قوعام • 20 قىركۇيەك، 2019

«مادەني قابات» جويىلعان جوق

26 رەتكورسەتىلدى

«Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ 9 تامىزداعى سانىندا جارىق كورگەن «وتىرار قايتا ويراندالا باستادى ما؟» اتتى ماقالانىڭ تاقىرىبىن كورىپ، توبەمنەن جاي تۇسكەندەي اسەردە بولدىم. مەنىڭ ويىما ارحەولوگتاردىڭ 50 جىل بويى قازبا جۇرگىزىپ تاپقان جۇما مەشىت، سارايلار، قاقپا، مونشا، قۇمىراشىلار ورامى مەن تۇرعىن ۇيلەر ورامى سياقتى نىسانداردى بىرەۋلەر ويرانداپ جاتىر ما دەگەن وي كەلدى. الايدا ماقالانى وقي باستاعاننان كەيىن ساباما تۇسە باستادىم. ماسەلە كىرەبەرىستەگى قاقپا مەن توبەگە اپاراتىن جەردە ەكەن. بۇل جەردە ەلگە تانىمال ەكى اعامىز، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قۇلبەك ەرگوبەك پەن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مۇحتار قوجا بىرلەسە جازعان ماقالالارىنىڭ تاقىرىبى ايقايلاعان اتى زاتىنا ساي ەمەستىگىنە كوزىم جەتتى. ماقالادا كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەلەر «وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۋزەيىنە» تىكەلەي قاتىستى بولعاننان سوڭ ءارى سول مەكەمە ديرەكتورىنىڭ عىلىمي ىستەر جونىندەگى ورىنباسارى رەتىندە وسىعان قاتىستى ءوز پىكىرىمدى بىلدىرگىم كەلىپ وتىر.

ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارۋ ءۇشىن ال­­دىمەن وقىرماندى ەسكەرتكىشتىڭ قۇ­رى­­لىمىمەن تانىستىرعاندى ءجون كور­دىم. ورتالىق ازيا مەن وڭتۇستىك قا­زاقستانداعى ورتاعاسىرلىق قالالار­دىڭ باسىم كوپ­شىلىگى 3 بولىكتەن تۇراتىن بولعان. شارت­تى تۇردە ولار: تسيتادەل، شاحريس­تان، راباد دەپ اتالادى. ال وتى­رارعا كەلەر بولساق، الىستان مۇ­نار­تىپ كورىنە­تىن بيىك توبەنى «شاحريستان»، ونىڭ اينا­لاسىنداعى 200 گا جەردى الىپ جاتقان ويلى-قىرلى، تومپەشىكتى تەرريتوريانى شارتتى تۇردە «راباد» بولىگى دەپ اتايمىز. قالانىڭ «تسيتادەل» بولىگى ءالى كۇنگە دەيىن تولىق انىقتالمادى. بىراق ول «شاحريستاننىڭ» ءبىر بۇرىشىندا بولسا كەرەك. ازىرگە ورنى سولتۇستىك بولىگىندە دەپ بولجاپ وتىرمىز.

