ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارۋ ءۇشىن الدىمەن وقىرماندى ەسكەرتكىشتىڭ قۇرىلىمىمەن تانىستىرعاندى ءجون كوردىم. ورتالىق ازيا مەن وڭتۇستىك قازاقستانداعى ورتاعاسىرلىق قالالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى 3 بولىكتەن تۇراتىن بولعان. شارتتى تۇردە ولار: تسيتادەل, شاحريستان, راباد دەپ اتالادى. ال وتىرارعا كەلەر بولساق, الىستان مۇنارتىپ كورىنەتىن بيىك توبەنى «شاحريستان», ونىڭ اينالاسىنداعى 200 گا جەردى الىپ جاتقان ويلى-قىرلى, تومپەشىكتى تەرريتوريانى شارتتى تۇردە «راباد» بولىگى دەپ اتايمىز. قالانىڭ «تسيتادەل» بولىگى ءالى كۇنگە دەيىن تولىق انىقتالمادى. بىراق ول «شاحريستاننىڭ» ءبىر بۇرىشىندا بولسا كەرەك. ازىرگە ورنى سولتۇستىك بولىگىندە دەپ بولجاپ وتىرمىز.
وتىراردىڭ ەڭ بيىك بولىگى «شاحريستان» 20 گا جەردى السا, «راباد» بولىگى 200 گا كولەمدى الىپ جاتىر. كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلە «راباد» بولىگىنە قاتىستى بولعاندىقتان سول بولىك تۋرالى ايتىپ كەتسەك. وتىراردىڭ «راباد» بولىگى قاراحان داۋىرىندە يگەرىلە باستادى دا, ءحىىى عاسىردا توقىراي باستاپ, قورعان ىشىندەگى تەرريتوريا تولىقتاي يگەرىلمەي قالدى. «راباد» بولىگىندە ۇيلەردەن باسقا باۋ-باقشالار, سۋ قويمالارى, كىرپىش كۇيدىرەتىن پەشتەر, قۇمىراشىلار ورامى, مونشالار, شەبەرحانا سياقتى قوعامدىق قۇرىلىستار دا بولعان. «رابادتىڭ» تەرريتورياسى ۇلكەن بولعاندىقتان ول بىركەلكى يگەرىلمەگەن. ونى بيىك-بيىك تومپەشىكتەردىڭ ءار جەردە ورنالاسقانىنان بايقاۋعا بولادى. تومپەشىكتەردىڭ بيىكتىگى 4-5 مەترگە, اۋماعى 1-2 گا-عا دەيىن جەتەدى. وسى ۇلكەن تومپەشىكتەردىڭ اراسىندا بوس, يگەرىلمەگەن جەرلەر بار. «رابادتىڭ» ىشىنەن وتكەن كانالدار قالانىڭ سۋ قويمالارىن تولتىرۋعا, ەگىستىككە پايدالانىلعان. قالانىڭ بۇل بولىگى كەسەكتەن تۇرعىزىلعان قورعان-قامالمەن قورشالعان. قامالدىڭ ءار تۇسىندا قاقپالار بولعان. الايدا ونىڭ ناقتى ورىندارى بەلگىسىز. قورعان-قامالدىڭ ءبىراز بولىگى كسرو كەزىندە اسفالت توسەلگەن جولدىڭ استىندا قالعان. جالپى, وتىرارتوبە قالاجۇرتى قورشاۋعا الىنعان. قورشاۋدىڭ ءبىر جاعىنان ەسكەرتكىشكە كىرۋ ءۇشىن كىرەبەرىس ورناتىلعان. سول كىرەبەرىستىڭ قاسىندا مۋزەي قىزمەتكەرلەرى وتىراتىن ۇيشىكتەر بولعان.
وسى ۇيشىكتەردىڭ ورنىنا مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنە جانە تۋريستەرگە ارنايى عيمارات سالىناتىن بولىپ, بۇل نىساندى قاقپا تۇرىندە سالۋعا شەشىم قابىلداندى. سالىنىپ وتىرعان بۇل قاقپا مەن قورعان-قامال قابىرعانىڭ ماقالا اۆتورلارى اتاپ وتكەندەي «تاريحي شىندىققا جاناسپايدى». ءدال سول ورىننان قاقپا مەن قابىرعا وتپەگەندىگى راس. قاقپا مەن قورعان قابىرعا ەسكەرتكىشكە الىپ كەلەتىن اسفالت جولدىڭ استىندا قالعان. ەگەر ءبىز ءدال سول ءوز ورنىنان سالۋعا شەشىم قابىلداساق, وندا قازىرگى زامانعى اسفالت جولدىڭ ۇستىنەن سالىناتىن ەدى. سول سەبەپتى قاقپا مەن قابىرعانى اسفالت جولدان ءسال ىشكە الىپ سالۋعا شەشىم قابىلداندى. قۇرىلىس تۇسەتىن تەرريتوريا تەكتەن-تەك تاڭدالىپ الىنعان جوق. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, قالانىڭ «راباد» بولىگى بىركەلكى يگەرىلمەگەن, سول سەبەپتى قاقپا مەن قابىرعانىڭ ورنى الدىمەن ارحەولوگتار تاراپىنان زەرتتەلىپ, ول جەردە ەشقانداي قۇرىلىس جانە مادەني قاباتتىڭ جوقتىعى انىقتالدى. قۇرىلىس ارحەولوگتاردىڭ باقىلاۋىمەن سالىندى. اعالارىمىز ايتىپ وتىرعان «قۇندى دۇنيە», «مادەني قابات» جويىلعان جوق. قۇرىلىستىڭ بارلىعى اتاپ وتكەن تومپەشىكتەردىڭ ەتەگىمەن اينالىپ ءوتىپ سالىندى. قاقپا مەن قابىرعادان بولەك اۆتوكولىكتەردىڭ تۇراعى, زاماناۋي اجەتحانالار, كەلۋشىلەر كولەڭكەلەيتىن ورىندار دا سالىنىپ جاتىر. قاقپا مەن قابىرعانى سالۋ جوباسىندا كاسسا, ەكسكۋرسيا جۇرگىزۋشىلەر, قاراۋىلدار, جۇمىسشىلار بولمەلەرى, قويمالار, دۇڭگىرشەكتەر, كادەسىيلار ساتاتىن دۇكەندەر دە قاراستىرىلعان. بۇل اباتتاندىرۋ جۇمىستارى ەكى ماسەلەنى شەشىپ وتىر. ولار: مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ جانە تۋريستەرگە كورسەتىلەتىن سەرۆيستىك قىزمەتتىڭ ساپاسىن ارتتىرادى.
ال ەندى, «رابادتا» سالىنعان قاقپا مەن «شاحريستانداعى» قاقپانىڭ اراسىنداعى جولعا كەلەر بولساق. بۇل جولدىڭ ۇزىندىعى 740 مەتر. اۆتورلار «بۇل جول مادەني قاباتتاردى ءسۇرىپ تاستاپ, جول سالىپ جاتىر» دەپ جازىپ, قوعامدا جاڭساق پىكىر قالىپتاستىرىپ وتىر. وتىرارتوبەگە اپاراتىن قارا جولدار بۇرىننان بار جانە ولار كوپ. وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى ارحەولوگتار وتىرارتوبەنى زەرتتەۋگە كەلگەندە اۆتوكولىكپەن سول جولدارمەن جۇرگەن. 2000 جىلى جاپونيانىڭ ماقساتتى قورىنىڭ «كونە وتىرار قالاسىن ساقتاۋ مەن رەستاۆراتسيالاۋ جۇمىستارىن» جۇرگىزگەن رەستاۆراتورلار دا سول قارا جولداردى پايدالانعان. قازىرگى تاڭدا رەستاۆراتسيا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلە جاتقان «قازرەستاۆراتسيا» مەكەمەسىنىڭ اۆتوكولىكتەرى دە سول جولدارمەن ءجۇر. بۇل وبەكتيۆتى نارسە. ويتكەنى جەر باسپاي, اۋامەن جۇرەتىن كولىك پايدالانۋعا مۇمكىندىكتەرى جوق بولاتىن, قازىر دە جوق. سول سەبەپتى وتىرارتوبەدە جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن رەستاۆراتور, ارحەولوگ, مۋزەي قىزمەتكەرلەرى بولسىن اۆتوكولىكپەن سول جولدارمەن جۇرۋگە ءماجبۇر. بۇل جول – 70 جىلدان بەرى بار جول. بۇل جول «مادەني قاباتى» بار تومپەشىكتەردى اينالىپ وتكەن, قۇرىلىستاردى كەسپەگەن جول بولىپ تابىلادى. ماقالا اۆتورلارىنىڭ ءبىرى مۇحتار قوجا كوپتەگەن جىلدار بويى سول وتىرارتوبەدە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. وتىرار مۋزەيىن 7 جىل بويى باسقارعان. سول اعامىزدىڭ ءوزى «كۋبان» اۆتوبۋسىمەن قازىرگى جولمەن تالاي رەت جۇرگەن.
«وتىرار» مۋزەيى باسشىلىعىنىڭ كوزدەپ وتىرعان ماقساتى 50 جىلدان بەرى ءتۇرلى اۆتوكولىكتەر, ونىڭ ىشىندە اۋىر جۇك ماشينالارى جۇرگەن جولدى رەتتەۋ بولاتىن. بۇل جول ابدەن ەزىلگەن (جۇك كولىكتەر بۇل جولمەن قىش, تاس, توپىراق, سۋ تاسىعان) تەرەڭدىگى 0,5 م بولاتىن ماي توپىراققا (جاڭبىر جاۋسا مي باتپاققا) اينالعان قاباتىن 0,3 م تەرەڭدىكتە ءسۇرىپ, تازالاپ, استىن تەگىستەپ قيىرشىق تاس پەن قۇم توسەپ, بەتىنە تاۋدىڭ تاقتاتاسىن قويىپ قاتتى توسەنىشتى جول ىستەۋ بولاتىن. مادەني قابات پەن قاتتى توسەنىشتىڭ اراسىنا جول قۇرىلىسىنا پايدالانىلاتىن گەوتەكستيل توسەلىنەدى. بۇل تاس پەن قۇمنىڭ كونە مادەني قاباتپەن ارالاسۋىنا توسقاۋىل بولادى. بۇل ماتەريالدى يۋنەسكو ماماندارى وسى وتىراردا قولدانعان بولاتىن. بۇل ءىس-ارەكەت ەكى ماسەلەنى شەشەدى: بىرىنشىدەن, جاياۋ جۇرگىنشىلەر مەن كولىكتەر توبەگە جەتۋ ءۇشىن توبىقتان اساتىن ماي توپىراقتى نەمەسە مي باتپاقتى كەشپەيتىن بولادى. ەكىنشىدەن, جول استىنداعى مادەني قابات بار بولسا ءارى قاراي بۇزىلماي ساقتالادى. كەيىن زەرتتەۋ جۇرگىزۋ قاجەت بولسا توسەنىشتى الىپ تاستاۋ قيىن ەمەس, ارادا اجىراتىپ تۇرعان گەوتەكستيل بار.
جالپى الەمدە تۋريزم ارقىلى بيۋدجەتتەرىن تولتىرىپ وتىرعان مەملەكەتتەر كوپ. ولار مۇنداي ناتيجەگە تۋريستەرگە قولايلى جاعداي تۋعىزۋ ارقىلى جەتىپ وتىر. الىسقا بارماي-اق تۇركيانى الايىق, يۋنەسكو-نىڭ دۇنيەجۇزىلىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگەن مادەني ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ماڭىنان اۆتوتۇراقتار, ساپار ورتالىقتارى, بىرنەشە شاقىرىمدىق جولدار سالىنعان. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ون شاقتى جىل بۇرىن تۋريستىك كلاستەردى دامىتۋدى قولعا العان بولاتىن. بۇل ارينە, بولاشاقتى كورە بىلگەن ساياساتكەردىڭ باعىتى دۇرىس ەكەنىنە بۇل كۇندەرى كوزىمىز جەتىپ وتىر. سوندىقتان «قازاق وركەنيەتىنىڭ التىن بەسىگىنە» بالانعان وتىراردى قايتا جاڭعىرتۋ ءۇشىن ءبارىمىز بىرلەسە جۇمىس ىستەگەنىمىز ابزال.
سەرىك اقىلبەك,
وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۋزەيى ديرەكتورىنىڭ عىلىمي ىستەر جونىندەگى ورىنباسارى
تۇركىستان وبلىسى
