جاپون قاعازى قالاي جاسالادى؟
الدىمەن ءۆاشيدىڭ جاسالۋ امالىنا ءمان بەرەيىك. ۆاشي قاعازىن الۋ ءۇشىن قاراشانىڭ سوڭى مەن قاڭتاردىڭ باسى ارالىعىندا ۇزىندىعى بىردەي كوۋدزو ساباعىن (تۇت اعاشىنىڭ ءتۇرى) جيناپ, بۋادى. كوۋدزو قابىعى ءۇش قاباتتان تۇرادى. سىرتقىسى كۋروكاۆا, ورتاڭعى جاسىلى نادزەكاۆا جانە ىشكى اق بولىگى شيروكاۆا اتالادى. اعاشتىڭ بۇتاقتارىن كوشيكي دەگەن بوشكەنىڭ ىشىنە سالىپ, 3-4 ساعات بۋلايدى. قابىقتى سۋىماي تۇرىپ ساباعىنان ارشيدى. سودان سوڭ كۇنگە جايىپ كەپتىرىپ, ءبىر تاۋلىك وزەنگە نەمەسە اعىن سۋعا مالىپ قويادى. بۇل ونىڭ سىرتقى قاباتى سىلىنۋ ءۇشىن كەرەك. تاكۋريكو دەگەن قۇرالمەن قابىقتىڭ سىرتقى قاباتىن سىلىپ, ىشكىسىن قالدىرادى. بۇل اق قابات. سىلىنىپ الىنعان سىرتقى قاباتىنان حاسساكي دەگەن قاعاز جاسايدى.
بۇدان سوڭ اق قاباتتى سودا ەزىندىسىندە 2-3 ساعات قايناتادى. سوندا قابىقتىڭ تالشىقتارى جۇمسارىپ, قۇرامىنداعى ارتىق ەلەمەنتتەر اعىپ كەتەدى. سودان كەيىن قابىقتى تاعى ءبىر تاۋلىك سۋعا مالادى. سودادان ارىلعان قابىقتى كۇن كوزىنە قويادى. جاپون قاعازىنىڭ ەرەكشەلىگى سوندا, ءۆاشيدىڭ قاي ءتۇرى بولسا دا, جاساۋ كەزىندە حيميكاتتار پايدالانبايدى, تابيعي تازا قالپى ساقتالادى. سوندىقتان جاپون قاعازى كۇن كوزىندە جاتسا دا سارعايمايدى, كەرىسىنشە ۋلتراكۇلگىن ساۋلەلەردىڭ اسەرىنەن اعارا تۇسەدى. بۇدان سوڭ قابىقتىڭ ب ۇلىنگەن تالشىقتارى مەن لاستانعان بولىگى بولسا قولمەن تازالايدى. قاعاز جاساۋشى مۇنى ىستەمەسە, ءونىم ساپاسىز بولىپ شىعادى, سوندىقتان جاپوندار بۇل ىسكە دە ۇقىپتىلىقپەن قارايدى.
جىڭعىل تاياقپەن شيكىزاتتى تالشىقتارى جۇمسارعانشا ساباپ, ستانوكتىڭ ىشىنە سالىپ, سۋ قۇيىپ, باتات ۇگىندىسىن قوسىپ, ارالاستىرادى. ناتيجەسىندە سەنسۋي دەگەن قويۋ ماسسا شىعادى. سەنسۋيدى اعاش دىڭگەككە سالىپ, بىرنەشە قايتارا جايادى. سۇزگىدەن وتكەن شيكىزاتتى ارنايى توسەنىشتىڭ ۇستىنە قويادى. وسىلايشا شيكى قاعازداعى سۋ تاۋلىك بويى اعىپ, قۇرعاۋى كەرەك. ارنايى پرەسس پەن دومكراتتىڭ كومەگىمەن قاعازدىڭ سۋىن سىعادى. قاعاز باستىرىلعان كۇيى ءبىر تاۋلىك تۇرۋى كەرەك. ءبىر كۇن وتكەندە پرەستەلگەن قاعازدىڭ پاراقتارىن تالداپ ءبولىپ, ارنايى پانەلگە كەرىپ تاستايدى. قالىڭ قاعاز قاجەت بولسا پاراقتاردى قوس-قوستان بىرىكتىرەدى. سودان سوڭ قاعازدى كۇن كوزىنە قويادى. جاپون قاعازى وسىنداي اۋىر قول ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە دايىن بولادى ەكەن.
