ادەبيەت • 20 قىركۇيەك، 2019

ەرلەر ەڭسەرەتىن تاقىرىپتى ايەل جازۋشى رومانعا ارقاۋ ەتتى

63 رەتكورسەتىلدى

سوڭعى كەزدە قازاق ادەبيەتىندە كولەمى وسىنشالىقتى ۇلكەن رومان جازعان ەشكىم جوق. «؛ونى جازباق تۇگىلى، وقىپ شىعۋدىڭ ءوزى قيامەت شىعار»؛ دەدىم. ءبىراق الدىڭعى شىعارمالارىن وقىپ، تاڭىرقاپ قالعانىم بار. اسىرەسە، «؛ۇلكەن ۇيدەگى ۇرەي»؛ دەگەن رومانى كوپ-كورىم ۇناعان.

ساۋلە كەزەڭدىك وقيعانى نازىك تۇسىنان قوزعايدى. روماندى باس­؛تاپ وقىعاننان-اق بىردەن ىشى­؛نە تارتىپ اكەتەدى. دەتەكتيۆ سە­؛كىل­؛دى جۇردەك وقىلادى. ءبىراق ماز­؛مۇنى تەرەڭ. جالاڭ وقيعاعا قۇرىل­؛ما­؛عان. تاريحي كورىنىستەر بار.

«؛يسانمىسىز، حاديشا؟ &ndash؛ دەپ تاتارشالادى ەركەك ءۇنى... ەركەكتىڭ تانىس ۇنىنەن ايەلدىڭ توبە قۇي­؛قاسى شىمىرلاپ، باسى اينالىپ كەتتى... دەنەلى ەر ادام ەركىن ادىم­؛­؛­؛داپ، قاقپادان قارسى العان ايەل­؛­؛دى مىسىمەن باسا اتتادى... ەسى كە­؛تىپ تۇرعان ۇرعاشىعا قارامادى دا، الشاڭداي باسىپ ۇيگە قاراي بەتتەدى. سول جۇرىسىمەن ءوز وتانىنا كەل­؛گەنىن سەزدىردى»؛.

ۇلكەن ءۇيدى وسى كىسىنىڭ اكەسى سالدىرعان. قازاق جەرىندە ساۋدا جاساپ بايىپ، بالاسىنا مۇراعا قالدىرعان. بالاسى دا اۋقاتتى ادام بولىپ، قاتىن ۇستىنە قاتىن العان. باسىنا كۇن تۋعاندا بايبى­؛شەسىن الىپ تايىپ تۇرعان.

الايدا جاي كەتىپ وتىرعان جوق، تامىر سالىپ كەتىپ وتىر. ودان تۋعان بالا دا وسىندا. ءۇيى مەن بالاسىن ىزدەپ كەلۋگە تولىق قۇقى بار. وعان ەش قارسىلىق قىلا الماسىن بىلگەن كەيىپكەردىڭ باسىنداعى جاعدايدى جازۋشى: «؛التايدان الدىرعان اعاشتان جا­؛سالعان ەسىكتىڭ سالماعى ايەلدى جانشىعانداي بولدى»؛، &ndash؛ دەپ سۋ­؛رەتتەيدى.

ول كەتكەندە ونىڭ توقالىنىڭ قولىنا كۇشتەپ كىرىپ العان جاڭا زامان ادامى وقيعاعا ەرىكسىز تارتىلادى. ءۇستىرت قاراعاندا، ۇي­؛رەنشىكتى ۇشەۋدىڭ باسىنان وتكەن وقيعانى جازىپ وتىرعان سەكىلدى. شىن مانىندە اۆتور زاماننىڭ اڭ­؛گىمەسىن جازىپ وتىر.

ادەبيەتتە جانسىز زات كۋاعا تارتىلاتىن مەتافورالىق ءتاسىل بار. وقيعانىڭ ۇلكەن ءۇيدىڭ تو­؛ڭىرەگىنە جيناقتالۋى سودان. ۇل­؛كەن ۇيدەگى ۇرەي قوعامنىڭ ۇرەيى سەكىلدى وبرازدا ەلەستەيدى. قانداي قوعامدىق-ساياسي فورماسيادا بولماسىن، ادام بالاسى ءوزى جيعان دۇنيەسىنىڭ تۇتقىنىنا اينالادى. روماننىڭ كوركەمدىك شەشىمى &ndash؛ وسى.

