رۋحانيات • 20 قىركۇيەك، 2019

شاحماردان تەربەلگەن تالبەسىك

40 رەتكورسەتىلدى

بەسىك – ومىرگە جاڭا كەلگەن نارەستەنىڭ اناسىنىڭ قۇشاعىنان كەيىنگى جىلى ۇياسى. پەرىشتە-ءسابيدىڭ اق وتاۋى! ات ۇستىندە ءجۇرىپ ەلىن قورعاعان باتىر قازاقتىڭ اسىل بۇيىمى. قازاقتار بەسىكتى قاراعايدان، قايىڭنان، كوبىنە تالدان جاسايدى. بەسىكتى «تالبەسىك» دەپ اتاۋدىڭ سىرى وسىندا. ىڭعايلى ەتىپ قيۋلاستىرعان بۇل دۇنيە كوشىپ-قونۋ جاعدايىندا دا تىرشىلىككە قولايلى. ونى ات ۇستىندە ەردىڭ الدىنا الىپ تا، تۇيە ۇستىندەگى قورشاۋ ىشىنە دە ارتىپ تا جۇرە بەرەدى. م.اۋەزوۆ كەزىندە «ەل بولامىن دەسەڭ، بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزىنىڭ ءمان-ماعىناسى دا تەرەڭ.

ەلىمىزدىڭ عىلىمىنا ولشەۋ­سىز ۇلەس قوسقان، 33 جاسىندا مينيستر دارەجەسىنە كوتەرىلگەن، قازاقستان عىلىم اكادەمياسىن باسقارعان شاحماردان ەسەنوۆ مۇقىم قازاقتىڭ ماقتانىشى. جۋىردا اتاقتى عالىمنىڭ دۇ­نيەگە كەلگەن كەزىندە بولەنگەن بەسىگى تابىلدى. وعان يە بولىپ، وسى كۇنگە دەيىن كوزىنىڭ قا­راشىعىنداي ساقتاپ كەلگەن شيەلى اۋدانى العاباس اۋ­لى­نىڭ تۇرعىنى كەنجەگۇل اپامىز ەكەن.

...ءبىر مىڭ توعىز ءجۇز الپى­سىنشى جىلداردىڭ باس كەزىن­دە اعايىندى شايمەردەن، اق­بەرگەن ءبىر اۋلادا تۇراتىن-دى. ۇلكەنى كولحوز جۇمىسىندا بولسا، كىشىسى مەكتەپتە مۇعالىم. ول كەزدە شەشەلەرى ناعي اجەمىز بار. شايمەردەننىڭ پىستە اپامىزدان تۇرسىن ەسىمدى قىزى مەكتەپكە دەيىنگى جاستا دا، اق­بەرگەننىڭ كەنجەگۇلمەن ەندى باس قۇراعان كەزى. – ءبىر كۇنى ەكى جەڭىل كولىك سىرعىپ كەلىپ، ەسىك الدىنا توقتاي قالدى. اۋدان باسشىلارى قۇرمەتتەپ، ءبىر ايەل كىسىگە جولباسشىلىق جاساپ ءجۇردى. – بۇل كەلگەن ءشاريپا اپامىز ەكەن. شاحماردان ەسەنوۆتىڭ شە­شەسى. ءبىزدىڭ اتامىزعا اتا­لاس تۋىس بولىپ كەلەدى. ويت­كەنى ەنەمىز: «ىلگەرىدە وسى ءشاريپانى جورابەككە ۇزا­تىپ ەدىك»، دەگەندى ءجيى ايتىپ، اڭگىمەلەپ وتىراتىن-دى. اتاقتى كىسىنى ومىرگە اكەلىپ، اق ءسۇتىن بەرگەن اپامىز ۇزىن بويلى، ادەمىشە كەلگەن، جاسى الپىسقا جاقىنداسا دا «سىرلى اياقتىڭ سىرى كەتسە دە، سىنى كەتپەيدى» دەگەندەي كەلىستى كىسى كورىندى. ءبىر كورگەننەن جاقىن تارتاتىن جىلىشىرايلىلىعى ەسىمدە قالىپتى. ۇستىندە اق كويلەگى مەن ورنەكتى قارا قام­زولى بار، – دەپ ەسكە الادى كەن­جەگۇل الماحانقىزى.