«بوتەن ەلدىڭ قاعازى تەز جىرتىلادى»
جاپونيادا قاعاز جاساۋ تەحنولوگياسى تۋرالى دەرەكتەر ءVىى عاسىرعا ءتان. ەجەلگى زاماندا جاپوندار قاعاز جاساۋعا قاراسورا, كوۋدزو, گامپي, ميتسۋماتا (قاعاز بۇتاسى) ءتارىزدى وسىمدىكتەردى پايدالانعان. جاپونياداعى قاعاز ءوندىرىسىنىڭ تۇپكى باستاۋىندا بۋددا اۋليەسى دونچيوۋ تۇر. ول العاشقى بوياۋ قۇرالدارىن جاساعان تاريحي تۇلعا. كۇنشىعىس ەلىندە 1300 جىل بۇرىن قاعاز جاساۋ تەحنولوگياسى جۇزەگە اسقانى تۋرالى دەرەكتەر «نيحونشيوكي», «نيحونگي» كونە كىتاپتارىندا كەزدەسەدى. «نيحونشيوكيدە» دونچويۋدىڭ ديىرمەن تاسىن العاش جاساعان ۇستا ەكەنى تۋرالى دا مالىمەتتەر بار.
جاپونياداعى قاعاز تاريحى تۋرالى ايتقاندا كوۋدزو مەن قاراسورا تالشىقتارىن قاعاز جاساۋعا پايدالانۋ كەرەكتىگىن كورسەتكەن شيوۋتوكۋتايشي ەل كوسەمى ەسكە تۇسەدى. جاپون جازۋىنىڭ اتاسى شيوۋتوكۋتايشي زامانىندا گورتەنزيادان (جاپون گ ۇلى) الىناتىن نەري سۇيىقتىعى قاعاز وندىرىسىندە پايدالانىلعان. حەيان داۋىرىندە, ساگا يمپەراتوردىڭ كەزىندە كامياگاۆا وزەنىنىڭ جاعاسىندا قاعاز كاسىپورنى قۇرىلىپ, ادەمى ورنەكتى, ءتۇرلى-ءتۇستى قاعازدار ەل اۋماعىنا تارالىپ, تاڭ مەملەكەتىنە دە جەتكىزىلگەن. «گەندزي مونوگاتاري», «ماكۋرانوسوۋشي» تاريحي كىتاپتارىندا اتالعان مەكەمەنىڭ قاعازىنا قاتىستى ماداق سوزدەر بار. جاپونداردىڭ ۇلتتىق قاعاز ءتۇرىن قولدانۋ ءۇردىسىن اسپەتتەيتىنى ەجەلگى داۋىردەگى ادەبي تۋىندىلارىنان تانىلادى. «گەندزي مونوگاتاري» پوۆەسىندە «بوتەن ەلدىڭ قاعازى تەز جىرتىلادى» دەپ جازىلعان. بۇل ەجەلگى كۇنشىعىس ەلىندە ۇلتتىق قاعاز عانا پايدالانىلعانىن بىلدىرسە كەرەك.
جۇقا دا بەرىك ۆاشي
كوۋدزودان كوۋدزوشي دەپ اتالاتىن جۇمساق ءارى تىعىز قاعاز جاسالسا, ميتسۋماتادان جىلتىر قاعاز الىنعان. بۇگىنگى زامانعا جەتكەن جاپوندىق قاعاز ءوندىرۋ تەحنولوگياسىندا ەڭ كوپ تارالعانى ۆاشي قاعازى. ۆاشي ميتسۋماتا, گامپي وسىمدىكتەرىنەن الىنادى. ءۆاشيدىڭ دە ءتۇر-ءتۇرى بار. مىسالى, بامبۋك, كۇرىش, ت.ب. ءداندى داقىلداردىڭ سابانىن وڭدەۋ ارقىلى جاسالاتىن قاعازدى «كۇرىش قاعازى» اتاپ ءجۇر. جوعارى ساپالى ۆاشي وڭايلىقپەن جىرتىلمايدى, سۋ وتكىزبەيدى, اق قالپىن ساقتايتىن, تىعىز. ۆاشي ەرتە داۋىرلەردە حات جازۋعا, وريگامي ءۇشىن جانە جىلجىمالى شيوۋدزي ەسىكتەرىن جاساۋعا پايدالانىلعان. ۆاشيدەن كيىم تىگىپ, ميوكۋري شاش ساندەيتىن اشەكەي بۇيىمدارىن دا جاساعان. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ۆاشي «فۋسەمباكۋدان» اەروستات بومبالاۋشىنىڭ سىرتقى قابىعى ءۇشىن پايدالانىلعان. قازىرگى زاماندا ۆاشي جازۋ ونەرى كالليگرافيادا كەڭىنەن قولدانىلادى.
