ماقساتى – مۋزەيدەگى ءبىر جىل ىشىندە قول جەتكەن جەتىستىكتەر ءھام ماسەلەلەر جونىندە كوپشىلىكتىڭ الدىندا ەسەپ بەرۋ. مۋزەي باسشىلىعى قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىگىنە قاراي ەڭ الدىمەن ۇلكەن تاقىرىپ ويلاپ تاۋىپ, سول يدەيانىڭ توڭىرەگىندە جىل بويى تولعانىپ, كوپشىلىككە تارتىمدى بولۋ ءۇشىن «ويناقى» فورماسىن تاۋىپ, قىزىقتى وتكىزۋدىڭ جولدارىن وزىنشە قاراستىراتىن. بۇل مۋزەي ءۇشىن دە ماڭىزدى وقيعا رەتىندە قابىلدانىپ, قىزمەتكەرلەرىنىڭ سالتاناتتى سەزىنۋىنەن مۋزەي ىشىندە مەرەكەدەگىدەي ايىرىقشا احۋال ورناپ تۇراتىن.
راس, تۇندە كەلىپ مۋزەي تاماشالاۋدىڭ اسەرى وتە كۇشتى. كۇندىزگىدەي ەمەس, كۇڭگىرتتەۋ جەردە تۇرعان كونە جادىگەرگە جان بىتكەندەي, ەرەكشە كەيىپتە ەلەستەپ, تاعىلىمى تۇيسىكتى قوزعايدى. كەم دەگەندە عاسىرلىق تاريحى بار جادىگەر نەمەسە الدەبىر شەبەردىڭ شەدەۆر تۋىندىسى ەلەۋسىز بولىپ كەلىپ, ءدال وسى ءتۇنى جاقىننان تانىلىپ, كوزدى ارباپ, ەستە ماڭگى قالۋى مۇمكىن. سەبەبى مۋزەي قازىناسى تاماشالاعان ادامنىڭ باعالاۋىمەن, ماقتانۋىمەن, تاعىلىم الۋىمەن عانا قۇندى. مۇنداي اكتسيالار جادىگەردى مادەنيەتتىڭ ءبىر بولشەگى ەتىپ قانا كورسەتپەي, ونى اۋقىمدىراق, ماڭىزدىراق ەتىپ تانىتا تۇسەدى.
الاكولەڭكەدە ءجۇرىپ مۋزەيگە ساياحات جاساۋدىڭ اسەرى بولعانىمەن, ول تەگىننەن تەگىن تۋا سالعان ءداستۇر ەمەس. ادام اياعى سيرەكتەۋ جۇرەتىن مۋزەيگە تاماشالاپ كەلەتىندەردىڭ قاتارىن كوبەيتۋ, جايشىلىقتا جولى تۇسە بەرمەيتىن جۇمىسباستى جانداردى قىزىقتىرۋ, مۋزەي تانىمالدىلىعىن ارتتىرا ءتۇسۋ سياقتى يگى ماقساتتى كوزدەيتىنى ايتپاسا دا, تۇسىنىكتى. «مۋزەي ءتۇنىنىڭ» مۋزەي تۋرالى ەسكى ستەوروتيپتەردى سىندىرىپ, جاڭا ءپىشىن قالىپتاستىرا الاتىن قۋاتقا يە ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى. بىرىنشىدەن, اتقارۋشى بيلىك ورنىمەن كەلىسىلگەن بۇل ءبىر كۇندىك اكتسيا تەگىن. ال «تەگىن» دەگەن ءسوزدى ەستىسە, ەلدىڭ كوبى ەلەڭدەپ, بالعا ۇيىرسەك اراداي قاناتىن قاعىپ قاي بۇرىشتان بولسا دا, ۇشىپ كەلۋگە بار. ەكىنشىدەن, جاڭالىعى, اشىقتىعى, قولجەتىمدىلىگى كەلۋشىنى قىزىقتىرماي قويمايدى. قوعامنىڭ ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توبى مەن ءار جاستاعى ازاماتتاردىڭ لەك-لەگىمەن كەلىپ جاتاتىنى العاشىندا قۋاندىرعان-دى. ەل ورىنعا وتىرعاننان كەيىن, ىمىرت قاراڭعىسىندا كەلىپ, اسىقپاي ءجۇرىپ تاريحپەن تانىسقانى جاقسى-اق, بىراق بالدى كوپ جەگەن ادامنىڭ جۇرەگى لوبليتىنى سياقتى, مۇنداي ءماندى شارانىڭ تىم ءجيى ۇيىمداستىرىلۋى باستاپقى ماقساتىنان اۋىتقىتىپ قانا قويماي, مۋزەي اكىمشىلىگى مەن قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن دايىندىقتى, قاجىر-قايراتتى قاجەت ەتەتىن جۇگى اۋىر جۇمىس بولاتىنىن دا قاپەرگە العان ابزال بولار.
قازاقستاندا 240-تىڭ اينالاسىندا مۋزەي بار. نەگىزگى قورداعى جادىگەرلەردىڭ سانى 2 397 246 دانانى قۇرايدى. قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى ءبىر مۋزەيىنىڭ بارلىق جادىگەرىن كۇن سايىن تاماشالاۋ ءۇشىن ءار ادام جول شىعىنىنان بولەك 8 اي ۋاقىتىن جۇمسايتىنىن دا ەسەپتەپ قويعاندار بار ەكەن. تاريحي ءمانى زور باعالى بۇيىمى مەن قۇنى قىمبات جادىگەرى تۇگىلى, سىنىق تۇيمە, سوقىر ينەسىنە دەيىن جىپكە ءتىزىپ, مەملەكەتتىڭ بايلىعى ەتىپ ۇستاپ وتىرعان ەلدەردە مۋزەيگە ادام كەلتىرۋدىڭ مىڭداعان ءتاسىلى بار. ال اتالمىش ءىس-شارانى اي سايىن وتكىزۋ حالىقارالىق ءماندى دە, ادەمى ءداستۇردىڭ يدەولوگياسىنا دا, فيلوسوفياسىنا دا, اسىرەسە ەتيكالىق تۇرعىدان دا مۇلدەم كەرەعار قارەكەت بولىپ شىعادى.