كەيدە جازۋشىنىڭ «؛ەرتوس­؛تىگىم ءبىر توبە»؛ دەگەندەي، ساتىمەن تۋا قالعان ءبىر شىعارماسى بولادى. اۆتورى اتالعاندا، شىعار­؛ماسى دا قاتار ەسكە ءتۇسىپ وتىرادى. «؛ساۋلە دوسجان»؛ دەسە، «؛ۇل­؛­؛كەن ۇيدەگى ۇرەي»؛ دەپ ايتۋعا لا­؛­؛يىق. ۇلكەن ادەبيەتكە كەشتەۋ قو­؛سىل­؛عان ساۋلە دوسجان وسىلاي ءوز بيىگىن باعىندىرىپ تا ۇلگەردى.

«؛ۇلكەن ۇيدەگى ۇرەيدىڭ»؛ اسە­؛رى مەنىڭ ويىمدا ۇزاعىراق ساق­؛تالدى. سول اسەردىڭ ءىزى سۋي بەرگەن­؛دە قولىما كولەمى شامامەن بەس ءجۇز بەتتىك الگى قولجازبا ءتۇستى. ەگەر يادرولىق سىناق تاقىرىبىنا جا­؛زىلماعاندا بۇل قولجازبانى وقىماۋىم دا مۇمكىن ەدى. ءقازىر قازاق جازۋشىلارى اقتاڭداقتار تاقىرىبىن جىلى جاۋىپ قويعانى وتىرىك ەمەس. ءتىپتى ونى ءوتىمسىز تا­؛قى­؛رىپ دەپ ەسەپتەيتىندەر دە بار.

بارىن ايتىپ تا، جازىپ تا قويدى. ەندى ودان قانداي كوركەم­؛دىك شىندىق تۋدىرۋعا بولادى؟ ون­؛سىز دا كىتاپ وقىلماي جاتقان زاماندا، تاعى ءبىر وقىلمايتىن كى­؛تاپ جازىپ نەعىلامىز؟ مىنە، ولاردىڭ الپەتىنەن وسىنى اڭعارۋ قيىن ەمەس.

قازاق ادەبيەتىندە وتىز ەكىنشى جىلعى اشتىق پەن وتىز جەتىنشى جىلعى قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى جازباشا ەسكەرتكىش بولارلىقتاي ءبىر كەسەك دۇنيەنىڭ تۋماۋى سودان با دەيمىن. وسىندايدا ويىڭنىڭ ۇستىنەن ءدوپ تۇسكەن روماندى كو­؛لەمى قانشا ۇلكەن بولسا دا قالاي وقىمايسىڭ؟ باسقا دۇنيەنى جيىپ تاستاپ، وقۋعا كىرىسىپ كەتتىم.

«؛ينە ساباقتاساڭ، ءجىبىن سالا­؛قۇلاش الۋشى ەدىڭ، الىسقا كەتە­؛تىنىڭدى سودان بىلگەم»؛، &ndash؛ دەيدى ادۋىندى شەشەسى وقۋدا جۇرگەن جە­؛رىنەن رۇقسات سۇراي كەلگەن قى­؛زىنا. جاسىل جەلەكتى جەتىسۋ جە­؛سسرىندە تۋىپ-وسكەن بۇلا قىز سوناۋ سەمەي وڭىرىنە، ول كەزدە اتى اتالا بەرمەيتىن ابىرالى جاققا ۇزاتىلماقشى.

رومان «؛قاسىرەت پەن تاعدىر»؛ دەپ اتالادى. وقيعا اياۋلىم ەسىم­؛دى قىزدىڭ اتىنان باياندالادى. «؛ۇكىلاي جەڭەشەم ەكىنشىسىن قىز بوسانعاندا اپامنىڭ: «؛قىز بالانىڭ تولعاعى اششى بولادى»؛ دەگەنى ويىما ورالا قالدى. بۇل جولعى تولعاعىم سۇڭقارىمدى دۇ­؛­؛نيەگە اكەلگەندەگىدەي ەمەس، تىم اششى بولىپ تۇر»؛. وسى سوي­؛لەم ارقىلى روماننىڭ قالاي جا­؛زىلعانىنان ءبىرشاما حابار الۋعا بولادى.

بۇكىل سيۋجەت ءبىر ادامنىڭ كو­؛زى­؛مەن بەرىلەدى. ياعني، اۆتور اڭ­؛گى­؛مە­؛شىنىڭ ءرولىن اتقارىپ وتىر. ومىردەگى وقيعالار ايەل جانىنىڭ سىر-سۇحباتىمەن قاتار ورىلەدى. مۇنداي شىعارمالاردىڭ ءوز وقىر­؛مانى بولادى. ال الەۋمەتتىك جۇ­؛گى ارتسا، حالىقتىق سيپات الادى.

بۇل رومان دا تاقىرىبى جا­؛عىنان وتە اۋقىمدى شىعارما. جالعىز ادامنىڭ زەرتتەپ جازۋى قيىن دۇنيە. وكىنىشكە قاراي، ادەبيەتتە ۇجىمدىق دۇنيە سيرەك جازىلادى. ايتپەسە ءار قىرىنان الىپ، وسى قاسىرەت جونىندە تۇتاس كارتينا جاساۋ وتەلمەگەن ءبىر پارىز سياقتى كورىنەدى.

ال ەندى ساۋلە دوسجان تاقى­؛رىپتى قالاي اشقان، سوعان كە­؛لەيىك. جازۋشى كەيىپكەرىن ۇلكەن قاسىرەتكە الدىن الا دايىندايدى. اياۋلىمنىڭ وقۋشى كۇنىندە ولاردىڭ ءۇيى ءبىر باي وتباسىنىڭ ۇيىمەن كورشى تۇرادى. الگىلەردىڭ جالعىز ۇلى اربامەن جۇرەتىن مۇ­؛گەدەك جان. قۇداي اياقتان كەم قىلعانى بولماسا، دومبىرا تارتاتىن ونەرلى بالا.

بىزدىڭ كەيىپكەرىمىز اياۋلىم سول بالاعا كومەكتەسىپ جۇرەدى. قاسىرەتتىڭ نە ەكەنىن سودان ءبىلىپ وسەدى. ونىڭ جاناشىرلىعى با­؛لا ماحابباتقا ۇلاسادى. الايدا مەكتەپ بىتىرگەندە ەكەۋى بىر-بىرىنەن كوز جازىپ قالادى. اياۋلىمدى تاع­؛دىر قول-اياعى ساۋ، اتپالداي ازا­؛­؛ماتپەن جولىقتىرادى.

بىراق ول، اتى ءامىر، يادرولىق سىناق كەزىندە ساۋلە العان. ونىڭ دەرتى ىشتەن كەمىرەتىن دەرت. ياعني، اياۋلىم ەكىنشى رەت مۇگەدەك ادامعا جولىعىپ وتىر. ءبىرىنشى بالادا بىلىنبەگەنىمەن، ەكىنشى بالا كەمتار بولىپ تۋادى. ودان سوڭ ءامىردىڭ ءوزى دە و دۇنيەگە اتتا­؛نىپ كەتە بارادى.

امىر ارقىلى يادرولىق سىناق تاقىرىبىن اشۋعا تيەك تابىلىپ وتىر. ونىڭ ءولىمى جاي ءولىم ەمەس، ۇلتتىق قاسىرەت دەڭگەيىندەگى ءولىم. جازۋشىنىڭ ادام ساناسىنىڭ تۇكپىرىندەگى تىلسىم سىرلارعا جۇگىنۋى سول ءولىمنىڭ ماعىناسىن تەرەڭدەتە تۇسەدى.

وسى قاسىرەتتىڭ ءبارىن كورگەن اياۋلىم تاستاي قاتىپ ءپىسىپ جە­؛تىلەدى. مەكتەپتە ءمۇعالىم بولىپ ءجۇرىپ، يادرولىق سىناققا قار­؛سى قوزعالىستىڭ ورتاسىنان تا­؛بىلادى. رومانداعى ونىڭ جەكە ءومىرى ۇلت باسىنداعى قاسى­؛رەت­؛تى كورسەتەتىن كەڭ كولەمدى كو­؛رىنىس­؛تەرگە ۇلاسادى.

مۇنىڭ ءبارىن تاپتىشتەپ ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز، روماننىڭ كومپوزيسيالىق قۇرىلىمى ءساتتى ويلاستىرىلعان. يادرولىق سىناق كۋاگەرلەرىنىڭ ەستەلىكتەرى دە ورنىن تاۋىپ تۇر. ءتىپتى شىعارما مازمۇنىن قويۋلاتاتىن دا سول تۇس دەۋگە بولادى.