 وسى وقيعا باياندالىپ وتىر­عان مەرزىمنىڭ ناقتى ۋاقى­تى – 1961 جىلدىڭ قارا كۇزى. شاحماردان ەسەنوۆتىڭ گەو­لوگيا ءمينيسترى كەزى. ول كەزدە شيەلى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى يساتاي ابدىكارىموۆ بولسا، اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قونىسبەك قازانتاەۆ. ال «لەنين» كولحوزىنىڭ تور­اعاسى ءازىمحان يسمايلوۆ بولاتىن. ءشاريپا اپامىز ەلگە قىدىرىستاپ كەلىپ، تۋىس اعاسى سادىقتىڭ ۇيىندە بولۋدى قا­لاعان سەكىلدى. اۋدان باسشىلارى كولحوز توراعاسىنىڭ جەڭىل كولىگىن ءبىر اپتاعا بوساتىپ بەرىپ، جانىنا جاۋاپتى ادامداردى دا قوسىپ بەرەدى. عالىمنىڭ اناسى تۋعان ولكەسىن ارمانسىز ارالايدى. تىرىگە – سالەم، ولگەنگە باتا جاسايدى. ايتەۋىر كۇندە قوناققا شا­قى­رۋشىلار قاتارى مول بولىپتى..

– ءشاريپا اپامىز قايتا­دان جولعا شىعارىندا شاي­مەردەن كوكەگە: «اۋىلدا بايا­عى شاحماردان جاتقان بەسىگى ساقتاۋلى. سونى الىپ كەلىپ با­لالارىڭدى بولەڭدەر، تۇرسىن قىزىڭنىڭ سوڭىنان باسقا دا كىشكەنەلەر ەرسىن، ءبارى دە وسكەن سوڭ، شاحماردانىم سەكىلدى ەلگە بەلگىلى ازامات بولسىن!»، دەپ باتاسىن بەرىپتى. مۇنى كەيىننەن ۇلكەندەردەن ەستىدىك قوي، ءبىز بوساعانى جاڭادان اتتاعان جاس كەلىنبىز، كوپ نارسەنى تۇسىنە بەرمەيتىن كەزىمىز ەمەس پە، – دەپ ەسكە الادى كەنجەگۇل اپا.

سودان قىستىڭ ءبىر كۇنى شاي­­مەردەن تارتوعايعا اتپەن بارىپ، قولدان جاسالعان، سىرتى ءتۇرلى قازاقى ويۋمەن ور­نەك­تەلگەن الگى بەسىكتى الدىنا وڭ­گەرىپ الىپ كەلەدى. اۋزى دۋا­لى اپانىڭ ايتقانى كەلىپ، جاس كەلىن ۇزاماي بوسانادى دا، ءسابيدىڭ ەسىمىن ارناۋىت قو­يىپ، الگى بەسىككە بولەيدى. بۇل 1962 جىلدىڭ 23 ناۋرى­زى بولاتىن. سونان كەيىن دە شاحماردانداي مارقاسقا جات­قان قۇت بەسىكتە تاعى دا سە­گىز بالا، كەيىنەن ولاردىڭ كىش­كەنەلەرى بولەنىپ، ءبارى دە ءتاي-ءتاي باسىپ كەتەدى. ارناۋىتتان سوڭ الما، گۇلي، الۋا، فاريدا، مەيرام، ءانۋار، زاكيرا، ەرنار ءبارى دە باياعى اپالارى بەرگەن باتانىڭ اللانىڭ قۇلاعىنا شا­­لىنعانى شىعار، ءبارى دە جو­عارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ، ءبىرى نۇر-سۇلتان، ءبىرى الماتى، باسقا دا وبلىس ورتالىعىندا ءتاۋىر قىزمەتتەر ىستەپ ءجۇر. ولار­دىڭ بالالارىنىڭ ءوزى وتىز جاس­تى ورتالاپ تولىسقان ازامات­تار. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان شا­ڭى­­راقتىڭ ەڭ كەنجەسى ەر­نار عىلىم جولىنا ءتۇسىپ، بەل­گىلى بيىك­تەردى باعىندىرىپ ۇل­گەردى. ول استاناداعى مەديتسي­نا اكا­دەمياسىنىڭ كافەدرا مەڭگە­رۋشىسى. باياعى العاش بە­سىككە بو­لەنگەن ارناۋىت بولسا، شيەلى تەمىرجولىندا ءورت ءسوندىرۋ پو­يى­زىنىڭ باستىعى. ورتاسىنا سىيلى، مامىلەگە مى­عىم جىگىت. بۇل بالانى شاي­مەر­دەن مەن پىستە اپامىز باۋىرىنا باسقان. سون­دىقتان دا اۋىل­داعىلار ونى شا­كەڭنىڭ ۇلى دەۋىنەن ءالى كۇنگە جاڭى­لىسقان ەمەس.