قازاقستاندىق مۇنداي قادام حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ جانە عىلىمي ورتانىڭ, ءتىپتى قاتارداعى ادامداردىڭ دا تۇسىنبەۋشىلىگىن تۋعىزۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنى ەسكەرىلۋى كەرەك. «مۋزەي ءتۇنىنىڭ» تۇنگى 21.00-دەن تاڭعى ساعات 3:00-گە دەيىن ۇيىمداستىرىلۋى ەڭبەك كودەكسىنىڭ ءتيىستى باپتارىنا قايشى ەكەنىن, مۋزەي باسشىلارىنىڭ قىزمەتكەرلەردى جۇمىس ۋاقىتىنان تىس پايدالانۋعا قۇقى جوق ەكەنىنە نازار اۋدارعانى دۇرىس بولار. بايقاعانىمىز, «مۋزەي ءتۇنى» بولعاندا الماتىدا ورنالاسقان ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى ەكى مۋزەيدىڭ – ورتالىق مەملەكەتتىك مۋزەيدىڭ دە, ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيىنىڭ ۇلكەن-كىشى قىزمەتكەرلەرى تايلى-تاياعى قالماي ەكى اياعىنان تىك تۇرىپ كەلۋشىلەرگە قىزمەت ەتەدى. ارينە, ەڭ باستىسى, جادىگەرلەردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن جاناشىرلىقپەن جۇمىلدىرىلاتىنى بەلگىلى. بىراق «مۋزەي ءتۇنى» اي سايىن وتەتىن شاراعا اينالسا, ولاردىڭ دەمالىسىنا دا نۇقسان كەلىپ, كۇندەلىكتى اتقاراتىن ەڭبەك قارەكەتى تۇرالاسا, جاپ-جاقسى جوبا از ۋاقىتتا ماڭىزىنان ايىرىلماي ما؟ رۋحاني ومىردە ۇلكەن ورنى بار, جىلىنا ءبىر كەلەتىن مازمۇندى جوبامەن اڭساپ ءجۇرىپ, ساعىنىشپەن قاۋىشقانىمىز قايتا قادىر-قاسيەتىن ارتتىرا تۇسەر ەدى عوي. ەڭ باستىسى, قىزمەتكەرلەردىڭ دە, كەلۋشىلەردىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى ويلاندىرادى. شاراعا قاتىسقان قىزمەتكەرلەردى ۇيىنە ارنايى كولىكپەن جەتكىزىپ سالۋ مەملەكەت تاراپىنان ءىسساپارىنا دا قارجى بولىنبەيتىن مۋزەيلەردە قايدان بولسىن.
نەگىزى, اينالىسامىن دەسە, «مۋزەي تۇنىنەن» باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەر شاش ەتەكتەن. «مۋزەي ءىسى» ماماندىعى جىل سايىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تۇزەتىن ماماندىقتار كلاسسيفيكاتسياسىنان بىردە الىنىپ تاستالىپ, بىردە قايتا قوسىلىپ, كورىنەۋ كوزگە ورنىن تاپپاي جۇرەتىنىن بايقايمىز. تەاترتانۋ, كينوتانۋ, ارحيۆتانۋ, كىتاپحاناتانۋ سەكىلدى مۋزەيتانۋدىڭ دا ىرگەلى تەوريالىق-مەتودولوگيالىق جانە عىلىمي ماسەلەلەرىمەن كىمدەردىڭ شۇعىلداناتىنى بەلگىسىز, باسى اشىلماعان كۇيى كەلەدى.
جيىرما جىل بۇرىن ابىلاي حاننىڭ حاتتارىنىڭ ساقتاندىرىلماعانىن ايتىپ, دابىل قاققانبىز. ۇلتتىق بايلىق بولىپ ەسەپتەلەتىن حاتتار ويدا جوقتا قولدى بولاتىن بولسا, ينتەرپول ارقىلى ىزدەۋدىڭ دە مۇمكىندىگى جوق ەدى. سودان بەرى مۋزەيلىك قۇندىلىقتاردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن سونى تەحنولوگيالىق كەرەك-جاراقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ مۋزەي اتاۋلىنىڭ بارىندە ءجۇز پايىز شەشىمىن تاپتى دەپ ايتا المايمىز. وسىعان بايلانىستى كۇنى بۇگىنگە دەيىن شەشىمىن تابا الماي كەلە جاتقان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى, ەڭ بولماسا ءىرى مۋزەيلەردىڭ جانىنان ءتيىستى عىلىمي-وندىرىستىك زەرتحانالار قۇرۋ جايى دا قاعازدا كورسەتىلگەنىمەن, كەيىنگە قالدىرىلىپ كەلە جاتقانى وكىنىشتى. كەزىندە ەلباسى بەكىتكەن مادەنيەت تۋرالى تۇجىرىمداما بويىنشا مۋزەيلەر عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەسى رەتىندە دە قىزمەت اتقارۋى كەرەك ەدى. بىراق ءبارى قاعاز جۇزىندە قالىپ قويعان.
الماتى