وتىراردىڭ ەڭ بيىك بولىگى «شاحريس­تان» 20 گا جەردى السا، «راباد» بو­لىگى 200 گا كولەمدى الىپ جاتىر. كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلە «راباد» بولىگىنە قا­تىس­تى بولعاندىقتان سول بولىك تۋرا­لى ايتىپ كەتسەك. وتىراردىڭ «راباد» بولىگى قاراحان داۋىرىندە يگەرىلە باس­تادى دا، ءحىىى عاسىردا توقىراي باس­تاپ، قورعان ىشىندەگى تەرريتوريا تو­لىق­تاي يگەرىلمەي قالدى. «راباد» بو­لى­گىن­دە ۇيلەردەن باسقا باۋ-باقشالار، سۋ قويمالارى، كىرپىش كۇيدىرەتىن پەشتەر، قۇمىراشىلار ورامى، مونشالار، شەبەرحانا سياقتى قوعامدىق قۇرىلىستار دا بولعان. «رابادتىڭ» تەرريتورياسى ۇلكەن بولعاندىقتان ول بىركەلكى يگەرىلمەگەن. ونى بيىك-بيىك تومپەشىكتەردىڭ ءار جەردە ورنالاسقانىنان بايقاۋعا بولادى. تومپەشىكتەردىڭ بيىكتىگى 4-5 مەترگە، اۋماعى 1-2 گا-عا دەيىن جەتەدى. وسى ۇل­كەن تومپەشىكتەردىڭ اراسىندا بوس، يگەرىل­مەگەن جەرلەر بار. «رابادتىڭ» ىشى­نەن وتكەن كانالدار قالانىڭ سۋ قويما­لا­رىن تولتىرۋعا، ەگىستىككە پايدا­لا­نىل­عان. قا­لانىڭ بۇل بولىگى كەسەكتەن تۇر­عىزىلعان قورعان-قامالمەن قور­شال­­عان. قامالدىڭ ءار تۇسىندا قاق­پا­­لار بولعان. الايدا ونىڭ ناقتى ورىن­دا­رى بەلگىسىز. قورعان-قامالدىڭ ءبىراز بو­لىگى كسرو كەزىندە اسفالت توسەل­گەن جولدىڭ استىندا قالعان. جال­­پى، وتى­رارتوبە قالاجۇرتى قور­شاۋ­عا الىنعان. قورشاۋدىڭ ءبىر جاعى­نان ەسكەرتكىشكە كىرۋ ءۇشىن كىرەبەرىس ورنا­تىل­عان. سول كىرە­­بەرىستىڭ قاسىندا مۋزەي قىزمەتكەرلەرى وتىراتىن ۇيشىكتەر بولعان.

وسى ۇيشىكتەردىڭ ورنىنا مۋزەي قىز­مەتكەرلەرىنە جانە تۋريستەرگە ارنايى عيمارات سالىناتىن بولىپ، بۇل نى­ساندى قاقپا تۇرىندە سالۋعا شەشىم قا­بىلداندى. سالىنىپ وتىرعان بۇل قاقپا مەن قورعان-قامال قابىرعانىڭ ماقالا اۆتورلارى اتاپ وتكەندەي «تاريحي شىن­دىققا جاناسپايدى». ءدال سول ورىننان قاقپا مەن قابىرعا وتپەگەندىگى راس. قاقپا مەن قورعان قابىرعا ەسكەرتكىشكە الىپ كەلەتىن اسفالت جولدىڭ استىندا قالعان. ەگەر ءبىز ءدال سول ءوز ورنىنان سالۋعا شەشىم قابىلداساق، وندا قازىرگى زامانعى اسفالت جولدىڭ ۇستىنەن سالىناتىن ەدى. سول سەبەپتى قاقپا مەن قا­بىرعانى اسفالت جولدان ءسال ىشكە الىپ سالۋعا شەشىم قابىلداندى. قۇرى­لىس تۇسەتىن تەرريتوريا تەكتەن-تەك تاڭ­­دالىپ الىنعان جوق. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي، قالانىڭ «راباد» بولىگى بىر­­كەلكى يگەرىلمەگەن، سول سەبەپتى قاق­پا مەن قابىرعانىڭ ورنى الدىمەن ارحەو­لوگ­تار تاراپىنان زەرتتەلىپ، ول جەردە ەشقانداي قۇرىلىس جانە مادەني قا­باتتىڭ جوقتىعى انىقتالدى. قۇرىلىس ارحەولوگتاردىڭ باقىلاۋىمەن سالىندى. اعالارىمىز ايتىپ وتىرعان «قۇندى دۇنيە»، «مادەني قابات» جويىلعان جوق. قۇرىلىستىڭ بارلىعى اتاپ وتكەن توم­پەشىكتەردىڭ ەتەگىمەن اينالىپ ءوتىپ سالىندى. قاقپا مەن قابىرعادان بولەك اۆتوكولىكتەردىڭ تۇراعى، زاماناۋي اجەتحا­نالار، كەلۋشىلەر كولەڭكەلەيتىن ورىندار دا سالىنىپ جاتىر.  قاقپا مەن قا­بىرعانى سالۋ جوباسىندا كاسسا، ەكسكۋرسيا جۇرگىزۋشىلەر،  قاراۋىلدار، جۇمىسشىلار بولمەلەرى، قويمالار، دۇڭ­گىرشەكتەر، كادەسىيلار ساتاتىن دۇ­كەن­­دەر دە قاراستىرىلعان. بۇل اباتتاندى­رۋ جۇمىستارى ەكى ماسەلەنى شەشىپ وتىر. ولار: مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ جانە تۋريستەرگە كورسەتىلەتىن سەرۆيستىك قىز­مەتتىڭ ساپاسىن ارتتىرادى.

ال ەندى، «رابادتا» سالىنعان قاقپا مەن «شاحريستانداعى» قاقپانىڭ ارا­سىنداعى جولعا كەلەر بولساق. بۇل جول­­دىڭ ۇزىندىعى 740 مەتر. اۆتورلار «بۇل جول مادەني قاباتتاردى ءسۇرىپ تاس­تاپ، جول سالىپ جاتىر» دەپ جازىپ، قوعامدا جاڭساق پىكىر قالىپتاستىرىپ وتىر. وتىرارتوبەگە اپاراتىن قارا جول­دار بۇرىننان بار جانە ولار كوپ. وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى ارحەولوگتار وتىرارتوبەنى زەرتتەۋگە كەلگەندە اۆتوكولىكپەن سول جولدارمەن جۇرگەن. 2000 جىلى جاپونيانىڭ ماقساتتى قو­رىنىڭ «كونە وتىرار قالاسىن ساقتاۋ مەن رەستاۆراتسيالاۋ جۇمىستارىن» جۇر­­گىزگەن رەستاۆراتورلار دا سول قارا جولداردى پايدالانعان. قازىرگى تاڭدا رەس­تاۆراتسيا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلە جاتقان «قازرەستاۆراتسيا» مەكەمەسىنىڭ اۆتوكولىكتەرى دە سول جولدارمەن ءجۇر. بۇل وبەكتيۆتى نارسە. ويتكەنى جەر باس­پاي، اۋامەن جۇرەتىن كولىك پايدالانۋعا مۇمكىندىكتەرى جوق بولاتىن، قازىر دە جوق. سول سەبەپتى وتىرارتوبەدە جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن رەستاۆراتور، ارحەولوگ، مۋزەي قىزمەتكەرلەرى بولسىن اۆتوكولىكپەن سول جولدارمەن جۇرۋگە ءماجبۇر. بۇل جول  –  70 جىلدان بەرى بار جول.   بۇل جول «مادەني قاباتى» بار تومپەشىكتەردى اينالىپ وتكەن، قۇرىلىستاردى كەسپەگەن جول بولىپ تابىلادى. ماقالا اۆتورلارىنىڭ ءبىرى مۇحتار قوجا كوپتەگەن جىلدار بويى سول وتىرارتوبەدە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇ­مىستارىن جۇرگىزگەن. وتىرار مۋزەيىن 7 جىل بويى باسقارعان. سول اعامىزدىڭ ءوزى «كۋبان» اۆتوبۋسىمەن قازىرگى جولمەن تالاي رەت جۇرگەن.

«وتىرار»  مۋزەيى باسشىلىعىنىڭ كوزدەپ وتىرعان ماقساتى 50 جىلدان بە­رى ءتۇرلى اۆتوكولىكتەر، ونىڭ ىشىندە اۋىر جۇك ماشينالارى جۇرگەن جولدى رەت­تەۋ بولاتىن. بۇل جول ابدەن ەزىلگەن (جۇك كولىكتەر بۇل جولمەن قىش، تاس، توپى­راق، سۋ تاسىعان) تەرەڭدىگى 0،5 م بولا­تىن ماي توپىراققا (جاڭبىر جاۋ­سا مي باتپاققا) اينالعان قاباتىن 0،3 م تەرەڭدىكتە ءسۇرىپ، تازالاپ، استىن تە­گىس­تەپ قيىرشىق تاس پەن قۇم توسەپ، بە­تىنە تاۋدىڭ تاقتاتاسىن قويىپ قاتتى تو­سەنىشتى جول ىستەۋ بولاتىن. مادەني قا­بات پەن قاتتى توسەنىشتىڭ اراسىنا جول قۇرىلىسىنا پايدالانىلاتىن گەو­تەكستيل توسەلىنەدى. بۇل تاس پەن قۇم­نىڭ كونە مادەني قاباتپەن ارالاسۋىنا توسقاۋىل بولادى. بۇل ماتەريالدى يۋنەسكو ماماندارى وسى وتىراردا قولدانعان بولاتىن. بۇل ءىس-ارەكەت ەكى ماسەلەنى شەشەدى: بىرىنشىدەن، جاياۋ جۇرگىنشىلەر مەن كولىكتەر توبەگە جەتۋ ءۇشىن توبىقتان اساتىن ماي توپىراقتى نەمەسە مي باتپاقتى كەشپەيتىن بولادى. ەكىنشىدەن، جول استىنداعى مادەني قابات بار بولسا ءارى قاراي بۇزىلماي ساق­تالادى. كەيىن زەرتتەۋ جۇرگىزۋ قاجەت بولسا توسەنىشتى الىپ تاستاۋ قيىن ەمەس، ارادا اجىراتىپ تۇرعان گەوتەكستيل بار.

جالپى الەمدە تۋريزم ارقىلى بيۋد­جەت­تەرىن تولتىرىپ وتىرعان مەملەكەت­تەر كوپ. ولار مۇنداي ناتيجەگە تۋ­­ريس­تەرگە قولايلى جاعداي تۋعىزۋ ارقى­لى جەتىپ وتىر. الىسقا بارماي-اق تۇر­كيا­نى الايىق، يۋنەسكو-نىڭ دۇنيە­جۇزىلىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگەن مادە­ني ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ماڭىنان اۆتو­تۇ­راقتار، ساپار ورتالىقتارى، بىرنەشە شا­قىرىمدىق جولدار سالىنعان. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ون شاقتى جىل بۇرىن تۋريستىك كلاستەردى دامىتۋدى قولعا العان بولاتىن. بۇل اري­نە، بولاشاقتى كورە بىلگەن ساياسات­كەردىڭ باعىتى دۇرىس ەكەنىنە بۇل كۇندەرى كوزىمىز جەتىپ وتىر. سوندىقتان «قازاق وركەنيەتىنىڭ التىن بەسىگىنە» بالانعان وتىراردى قايتا جاڭعىرتۋ ءۇشىن ءبارىمىز بىرلەسە جۇمىس ىستەگەنىمىز ابزال.

 

سەرىك اقىلبەك،

وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۋزەيى ديرەكتورىنىڭ عىلىمي ىستەر جونىندەگى ورىنباسارى

 

تۇركىستان وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تارالىم ءھام قارالىم

100 • بۇگىن، 06:55

تارحان تەكتى رەداكتور

100 • بۇگىن، 06:40

ءجۇز جىل

100 • بۇگىن، 06:27

ۇشقىر ويلار ۇشقىندارى

100 • بۇگىن، 06:11

ۇلكەن جولدىڭ ۇزىكتەرى

100 • بۇگىن، 05:58

ينۆەستيتسيا – دامۋ داڭعىلى

ايماقتار • بۇگىن، 05:49

ارىماس ابىروي

رۋحانيات • كەشە

كونەدەن كەلگەن كونەك

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار