قياناتشىل عالامتوردىڭ ىشىنە كىرىپ الىپ اداسقاندار اۋىزدارىنا كەلگەنىن اي­تىپ باقتى. الىستان تاس اتقانداردىڭ ايىزى قاندى، جاقىننان جۇدىرىق كور­سەتكەندەردىڭ جەلىگى جەلگە شاپشىدى.

وسىنداي كۇندەردىڭ بىرىندە، الەۋ­مەتتىك جەلىنىڭ اۋلەكى جازباسى كوبەيە بەر­گەن تۇستا، ابەكەڭنىڭ ۇيىنە باردىم. كوڭىل كۇيىن اڭداپ كورسەم، جايباراقات. ماڭعىستاۋدىڭ شۇباتىن الدىنا قويىپ، ءوزى ەرەكشە  جاقسى كورەتىن قىزىلكۇرەڭ  باۋىرساقتى قاربىتا جەپ، شاي ءىشىپ وتىر ەكەن. شاي ءىشىپ وتىرىپ: «اعا، جۇرت نە بول­سا سونى جازىپ جاتىر، مەن ءبارىن سول جەردە تۇرىپ، كوزبە-كوز كوردىم عوي، انىعىن جازىپ، انتالاعان كوپكە تۇسىنىك بەرسەم قايتەدى؟» دەپ سۇرادىم. سوندا ماڭدايى تەرشىپ، كوڭىل كۇيى بابىندا وتىرعان ابەكەڭ: «سەن ولاردى جازىپ، جەل ءسوزدىڭ جاعدايىن تۇزەي المايسىڭ،  قا­زاقتى بىلەم عوي، وتىرىك  دەگەندە  وجەڭدەپ، بولمايتىن جەردە باجاڭداپ كە­تەدى. ەرتەڭ باسالقى ايتادى دەگەن اعا­لارىڭنىڭ ءوزى ءابىش ىنىسىنە ايتىپ،  جازدىرىپ وتىر دەپ ودان ءارى قيقۋلايدى. كو­بىنىڭ اقىلى جەتپەي وتىر عوي، اقىلى جەت­پەگەن ادامعا رەنجۋگە بولمايدى، مەن رەن­جىمەيمىن. سەن دە رەنجىمە، كەشىرىمدى بول، بارىنە ءبىر اللا كۋا. ءار نارسەنىڭ ءوز كەزەڭى بولادى، ول كۇن دە كەلەر، ايتام دەسەڭ، سوندا ايتارسىڭ  اقيقاتىن»  دەپ باسال­قى ءسوزىن  ايتتى.  توقتاۋعا تۋرا كەل­دى.

ابەكەڭ قايتىس بولارىنان ءتورت-بەس جىل بۇرىن «و، داۋرەنە، داۋرەنە...» دەگەن تاريحي-افسانالىق رومان باستاعان بولاتىن. ءبىر اڭگىمەلەسىپ وتىرعان كەزدە: «وسىنى كەش باستاپپىن، بۇدان ون جىل بۇرىن جازۋىم كەرەك ەدى، مەملەكەتتىك قىزمەت مۇرشا بەرمەدى، ەندى ءومىرىم جەتە مە، جەتپەي مە، كولەمى شامامەن مىڭ بەتتەي بولادى، ناعيما  باستاپ  تەرىپ جاتىر، سەن  كومپيۋتەردەن شىققاندارىن شەتىنەن وقىپ، قاراي بەر» دەدى. مەن بۇل شىعارمانىڭ العاشقى 250 بەتتەيىن وقىدىم.  وتە ارىدەن، ادام اتا مەن حاۋا انانىڭ جاراتىلىسىنان باستالاتىن، دەرەگى مەن دايەگى وتە مول،  بەيمالىم جايت­تارى بارشىلىق، وقۋدىڭ وزىنە دايىندىق كەرەك تۋىندى ەكەن. بۇل تۋىندى ۇيىندە، ارحيۆىندە جاتقان بولار دەپ ويلايمىن. وسى وتىرىستا ابەكەڭ بۇرىنعى ايتقان ءسوزىن جانە ءبىر قايتالاپ ەدى. شىڭعىس ايتماتوۆ قايتىس بولىپ، قازاقستان دەلەگاتسياسى جەرلەۋىنە بار­عاندا،  ەرتەڭىنە تاڭەرتەڭگىلىك  اسقا شا­قىرۋ ءۇشىن قوناقۇيدەگى بولمەسىنە كىر­سەم، ابەكەڭ تەرەزەدەن سىرتقا قاراپ، ۇلكەن ويدىڭ ۇستىندە تۇر ەكەن. سالەمىمدى الىپ تۇرىپ: «ادامنىڭ ۇزاق ءومىر ءسۇرۋى قاجەت ەمەس ەكەن» دەدى. سوسىن: «مەن بۇرىن ەشكىمنەن قورىقپاۋشى ەدىم، قازىر قازاقتان قورقامىن»  دەدى. استارىن اشىپ ايتپادى. ۇلكەن تۇلعانى ويلاندىرعان وسى ءبىر اۋىر ءسوزدىڭ جۇمباعىن ءالى شەشكەن جوقپىز.