قازىرگى زامان كوركەم ءسوز­؛­؛دىڭ پۋبليسيستيكالىق ءتۇرى ال­؛­؛عا شىققان زامان. ساۋلە دوس­؛جان دا بۇل ادىسكە سانالى تۇر­؛دە با­؛رادى. كەيىپكەرلەردىڭ كور­؛كەم بەينەسى ناقتىلى ءومىر شىن­؛دى­؛عىمەن تولىعا تۇسەدى. اقى­؛رىن­؛دا يادرولىق سىناقتىڭ اقىر­؛زا­؛ماندىق كورىنىسى بار قايعى-قا­؛سى­؛رەتىمەن كوز الدىڭا توسىلا قالادى.

بۇل تۇرعىدا جازۋشى الدىنا قويعان ماقساتىنا جەتكەن دەپ ايتا الامىز. جازۋشى وسىنشاما اۋقىمدى تاقىرىپقا سىنالاپ كىرىپ، ىشىنەن قوپارا جازىپتى. ناتيجەسىندە كوركەم وبرازدارعا تولى، ومىردە ناقتىلى شىندىعى بار دۇنيە قولىمىزعا ءتيدى. ەگەر دەگەلەڭنىڭ باسىنا ەسكەرتكىش رەتىندە تاسپەن بىرگە كىتاپ قويۋ كەرەك بولسا، بۇل سوعان ابدەن لا­؛يىقتى شىعارما دەگىمىز كەلەدى.

قاي زاماندا دا وتپەلى كەزەڭ­؛دە كۇتپەگەن جازۋشىلار بوي كور­؛سەتەدى. ءبىر قىزىعى، بەلگىلى جازۋ­؛شىلار وسىنداي كەزدە جازباي كەتەدى. ءبىز ونى ءوزىمىز كوزبەن كو­؛رىپ، قۇلاقپەن ەستىپ تە ءجۇرمىز. وسىندايدا ساۋلە دوسجاننىڭ ادە­؛بيەتتە قالامداستارىمىزعا ۇل­؛گى بولارلىقتاي دارەجەدە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنىن مويىنداۋىمىز كە­؛رەك.

مەن كەيىنىرەك بويعا ءسىڭىرىپ تاعى ءبىر وقىرمىن دەپ، قازىرگى كەزدە وتە سيرەك جازىلاتىن كولەمدى روماننىڭ سوڭعى بەتىن جاپتىم. الايدا وزىمە ۇناعان سويلەمدەردى ءتىزىپ جازىپ العان قويىن داپتەرىم سول كۇيى اشىق قالدى. سونداعى روماننان كوشىرگەن سويلەمدەردى وقىرمان نازارىنا ۇسىنعاندى ءجون كورىپ وتىرمىن. سونىمەن قاراڭىز:

«؛تۇلكىنىڭ قىزىلى ءوزىنىڭ سو­؛رى»؛ دەگەندەي، ۇزىن شاش ءوزىمنىڭ سورىم بولدى»؛؛

«؛قازاقتا «؛ۇكىنى قايتارماي­؛دى»؛ دەگەن بار، اكەسى. قىزىڭا «؛ۇكى تا­؛عايىق»؛ دەگەن ەكەن، قايتار­؛ما­؛يىق»؛؛

«؛مەن ونىڭ سوڭىنان اقىرىن ىلبىگەن سايىن، بالداقتىڭ تىقىلى توبەمدى تەسىپ جىبەرگەندەي بولادى»؛؛

«؛سەندە ەشقانداي ماحاببات جوق، اياۋشىلىق قانا بار»؛؛

«؛كوڭىلىم قۇلازىپ، ءبىر ازالى جەل جان دۇنيەمدى قاڭىلتىرداي قاڭعىرلاتىپ وتە شىعادى»؛؛

«؛انە، ءامىردىڭ ءوزى دە كورىندى. وي، سۇمدىق-اي، مەندە وعان دەگەن تيتتەي دە ساعىنىش جوق»؛؛

«؛گالستۋگىن اشۋلانىپ بايلاي­؛مىن دەپ، قىلعىنىپ قالا جازدادى»؛؛

«؛الگى «؛باقىرعاننىڭ الدىنان وكىرگەن شىعىپتى»؛ دەگەندەي، ءبىر بالاسى ءولى تۋعان، ەندى ءبىرى داۋن سيندرومىمەن اۋىراتىن مىنا ايەلدىڭ ءحالىن ەستىپ، ىشتەي ودان سايىن كۇيزەلىپ كەتسەم كەرەك»؛؛

«؛ادىرايعان كوكپەڭبەك تامىرلارى كوك سيامەن دەنەسىنە ادەيى جازىلعان جازۋداي عوي، قۇ­؛داي-اااۋۋۋ!»؛؛

«؛ىشىمە زىرىلداۋىق ويىنشىق كىرىپ كەتكەندەي، كۇنى-تۇنى اۋناق­؛شي ما، تىرەي مە، ءبىر تىنىم جوق، تىپىر-تىپىر»؛؛

«؛بالانىڭ ءوڭى قۋ شوپتەي جۇ­؛دەۋ كورىندى»؛؛

«؛ايەلدىڭ بالا تاباتىن ۋاقى­؛تى ەگىن وراعى سياقتى»؛...