ۆاشي قاعازىن جارىققا ۇستاسا تالشىقتارىنىڭ تىعىز توقىلعانى بايقالادى. قاعازدىڭ تالشىقتارى نەعۇرلىم ۇزىن بولسا, سوعۇرلىم تىعىز كەلەدى. كوۋدزوشي تالشىقتارىنىڭ ۇزىندىعى 10 مم, ال گامپي, ميتسۋماتا تالشىقتارى – 5 مم. ۆاشي جۇقا بولعانىنا قاراماستان وتە بەرىك.
جاپونيادا قاعاز ءوندىرۋ تەحنولوگياسىندا كەڭىنەن قولدانىلعان ءادىستىڭ ءبىرى ناگاشيدزۋكي, كونە نارا كەزەڭىندە قولونەرشىلەر اينالىسقان. بۋددا سۋترالارىن قاعازعا ءتۇسىرىپ, عيباداتحانالارعا ورنالاستىرۋ دا كوپ قاعازدى قاجەت ەتكەن. جاپونيانىڭ ءار وڭىرىندە شەبەرلەر كوۋدزو بۇتاسىنان وسىنداي قاعازدار جاساۋمەن اينالىسقان. بۋددا سۋترالارى باسىلعان قاعازى بار ايگىلى «حياكۋمانتو داراني» اعاش پاگوداسى دا وسى كەزەڭدە جاسالىپتى. بۇل سۋترالار الەمدەگى ەڭ العاشقى جازۋ باسىلعان قاعاز بولىپ ەسەپتەلەدى.
حەيان داۋىرىندە روماندار مەن ولەڭدەر ءتۇرلى-ءتۇستى ويۋلارمەن بەزەندىرىلگەن قاعازعا باسىلعان. بايىرعى ادەبي شىعارمالار تاڭبالانعان قاعازدار نەگىزىنەن مۋراساكي (كۇلگىن), اي (كوك), بەني (كۇرەڭ) دەگەن بوياۋ تۇرلەرىمەن بويالعان. جاپون مۇراجايلارى مەن عيبادات ۇيلەرىندە ادەمى ويۋلارمەن ورنەكتەلىپ, التىن, كۇمىس ۇنتاقتارمەن بەدەرلەنگەن قاعازدارعا تاڭبالانعان كونە اڭىز-جىرلار ساقتاۋلى. ەدو داۋىرىندە (1603-1867) تاراعان كاۆارابان گازەتتەرى مەن ۋكيوە پلاكاتتارى دا قاعازدىڭ جاپون جەرىندە ەجەلگى زاماندا كەڭىنەن پايدالانعانىن كورسەتەدى.
بۇگىندە جاپون ۇلتتىق قاعازى بارلىق سالادا كەڭىنەن قولدانىلادى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. جيھازدار مەن تۇرمىستىق زاتتاردىڭ زامانعا ساي تۇرلەرى كوپتەپ شىققانىنا قاراماستان, جاپون ۇيىندەگى جىلجىمالى فۋسۋما, شيوۋدزي ەسىكتەرىن جاساۋدا ۆاشي قاعازى پايدالانىلۋدا. ۆاشي قاعازى تولىعىمەن تابيعي بولعاندىقتان ادام دەنساۋلىعىنا, قورشاعان ورتاعا زيانسىز. قۇرامىندا حيميالىق جاساندى زاتتارى بار كەز كەلگەن ءونىم ەكولوگيالىق تۇرعىدان ازدى-كوپتى زيانى بار ەكەنى بەلگىلى. جاپوندار وسىنى ەسكەرىپ, ۇيدە پلاستيكالىق ەمەس, ۇلتتىق قاعاز ۆاشيدەن جاسالعان ەسىكتەردى ورناتقان. شيوۋدزي ەسىگىنىڭ نەگىزى وسىنداي تابيعي قاعاز بولعاندىقتان, ءۇي ىشىنە كۇن ساۋلەسى ەركىن تۇسەدى.
قاعاز – ۇلت مادەنيەتىنىڭ ايشىعى
2014 جىلى يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالار تىزىمىنە سەكيشيۋبانشي (شيمانە پرەفەكتۋراسى), حونمينوشي (گيفۋ پرەفەكتۋراسى), حوسوكاۆاشي (سايتاما پرەفەكتۋراسى) دەپ اتالاتىن قاعازدىڭ ءۇش ءتۇرى ەنگىزىلدى. ۆاشي قاعازىنىڭ باس ورتالىعى گيفۋ پرەفەكتۋراسى سانالادى. مۇندا نەگىزىنەن حونمينوشي قاعازى وندىرىلەدى. شيمانە پرەفەكتۋراسىندا سەكيشيۋبانشي قاعازى جاسالسا, سايتامادا قاعازدىڭ حوسوكاۆاشي دەگەن ءتۇرى بار. فۋكۋي پرەفەكتۋراسىنىڭ قاعازى ەجەلگى زاماندا مەملەكەتتىك رەسمي ءىس-قاعازدارعا پايدالانىلعان. كوۋچي پرەفەكتۋراسىندا شىعاتىن قاعاز توساشي دەپ اتالادى.
قاعاز جاساۋدىڭ جاپوندىق تەحنولوگياسىندا ەڭ باستىسى تازا سۋ ەكەنى بەلگىلى. اتالعان وڭىرلەر ەرەكشە تۇنىق سۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. فۋكۋي پرەفەكتۋراسىندا قاعازدىڭ انا پىرىنە تابىنىپ, ارنايى عۇرىپتىق شارالار وتكىزىلەدى. وسى ولكەدە قاعاز پىرىنە ارنالعان عيباداتحانا اشىلعان. جاپوندار ۆاشي قاعازىنىڭ قانشا عاسىر وتسە دە ساپاسى جوعالماي ساقتالۋى مەن الەمگە تارالعانى ءۇشىن قاعاز پىرىنە ارنالعان عۇرىپتىق شارالارعا ۇلكەن ءمان بەرەدى.
قاعازدىڭ ۇلتتىق تانىم تۇرعىسىنان ءمانى ەرەكشە. مىسالى, حونشيۋ ارالىنىڭ سولتۇستىگىندەگى توۋحوكۋ ولكەسىندەگى موڭكە بالىق بەينەسىندەگى قاعاز اشەكەيدى جاڭا جىل قارساڭىندا عيباداتحانالارعا ءىلۋ داستۇرگە اينالعان. سونداي-اق ءداستۇرلى باتپىراۋىق ۇشىرۋ مەيرامىنا تاكو جاساۋعا, شىلدەدەگى تاناباتا مەرەكەسىندە, كارۋتاتوري, سۋگوروكۋ ويىندارىنا پايدالانىلادى. ميدزۋحيكيدەن جاسالعان تىرنا ءپىشىنىن مەرەكەلىك داستارقاننان كورۋگە بولادى. سونداي-اق ەدو داۋىرىندەگى ەسۋگوروكۋ ويىن كارتالارى دا ۆاشيدەن جاسالعان. ەسۋگوروكۋدىڭ كەيبىر تۇرلەرى جاپونيانىڭ قاعاز مۇراجايىندا ساقتاۋلى. ال «اۋە باتپىراۋىقتارى» مۋزەيىندە ۆاشيدەن جاساعان جەڭىل باتپىراۋىقتىڭ كوپتەگەن تۇرلەرى بار. جاپوننىڭ ۋچيۆا جەلپۋىشىن جاساۋعا دا ۆاشي قاعازى پايدالانىلادى.