ەندى  ەڭبەك  ەرى اتاعىن قابىلداپ الۋى  تۋرالى ايتايىن. ءابىش اعا ەلباسى­مىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قولىن اس­تىڭعى جاعىنان جوعارى كوتەرىپ، الا­قانىنداعى وردەندى  ءسۇيدى. بەينەلەپ ايت­قاندا، ءابىش كەكىلباي ۇلى  پرەزيدەنت قولىنداعى وردەندى ءسۇيۋ ارقىلى بۇكىل حالقىن سۇيگەن بولاتىن. وسى ارقىلى تۋعان ەلىنە، ءوزى تىك تۇرىپ قىزمەت ەتكەن تاۋەلسىزدىككە، مارتەبەلى مەملەكەتىنە، ونىڭ باسشىسىنا شىنايى قۇرمەتىن ءبىلدىردى. ۇلىق اتاقتى – وردەندى ءسۇيىپ قارسى الۋ ارقىلى دا ءابىش كەكىلباەۆ  ۇلى دالامىزدىڭ ۇلاعاتتى ءداستۇرىن كور­سەتتى.   ءبىز وسىلاي قابىلداۋىمىز كەرەك ەدى. ساحناعا قارسى تۇرعان قاپتاعان وپە­راتورلار بەينەگە تۇسىرگەن كەزدە ول قول­دى سۇيگەن سەكىلدى بولىپ كورىنەدى. حال­قىمىزدىڭ قانىندا بار ءداستۇردى ساق­تاي، مەملەكەت باسشىسىنا دەگەن قۇر­مەتىن كورسەتە، ءوزىن قوشەمەتتەپ كەلگەن قالىڭ قاۋىمدى سىيلاي، ومىردەن ءوتىپ كەتكەن اسىل اعالارىنىڭ ارۋاعىن ەسكە الا، ەڭبەگىنە بەرىلگەن ەل باعاسىن قابىلداي وتىرىپ، ۇلى قالامگەر ۇلىق اتاقتى ءسۇيىپ قارسى الدى. ەگەر مۇنى دا ۇلىق جاننىڭ كەمشىلىگى دەسەك، بۇل كەشىرۋگە بولمايتىن قىلمىس ەمەس قوي. جاقسىعا جابىلعاندا جىعاتىنىمىز كىم؟  ۇلىمىزعا ۇرىنعاندا  ۇتاتىنىمىز نە؟  كورمەي كۋا بولاتىنىمىز، بەرمەي مىرزا بولاتىنىمىز نەگە؟

جاقسىمىز، جايساڭىمىز ازايىپ بارا جاتىر. حالىق بولىپ قۇرمەتتەيتىن تۇل­عالارىمىزدى حان كوتەرەتىن جۇرت ەدىك. ابەكەڭ پرەزيدەنتتىڭ قولىن سۇيسە دە تارىلاتىن ءتورىمىز، جابىعاتىن ءجونىمىز، جاڭىلاتىن جەرىمىز جوق ەدى. ديدارعايىپ ۋاقىتتا دۇنيەعاپىل كەشكەن ءبىرتۋار ازاماتتىڭ  شىنايى بولمىسىن باياندار ءىزى بار. جۇرتشىلىق نازارىنا وسى جازبانى ۇسىنىپ،  اعا ارۋاعىنىڭ  الدىنداعى ءبىر پارىزىمدى وتەدىم.

شات بولسىن  رۋحى  شاندوزدىڭ!

 

وتەگەن  ورالباي ۇلى،

مەملەكەتتىك  سىيلىقتىڭ   لاۋرەاتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

نامىسىن تۋ ەتكەن

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار