ادەبيەت • 20 قىركۇيەك، 2019

ەرلەر ەڭسەرەتىن تاقىرىپتى ايەل جازۋشى رومانعا ارقاۋ ەتتى

117 رەتكورسەتىلدى

سوڭعى كەزدە قازاق ادەبيەتىندە كولەمى وسىنشالىقتى ۇلكەن رومان جازعان ەشكىم جوق. «ونى جازباق تۇگىلى، وقىپ شىعۋدىڭ ءوزى قيامەت شىعار» دەدىم. بىراق الدىڭعى شىعارمالارىن وقىپ، تاڭىرقاپ قالعانىم بار. اسىرەسە، «ۇلكەن ۇيدەگى ۇرەي» دەگەن رومانى كوپ-كورىم ۇناعان.

ساۋلە كەزەڭدىك وقيعانى نازىك تۇسىنان قوزعايدى. روماندى باس­تاپ وقىعاننان-اق بىردەن ىشى­نە تارتىپ اكەتەدى. دەتەكتيۆ سە­كىل­دى جۇردەك وقىلادى. بىراق ماز­مۇنى تەرەڭ. جالاڭ وقيعاعا قۇرىل­ما­عان. تاريحي كورىنىستەر بار.

ء«يسانمىسىز، حاديشا؟ – دەپ تاتارشالادى ەركەك ءۇنى... ەركەكتىڭ تانىس ۇنىنەن ايەلدىڭ توبە قۇي­قاسى شىمىرلاپ، باسى اينالىپ كەتتى... دەنەلى ەر ادام ەركىن ادىم­­­داپ، قاقپادان قارسى العان ايەل­­دى مىسىمەن باسا اتتادى... ەسى كە­تىپ تۇرعان ۇرعاشىعا قارامادى دا، الشاڭداي باسىپ ۇيگە قاراي بەتتەدى. سول جۇرىسىمەن ءوز وتانىنا كەل­گەنىن سەزدىردى».

ۇلكەن ءۇيدى وسى كىسىنىڭ اكەسى سالدىرعان. قازاق جەرىندە ساۋدا جاساپ بايىپ، بالاسىنا مۇراعا قالدىرعان. بالاسى دا اۋقاتتى ادام بولىپ، قاتىن ۇستىنە قاتىن العان. باسىنا كۇن تۋعاندا بايبى­شەسىن الىپ تايىپ تۇرعان.

الايدا جاي كەتىپ وتىرعان جوق، تامىر سالىپ كەتىپ وتىر. ودان تۋعان بالا دا وسىندا. ءۇيى مەن بالاسىن ىزدەپ كەلۋگە تولىق قۇقى بار. وعان ەش قارسىلىق قىلا الماسىن بىلگەن كەيىپكەردىڭ باسىنداعى جاعدايدى جازۋشى: «التايدان الدىرعان اعاشتان جا­سالعان ەسىكتىڭ سالماعى ايەلدى جانشىعانداي بولدى»، – دەپ سۋ­رەتتەيدى.

ول كەتكەندە ونىڭ توقالىنىڭ قولىنا كۇشتەپ كىرىپ العان جاڭا زامان ادامى وقيعاعا ەرىكسىز تارتىلادى. ءۇستىرت قاراعاندا، ۇي­رەنشىكتى ۇشەۋدىڭ باسىنان وتكەن وقيعانى جازىپ وتىرعان سەكىلدى. شىن مانىندە اۆتور زاماننىڭ اڭ­گىمەسىن جازىپ وتىر.

ادەبيەتتە جانسىز زات كۋاعا تارتىلاتىن مەتافورالىق ءتاسىل بار. وقيعانىڭ ۇلكەن ءۇيدىڭ تو­ڭىرەگىنە جيناقتالۋى سودان. ۇل­كەن ۇيدەگى ۇرەي قوعامنىڭ ۇرەيى سەكىلدى وبرازدا ەلەستەيدى. قانداي قوعامدىق-ساياسي فورماتسيادا بولماسىن، ادام بالاسى ءوزى جيعان دۇنيەسىنىڭ تۇتقىنىنا اينالادى. روماننىڭ كوركەمدىك شەشىمى – وسى.

كەيدە جازۋشىنىڭ «ەرتوس­تىگىم ءبىر توبە» دەگەندەي، ساتىمەن تۋا قالعان ءبىر شىعارماسى بولادى. اۆتورى اتالعاندا، شىعار­ماسى دا قاتار ەسكە ءتۇسىپ وتىرادى. «ساۋلە دوسجان» دەسە، «ۇل­­كەن ۇيدەگى ۇرەي» دەپ ايتۋعا لا­­يىق. ۇلكەن ادەبيەتكە كەشتەۋ قو­سىل­عان ساۋلە دوسجان وسىلاي ءوز بيىگىن باعىندىرىپ تا ۇلگەردى.