ۆاشي قاعازدارى ۋكيوە گراۆيۋرالارىندا كەڭىنەن قولدانىلۋدا. سۋرەتشىلەر ءۆاشيدىڭ سيانى جاقسى سىڭىرەتىن قاسيەتىن باعالايدى. ۆاشي قول ەڭبەگى ارقىلى پايدا بولاتىندىقتان, جاپون قاعاز وندىرىسىندە سوعان ساي قۇرالدارى بولادى. ەچيدزەنۆاشي قاعازىن شىعاراتىن فۋكۋي پرەفەكتۋراسىنداعى «يوشيداياساشيمونو» شەبەرحاناسىندا ۆاشي قۇرالدارى ءجۇز جىلدان بەرى جاسالۋدا. بۇل شەبەرحانانى اتاكاسىپتى جالعاستىرۋشى يوشيدا مينورۋ باسقارادى. شەبەرحانادا سۋكيگەتا اعاش راماسى جاسالادى. جاپون شەبەرى ساپالى رامالار شىعۋ ءۇشىن كوپ جىل ەڭبەكتەنۋ قاجەتتىگىن ايتادى. شەبەرحانا باسشىسىنىڭ ۇلى كيۋچي ماساكيدىڭ ايتۋىنشا, ول ءوزىنىڭ كاسىبىن تاستاپ, اتادان بالاعا مۇرا بولىپ جەتكەن قاعازعا ارنالعان قۇرالدار شەبەرحاناسى قۇردىمعا كەتپەس ءۇشىن وسى جۇمىستى جالعاستىرۋدا.
ۆاشي قاعازىنىڭ ويۋ-ورنەكتەرمەن بەزەندىرىلگەن ءتۇرى ەدوكاراكامي دەپ اتالادى. قاعازعا ويۋ ءتۇسىرۋ ادىستەرى دە ەجەلگى زاماننان قالىپتاسقان. ياناگي توموكو ەسىمدى سۋرەتشى ەدوكاراكامي قاعازىن الەمگە تانىتۋ جولىندا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ول ەدوكاراكامي كورمەسىن يتاليادا وتكىزگەن. وسىلايشا ەدوكاراكامي قاعازى شەتەلگە تانىلا باستادى. ەۋروپالىقتار جاپون سۋرەتشىسىنە ەدوكاراكاميدەن اسەم بەزەندىرىلگەن ساندىك توبەلەر جاساۋعا تاپسىرىس بەرگەن. التىن بۇرىككەن, ءتۇرلى-ءتۇستى ويۋمەن بەزەندىرىلگەن جاپون قاعازى شەتەلدىكتەر تاراپىنان وسىلايشا سۇرانىسقا يە.
يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالار تىزىمىنە ەنگەن حونمينوشي قاعازى گيفۋ پرەفەكتۋراسىنىڭ مينو ايماعىندا شىعارىلادى. بۇل وڭىردە قاعاز ءوندىرۋدىڭ 1300 جىلدىق تاريحى بار. ناگارا وزەنىنىڭ ءمولدىر تۇنىق سۋى مەن كوۋدزو بۇتالارىن پايدالانۋ ارقىلى الىناتىن قاعاز جوعارى ساپاسىمەن ەرەكشەلەنەدى. مينو قاعازى اپپاق ءارى جۇمساق بولۋىمەن قاتار بەرىك. مينودا كوكتەم تۋا قىزعىلت قاعازدان ويىلعان ساكۋرا گ ۇلىن حاناميكوشي پلاتفورماسىندا الىپ وتەدى. بۇل مەرەكەدە بارلىعى وتىزعا جۋىق حاناميكوشي پلاتفورماسىن كورۋگە بولادى.
كۇزدەگى «اكاري» كورمەسىندە ءداستۇرلى قاعازدان جاسالعان جارقىراعان شامدار جانادى. قاعاز شامنان توگىلگەن ساۋلە كوشەلەردى جارىققا بولەيدى. كورمە كەزىندە ۆاشيدەن جاسالعان الۋان ءتۇرلى بۇيىمداردى تاماشالاۋعا بولادى. مينودا ورامال, ش ۇلىقتارعا دەيىن ۆاشي ءداستۇرلى قاعازىنان توقىلادى. مينو قالاسى ۆاشي قاعازىنىڭ وتانى بولعاندىقتان بۇل ءوڭىردىڭ تۇرعىندارى قاعازدى ايرىقشا قاستەرلەيدى. ۆاشي قاعازىنان جاسالعان قولونەر بۇيىمدارى كوپ. مينودا سونداي-اق الىس ايماققا حات جىبەرگەندە ۆاشي قاعازىنا حوش ءيىستى اعاش ۇنتاقتارىن وراپ, سالىپ جىبەرەدى. مۇنداي جۇپار ءيىستى قالتاشالار فۋميكو دەپ اتالادى.
جاپونيادا بامبۋك شەڭبەرگە جاپسىرىلعان ۆاشي شامدارىن كوپ كەزدەستىرەمىز. چيوۋچين دەپ اتالاتىن قاعاز شامدار وڭاي جينالۋىمەن ەرەكشە. كونە ۇلگىسىن ساقتاعان چيوۋچين شامدارى عۇرىپتىق مەرەكەلەردە دە قولدانىلادى. جاپون ديزاينەرلەرى چيوۋچين شامدارىنىڭ ءتۇر-ءتۇرىن شىعارۋدا. نوگۋچي يسامۋ ەسىمدى جاپون ديزاينەرى «اكاري» دەپ اتالاتىن ساندىك شامنىڭ ەكى جۇزدەن استام ءتۇرىن جاساعان.
جاپونيادا قاعاز جاسايتىن كاسىپورىندار تاريحى ەجەلگى داۋىردەن باستاۋ الادى. مىسالى, «سۋگيحارا شيوتەن» كومپانياسىن بۇگىندە ايگىلى قاعاز جاساۋشى شەبەردىڭ ونىنشى ۇرپاعى باسقارۋدا. شەتەلدىكتەر جاپون قاعازىنىڭ قولمەن, ەجەلگى ادىستەردى ساقتاي وتىرىپ جاسالۋ ەرەكشەلىگىن باعالايدى. ەۋروپا ەلدەرىنىڭ قاعاز جاساۋ تەحنولوگياسىنىڭ تاريحى جاپون قاعازىمەن بايلانىستى. ءحىى عاسىرداعى ەۋروپالىقتار ماقتادان قاعاز وندىرگەندە تامەدزۋكي تەحنولوگياسىن پايدالانعان. ال گوللانديالىق سۋرەتشى رەمبراندت ۆاشي قاعازىن گراۆيۋرالارىندا پايدالانعان. سونداي-اق جاپون قاعازى يسپان سۋرەتشىسى پابلو پيكاسسو مەن حح عاسىرداعى داڭقتى تۇلعالاردىڭ ءبىرى مارك شاگالدى ءتانتى ەتكەن. جاپون قاعازى ۆاتيكان قابىرعاسىنداعى سۋرەتتەردى قالپىنا كەلتىرۋدە پايدالانىلدى.
جاپون عىلىمي يننوۆاتسياسىنداعى قاعازدىڭ ءرولى
ءداستۇرلى جاپون قاعازدارى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىندا قولدانىسقا يە. جاپونيانىڭ باۋ-باقشالارىندا ءتۇرلى-ءتۇستى قاعاز قالتاشالارمەن قاپتالعان الما, المۇرت, ت.ب. جەمىستەردى كورەمىز. ءار جەمىستىڭ قالتاشاسى ەرەكشە ادىسپەن جاسالعان, قۇرامى دا بولەك-بولەك. المانىڭ قالتاشاسىن «شيباتاياكاكوشي» كومپانياسى شىعارادى. جاپون جەمىس-جيدەك شارۋاشىلىقتارى ۆاشي قاعازىنان جاسالعان قالتاشالاردى پايدالانعانىنا عاسىردان استام ۋاقىت ءوتتى. بۇل قالتشالار ءپىسۋ مەرزىمى تاياعان جەمىستى جەلدەن, جاڭبىردان جانە زيانكەس جاندىكتەردەن قورعاۋ ءۇشىن جاسالعان. قالتاشالاردى جەمىستەرگە كيگىزۋ مەرزىمى دە ءارتۇرلى. مىسالى, الما پىسۋگە ءبىر اي قالعاندا وسىنداي ارنايى قاعازعا ورالادى. ال مانگوعا قاعاز قالتاشا پىسكەن جەمىس جەرگە ءتۇسىپ بۇزىلماۋى ءۇشىن كيگىزىلەدى.
توكيو اۋىلشارۋاشىلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى يسوگاي اكيرا تسەلليۋلوزانىڭ نانوتالشىقتارىن جاساۋ جولىندا الەمدىك دەڭگەيدە جاڭالىق اشتى. يسوگاي ويلاپ تاپقان تسەلليۋلوزالىق نانوتالشىق تەمىردەن بەس ەسە بەرىك جانە بەس ەسە جەڭىل ەكەن. ونىڭ قۇرامىندا مول مولشەردە مەتالل يوندارى بار. اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنداعى وسى جاڭالىقتىڭ ناتيجەسىندە ساسىق ءيىستى ءۇش ەسە كوپ سوراتىن قاعاز جورگەكتەر مەن سياسى بىركەلكى تۇسەتىن قالامدار جاسالدى. تسەلليۋلوزالى نانوتالشىقتار ارقىلى «ميتسۋبيشي» قالامدارىمەن جازۋ جازعاندا سيا قاعاز بەتىنە ۇنەمدى تۇردە بىركەلكى تۇسەدى. نانوتالشىقتاردى ۇشاق, كولىك قۇراستىرۋ ىسىندە پايدالانۋعا بولادى. بۇل قورشاعان ورتانىڭ ساقتالۋى ءۇشىن اسا ماڭىزدى, اعاش سۇرەگىن قايتا وڭدەپ پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن دە وسىدان كورەمىز. وسىلايشا مىڭداعان جىلدار بويى پايدالانىپ كەلگەن قاعاز ءوندىرۋ تەحنولوگياسى جاڭا داۋىردە دە زاماناۋي يننوۆاتسيامەن ۇشتاسۋدا.
جاپونيادا قاعازدى ماشينا قۇراستىرۋدا دا پايدالانىلادى. كولىكتىڭ اۆتوماتتى وتكىزگىش قورابىندا قوزعالتقىش ەنەرگياسى بەرىلەتىن بولات ديسك بار. وسى ديسكتەر قاعازدان جاسالعان فريكتسيوندى ماتەريالمەن كومكەرىلگەن. بۇل ماتەريال مايدى جاقسى ءسىڭىرىپ, جىلۋدى ۇستامايدى. ديسكتەر توزبايتىندىقتان ونى پايدالانۋ مەرزىمى كولىكتىڭ پايدالانۋ مەرزىمىنەن دە ۇزاق بولادى.
جاپونيادا سانيتارلىق زاتتاردى جاساۋدا ءداستۇرلى قاعازدىڭ ەرەكشە ءتۇرى پايدالانىلادى. ءسابي جورگەكتەرى, گيگيەنالىق مايلىقتار, ت.ب. قۇرالداردان وزگە ەشبىر ەلدە كەزدەسپەيتىن وزىق جاپون تەحنولوگياسىنىڭ بەلگىسى بىلىنەدى. سانيتارلىق ماقساتتا پايدالاناتىن قاعاز سۋعا سالعاندا لەزدە ەرىپ, ءىز قالدىرمايدى. «پاپيليا» كاسىپورنىندا وندىرىلەتىن قاعاز سانيتارلىق ماقساتتاردان بولەك وزەنگە قاعاز ويىنشىقتار اعىزۋ راسىمىندە, باقشادا داقىل ەگۋ كەزىندە پايدالانىلادى. باۋ-باقشا ەگۋ كەزىندە ءدان سالىنعان قاعاز قالتاشالاردى قازىلعان توپىراق استىنا سالىپ كومەدى. ىلعال توپىراق استىنا تۇسكەن ەرىگىش قاعاز جويىلىپ, داقىل عانا قالادى. بۇل قورشاعان ورتانىڭ لاستانباۋى, ادام ەنەرگياسىنىڭ ارتىق شىعىندالماۋى ءۇشىن جانە تابيعي قاعازدى ۇنەمدەۋدە وتە ءتيىمدى ءادىس.
شارافات جىلقىباەۆا,
جاپونتانۋشى