– «جاقسىدان – شاراپات» دە­گەن راس ەكەن، شاحماردان اعا جاتقان قۇتبەسىك بىزگە دە قۇت­تى بولدى. ءشاريپا اپانىڭ مەيى­رىمىن سالعان جاراتۋشىعا ريزامىن. وتاعاسى دا مەكتەپتە ابى­رويلى قىزمەت ەتتى، ءوزىم دە شا­­مام كەلگەنشە جۇ­مىس ىستەدىم. ءوسىپ-ءونىپ جاتىر­مىز. شۇكىر!– دەيدى ءبىزدىڭ بۇ­گىنگى كەيىپكەرىمىز كەنجەگۇل الىمحانقىزى. اتاقتى عالىم تەربەتىلگەن تالبەسىك بۇ­گىندە شيە­لى اۋداندىق ولكەتانۋ مۋ­زەيىنە تاپسىرىلىپ، وسىندا كەلۋشىلەردىڭ كوزايىمىنا اينالدى.

نۇرماحان ەلتاي

قىزىلوردا وبلىسى،

شيەلى اۋدانى

 

سۋرەتتە:

كەنجەگۇل اپا مەن عالىم جاتقان بەسىك.

سوڭعى جاڭالىقتار

جۇدىرىقتاي جۇمىلايىق

رۋحانيات • بۇگىن، 07:45

كاسىپكەرلەر تىلەگى ەسكەرىلدى

بيزنەس • بۇگىن، 07:40

«موسكۆانىڭ» ماسەلەسى كوپ

ايماقتار • بۇگىن، 07:36

زاۋالدى بىرلىك جەڭەدى

قوعام • بۇگىن، 07:35

جاستار اۋىلدان كەتپەيدى

ايماقتار • بۇگىن، 07:34

يگىلىكتىڭ ءبارى حالىق ءۇشىن

ساياسات • بۇگىن، 07:25

تۇرعىن ءۇي باعاسى قالاي قۇبىلادى؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:24

ەسكىنىڭ جازىعى – جاڭانىڭ قازىعى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:17

گۇلزادا تىككەن بەتپەردە

ايماقتار • بۇگىن، 07:12

شتاب قۇرىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 07:08

ەلىن ورگە سۇيرەيتىندەر

رۋحانيات • بۇگىن، 07:06

باس قالا اۋەجايىنىڭ كودى وزگەردى

قازاقستان • بۇگىن، 06:59

تورىمىزدە تۇرۋى ءتيىس

اباي • بۇگىن، 06:46

ۇلى مۇرا – ۇلت مۇراتى

اباي • بۇگىن، 06:42

تۇتقاداعى تازالىق

قوعام • بۇگىن، 06:33

تاسقىنعا مونيتورينگ جۇرگىزىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 06:31

جامان ىندەت جانازا كەزىندە جۇققان

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 06:27

جۇمىسسىزدار قولداۋعا مۇقتاج

پارلامەنت • بۇگىن، 06:25

ەگىس ناۋقانىنا ەرەكشە قولداۋ

ەكونوميكا • بۇگىن، 06:25

ۇقساس جاڭالىقتار