«ۇلكەن ۇيدەگى ۇرەيدىڭ» اسە­رى مەنىڭ ويىمدا ۇزاعىراق ساق­تالدى. سول اسەردىڭ ءىزى سۋي بەرگەن­دە قولىما كولەمى شامامەن بەس ءجۇز بەتتىك الگى قولجازبا ءتۇستى. ەگەر يادرولىق سىناق تاقىرىبىنا جا­زىلماعاندا بۇل قولجازبانى وقىماۋىم دا مۇمكىن ەدى. قازىر قازاق جازۋشىلارى اقتاڭداقتار تاقىرىبىن جىلى جاۋىپ قويعانى وتىرىك ەمەس. ءتىپتى ونى ءوتىمسىز تا­قى­رىپ دەپ ەسەپتەيتىندەر دە بار.

ءبارىن ايتىپ تا، جازىپ تا قويدى. ەندى ودان قانداي كوركەم­دىك شىندىق تۋدىرۋعا بولادى؟ ون­سىز دا كىتاپ وقىلماي جاتقان زاماندا، تاعى ءبىر وقىلمايتىن كى­تاپ جازىپ نەعىلامىز؟ مىنە، ولاردىڭ الپەتىنەن وسىنى اڭعارۋ قيىن ەمەس.

قازاق ادەبيەتىندە وتىز ەكىنشى جىلعى اشتىق پەن وتىز جەتىنشى جىلعى قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى جازباشا ەسكەرتكىش بولارلىقتاي ءبىر كەسەك دۇنيەنىڭ تۋماۋى سودان با دەيمىن. وسىندايدا ويىڭنىڭ ۇستىنەن ءدوپ تۇسكەن روماندى كو­لەمى قانشا ۇلكەن بولسا دا قالاي وقىمايسىڭ؟ باسقا دۇنيەنى جيىپ تاستاپ، وقۋعا كىرىسىپ كەتتىم.

«ينە ساباقتاساڭ، ءجىبىن سالا­قۇلاش الۋشى ەدىڭ، الىسقا كەتە­تىنىڭدى سودان بىلگەم»، – دەيدى ادۋىندى شەشەسى وقۋدا جۇرگەن جە­رىنەن رۇقسات سۇراي كەلگەن قى­زىنا. جاسىل جەلەكتى جەتىسۋ جە­تستسرىندە تۋىپ-وسكەن بۇلا قىز سوناۋ سەمەي وڭىرىنە، ول كەزدە اتى اتالا بەرمەيتىن ابىرالى جاققا ۇزاتىلماقشى.

رومان «قاسىرەت پەن تاعدىر» دەپ اتالادى. وقيعا اياۋلىم ەسىم­دى قىزدىڭ اتىنان باياندالادى. «ۇكىلاي جەڭەشەم ەكىنشىسىن قىز بوسانعاندا اپامنىڭ: «قىز بالانىڭ تولعاعى اششى بولادى» دەگەنى ويىما ورالا قالدى. بۇل جولعى تولعاعىم سۇڭقارىمدى دۇ­­نيەگە اكەلگەندەگىدەي ەمەس، تىم اششى بولىپ تۇر». وسى سوي­لەم ارقىلى روماننىڭ قالاي جا­زىلعانىنان ءبىرشاما حابار الۋعا بولادى.

بۇكىل سيۋجەت ءبىر ادامنىڭ كو­زى­مەن بەرىلەدى. ياعني، اۆتور اڭ­گى­مە­شىنىڭ ءرولىن اتقارىپ وتىر. ومىردەگى وقيعالار ايەل جانىنىڭ سىر-سۇحباتىمەن قاتار ورىلەدى. مۇنداي شىعارمالاردىڭ ءوز وقىر­مانى بولادى. ال الەۋمەتتىك جۇ­گى ارتسا، حالىقتىق سيپات الادى.

بۇل رومان دا تاقىرىبى جا­عىنان وتە اۋقىمدى شىعارما. جالعىز ادامنىڭ زەرتتەپ جازۋى قيىن دۇنيە. وكىنىشكە قاراي، ادەبيەتتە ۇجىمدىق دۇنيە سيرەك جازىلادى. ايتپەسە ءار قىرىنان الىپ، وسى قاسىرەت جونىندە تۇتاس كارتينا جاساۋ وتەلمەگەن ءبىر پارىز سياقتى كورىنەدى.

ال ەندى ساۋلە دوسجان تاقى­رىپتى قالاي اشقان، سوعان كە­لەيىك. جازۋشى كەيىپكەرىن ۇلكەن قاسىرەتكە الدىن الا دايىندايدى. اياۋلىمنىڭ وقۋشى كۇنىندە ولاردىڭ ءۇيى ءبىر باي وتباسىنىڭ ۇيىمەن كورشى تۇرادى. الگىلەردىڭ جالعىز ۇلى اربامەن جۇرەتىن مۇ­گەدەك جان. قۇداي اياقتان كەم قىلعانى بولماسا، دومبىرا تارتاتىن ونەرلى بالا.

ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز اياۋلىم سول بالاعا كومەكتەسىپ جۇرەدى. قاسىرەتتىڭ نە ەكەنىن سودان ءبىلىپ وسەدى. ونىڭ جاناشىرلىعى با­لا ماحابباتقا ۇلاسادى. الايدا مەكتەپ بىتىرگەندە ەكەۋى ءبىر-بىرىنەن كوز جازىپ قالادى. اياۋلىمدى تاع­دىر قول-اياعى ساۋ، اتپالداي ازا­­ماتپەن جولىقتىرادى.

بىراق ول، اتى ءامىر، يادرولىق سىناق كەزىندە ساۋلە العان. ونىڭ دەرتى ىشتەن كەمىرەتىن دەرت. ياعني، اياۋلىم ەكىنشى رەت مۇگەدەك ادامعا جولىعىپ وتىر. ءبىرىنشى بالادا بىلىنبەگەنىمەن، ەكىنشى بالا كەمتار بولىپ تۋادى. ودان سوڭ ءامىردىڭ ءوزى دە و دۇنيەگە اتتا­نىپ كەتە بارادى.

ءامىر ارقىلى يادرولىق سىناق تاقىرىبىن اشۋعا تيەك تابىلىپ وتىر. ونىڭ ءولىمى جاي ءولىم ەمەس، ۇلتتىق قاسىرەت دەڭگەيىندەگى ءولىم. جازۋشىنىڭ ادام ساناسىنىڭ تۇكپىرىندەگى تىلسىم سىرلارعا جۇگىنۋى سول ءولىمنىڭ ماعىناسىن تەرەڭدەتە تۇسەدى.

وسى قاسىرەتتىڭ ءبارىن كورگەن اياۋلىم تاستاي قاتىپ ءپىسىپ جە­تىلەدى. مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ ءجۇرىپ، يادرولىق سىناققا قار­سى قوزعالىستىڭ ورتاسىنان تا­بىلادى. رومانداعى ونىڭ جەكە ءومىرى ۇلت باسىنداعى قاسى­رەت­تى كورسەتەتىن كەڭ كولەمدى كو­رىنىس­تەرگە ۇلاسادى.

مۇنىڭ ءبارىن تاپتىشتەپ ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز، روماننىڭ كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى ءساتتى ويلاستىرىلعان. يادرولىق سىناق كۋاگەرلەرىنىڭ ەستەلىكتەرى دە ورنىن تاۋىپ تۇر. ءتىپتى شىعارما مازمۇنىن قويۋلاتاتىن دا سول تۇس دەۋگە بولادى.

قازىرگى زامان كوركەم ءسوز­­دىڭ پۋبليتسيستيكالىق ءتۇرى ال­­عا شىققان زامان. ساۋلە دوس­جان دا بۇل ادىسكە سانالى تۇر­دە با­رادى. كەيىپكەرلەردىڭ كور­كەم بەينەسى ناقتىلى ءومىر شىن­دى­عىمەن تولىعا تۇسەدى. اقى­رىن­دا يادرولىق سىناقتىڭ اقىر­زا­ماندىق كورىنىسى بار قايعى-قا­سى­رەتىمەن كوز الدىڭا توسىلا قالادى.

بۇل تۇرعىدا جازۋشى الدىنا قويعان ماقساتىنا جەتكەن دەپ ايتا الامىز. جازۋشى وسىنشاما اۋقىمدى تاقىرىپقا سىنالاپ كىرىپ، ىشىنەن قوپارا جازىپتى. ناتيجەسىندە كوركەم وبرازدارعا تولى، ومىردە ناقتىلى شىندىعى بار دۇنيە قولىمىزعا ءتيدى. ەگەر دەگەلەڭنىڭ باسىنا ەسكەرتكىش رەتىندە تاسپەن بىرگە كىتاپ قويۋ كەرەك بولسا، بۇل سوعان ابدەن لا­يىقتى شىعارما دەگىمىز كەلەدى.

قاي زاماندا دا وتپەلى كەزەڭ­دە كۇتپەگەن جازۋشىلار بوي كور­سەتەدى. ءبىر قىزىعى، بەلگىلى جازۋ­شىلار وسىنداي كەزدە جازباي كەتەدى. ءبىز ونى ءوزىمىز كوزبەن كو­رىپ، قۇلاقپەن ەستىپ تە ءجۇرمىز. وسىندايدا ساۋلە دوسجاننىڭ ادە­بيەتتە قالامداستارىمىزعا ۇل­گى بولارلىقتاي دارەجەدە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنىن مويىنداۋىمىز كە­رەك.