مۇنداي وبرازدى سويلەمدەر ءار بەتتى اشقان سايىن كەزدەسەدى. جازۋشى كەيىپكەر باسىنداعى الاقۇيىن سەزىمدەردى دە جاقسى بەرەدى. ساۋلە دوسجاننىڭ قان­؛داي قالامگەر بولىپ ساپقا قوسىل­؛عانىن وسىدان-اق بايقاۋعا بولادى. شىنداپ كەلگەندە، قازىرگى زامان ايەل جازۋشىلاردىڭ زامانى بولۋعا ءتيىس. اسىرەسە، ءبىزدىڭ قوعامدا ايەل جازۋشىلار جىتىرەك سەزىنەتىن الەۋمەتتىك ماسەلەلەر العا شىعىپ كەلەدى. ساۋلە دوس­؛جاننىڭ ءبىراز شىعارماسى وسىنداي تاقىرىپتارعا ارنالعان. دە­؛مەك ونىڭ وقىرمان كوڭىلىن جاۋلاپ الۋعا تولىق مۇمكىندىگى بار.

 ؛

جۇسىپبەك قورعاسبەك

 ؛

سوڭعى جاڭالىقتار

تاۋشىق اۋىلى 80 جىلدىعىن تويلادى

ايماقتار • بۇگىن، 16:35

اباي دۇكەنى – بەلگيادا

رۋحانيات • بۇگىن، 16:32

گەرولد بەلگەرگە كوشە بەرىلدى

قازاقستان • بۇگىن، 15:57

ەڭ قىسقا اڭگىمە. ريزا يساەۆا

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:50

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نۇربيكە قۇدايبەرگەنوۆا

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:45

ەڭ قىسقا اڭگىمە. داۋرەن داريابەك

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:39

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نازەركە سانيازوۆا

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:37

ەڭ قىسقا اڭگىمە. اقىلبەك شاياحمەت

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 15:22

ەڭ قىسقا اڭگىمە. الدابەرگەن كەمپىرباي

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 13:00

ەڭ قىسقا اڭگىمە. ەركەعالي بەيسەنوۆ

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:42

ەڭ قىسقا اڭگىمە. كوگەداي شامەرحان

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:39

ەڭ قىسقا اڭگىمە. جاسۇلان سەرىك

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:37

ەڭ قىسقا اڭگىمە. اقجول قالشابەك

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:28

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نۇربەك نۇرجانۇلى

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 12:24

ەلباسى تاكەو كاۆامۋرامەن كەزدەستى

پرەزيدەنت • بۇگىن، 11:34

ساعىنايدىڭ بەيىتى تابىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:52

اقمولانىڭ استىعىنا سۇرانىس مول

ايماقتار • بۇگىن، 10:22

كۇلكى كەرۋەنى № 7

رۋحانيات • بۇگىن، 10:20

اتالماي نەگە قالسىن مۇسا اتى؟!

رۋحانيات • بۇگىن، 10:01

جاقسى ءداستۇر جالعاسادى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:49

الاشتانۋشى عالىمنىڭ بەلەسى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:47

يگىلىكتى ەڭبەك يەسى

قوعام • بۇگىن، 08:46

نامازالى وماشۇلى: ەل شەجىرەسى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:42

تاراز شاھارىنداعى تاماشا ءتۇن

ايماقتار • بۇگىن، 08:39

تۇڭعىش ءتىل فورۋمى وتەدى

قوعام • بۇگىن، 08:36

پاتريارحتىڭ ورىندالعان پارىزى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:33

كەدەرگىسىز كەلەشەك

قوعام • بۇگىن، 08:31

جوشى حانعا ەسكەرتكىش ورناتىلادى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:24

قازاقتاردىڭ اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى

قازاقستان • بۇگىن، 08:22

ەۋرونى ساتىپ الۋشىلار كوبەيدى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:20

اQR: 14 بانكتى «ساۋىقتىرۋ» كەرەك پە؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:15

ۇقساس جاڭالىقتار