مەن كەيىنىرەك بويعا ءسىڭىرىپ تاعى ءبىر وقىرمىن دەپ، قازىرگى كەزدە وتە سيرەك جازىلاتىن كولەمدى روماننىڭ سوڭعى بەتىن جاپتىم. الايدا وزىمە ۇناعان سويلەمدەردى ءتىزىپ جازىپ العان قويىن داپتەرىم سول كۇيى اشىق قالدى. سونداعى روماننان كوشىرگەن سويلەمدەردى وقىرمان نازارىنا ۇسىنعاندى ءجون كورىپ وتىرمىن. سونىمەن قاراڭىز:

«تۇلكىنىڭ قىزىلى ءوزىنىڭ سو­رى» دەگەندەي، ۇزىن شاش ءوزىمنىڭ سورىم بولدى»;

«قازاقتا «ۇكىنى قايتارماي­دى» دەگەن بار، اكەسى. قىزىڭا «ۇكى تا­عايىق» دەگەن ەكەن، قايتار­ما­يىق»;

«مەن ونىڭ سوڭىنان اقىرىن ىلبىگەن سايىن، بالداقتىڭ تىقىلى توبەمدى تەسىپ جىبەرگەندەي بولادى»;

«سەندە ەشقانداي ماحاببات جوق، اياۋشىلىق قانا بار»;

«كوڭىلىم قۇلازىپ، ءبىر ازالى جەل جان دۇنيەمدى قاڭىلتىرداي قاڭعىرلاتىپ وتە شىعادى»;

«انە، ءامىردىڭ ءوزى دە كورىندى. وي، سۇمدىق-اي، مەندە وعان دەگەن تيتتەي دە ساعىنىش جوق»;

«گالستۋگىن اشۋلانىپ بايلاي­مىن دەپ، قىلعىنىپ قالا جازدادى»;

«الگى «باقىرعاننىڭ الدىنان وكىرگەن شىعىپتى» دەگەندەي، ءبىر بالاسى ءولى تۋعان، ەندى ءبىرى داۋن سيندرومىمەن اۋىراتىن مىنا ايەلدىڭ ءحالىن ەستىپ، ىشتەي ودان سايىن كۇيزەلىپ كەتسەم كەرەك»;

«ادىرايعان كوكپەڭبەك تامىرلارى كوك سيامەن دەنەسىنە ادەيى جازىلعان جازۋداي عوي، قۇ­داي-اااۋۋ!»;

«ىشىمە زىرىلداۋىق ويىنشىق كىرىپ كەتكەندەي، كۇنى-ءتۇنى اۋناق­شي ما، تىرەي مە، ءبىر تىنىم جوق، تىپىر-تىپىر»;

«بالانىڭ ءوڭى قۋ شوپتەي جۇ­دەۋ كورىندى»;

«ايەلدىڭ بالا تاباتىن ۋاقى­تى ەگىن وراعى سياقتى»...

مۇنداي وبرازدى سويلەمدەر ءار بەتتى اشقان سايىن كەزدەسەدى. جازۋشى كەيىپكەر باسىنداعى الاقۇيىن سەزىمدەردى دە جاقسى بەرەدى. ساۋلە دوسجاننىڭ قان­داي قالامگەر بولىپ ساپقا قوسىل­عانىن وسىدان-اق بايقاۋعا بولادى. شىنداپ كەلگەندە، قازىرگى زامان ايەل جازۋشىلاردىڭ زامانى بولۋعا ءتيىس. اسىرەسە، ءبىزدىڭ قوعامدا ايەل جازۋشىلار جىتىرەك سەزىنەتىن الەۋمەتتىك ماسەلەلەر العا شىعىپ كەلەدى. ساۋلە دوس­جاننىڭ ءبىراز شىعارماسى وسىنداي تاقىرىپتارعا ارنالعان. دە­مەك ونىڭ وقىرمان كوڭىلىن جاۋلاپ الۋعا تولىق مۇمكىندىگى بار.

 

جۇسىپبەك قورعاسبەك

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اۋىز سۋ ساپاسى قالىپقا كەلتىرىلدى

قازاقستان • بۇگىن، 18:04

انا ءتىلى – ارىڭ بۇل...

رۋحانيات • بۇگىن، 13:10

كۇرەس: العاشقى كۇنى ءۇش قولا

كۇرەس • بۇگىن، 09:00

قىلمىستىق ءىس قوزعالدى

ايماقتار • كەشە

باستى اقپارات (21.02.2020)

ۆيدەو • 21 اقپان، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار