كەشە نۇر-سۇلتان قالاسىندا ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قاتىسۋىمەن ازيا ەلدەرى قالامگەرلەرىنىڭ ءى فورۋمى ءوز جۇمىسىن باستادى. ازيالىق اقىن-جازۋشىلاردىڭ جيىنى 300-دەن استام قالامگەردىڭ باسىن قوستى. ونىڭ ىشىندە 38 مەملەكەتتەن نوبەل سىيلىعىنىڭ نومينانتتارى, بۋكەر جانە ASEAN سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتتارى, ۇلتتىق, مەملەكەتتىك سىيلىقتاردىڭ يەگەرلەرى ءھام جازۋشىلار وداقتارى مەن اسسوتسياتسيالارىنىڭ توراعالارى باستاعان 70-كە جۋىق شەتەل قالامگەرى بار.
ادەبي فورۋمنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ اشتى.
«ازيا اقىن-جازۋشىلارىنىڭ العاشقى فورۋمى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن وتكىزىلۋدە. ءبىزدىڭ حالقىمىز رۋحاني مۇرالارىن ساقتاپ, ۇلتتىق تاريحىن زەرتتەۋگە, مادەنيەتتى جان-جاقتى قولداۋعا ءاردايىم اسا ۇلكەن ءمان بەرەدى. بۇل بەرىك ۇستانىم تاۋەلسىز قازاقستان كەزەڭىندە جاڭا سيپات الۋدا. قازاق ادەبيەتى – حالقىمىزدىڭ سانعاسىرلىق تاريحىمەن بىتە قايناسقان اسىل قازىنا. بۇگىندە ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ كوكجيەگى كەڭەيىپ, الەم ادەبيەتىنىڭ دامۋ كوشىنە قوسىلدى. قازاقستاندىق 30 جازۋشى مەن 31 اقىننىڭ شىعارمالارى بۇۇ-نىڭ التى تىلىنە اۋدارىلىپ, جارىققا شىققالى وتىر. وسى تۋىندىلار 5 قۇرلىقتاعى 90-نان استام ەلگە, ياعني 2,5 ملرد وقىرمانعا تارايدى.
ۇلى دالامىز سان الۋان وركەنيەتتەر مەن مادەنيەتتەردىڭ كۋاسى. ەلىمىز الىپ قۇرلىقتىڭ باتىسى مەن شىعىسىن, كۇنگەيى مەن تەرىسكەيىن جالعاعان توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسقان. ءبىز ءبىر كەزدەرى ۇلى تۇركى قاعاناتىنان ميراس بولعان تۇركى تەگىمىزدى ساقتاي بىلگەن حالىقپىز. بۇگىنگى تۇركى جۇرتىنىڭ تەڭدەسسىز جەتىستىكتەرى سول داۋىرلەردەن قالىپتاسقان ۇلى مۇرالارمەن تىعىز بايلانىستى.
اراب, پارسى, قىتاي, ءۇندى وركەنيەتتەرى – ادامزات تاريحىنىڭ اجىراماس بولىگى. شىعىس مادەنيەتتەرى سان الۋان سيپاتتارىنا قاراماستان, ءوزارا استاسىپ جاتىر. ازيا حالىقتارى وركەنيەتتەر قاقتىعىسىنا ۇشىراماي, ەتەنە ۇندەستىكتە دامۋىنىڭ باستى سىرى دا وسىندا. سوڭعى جارتى عاسىردا ازيا قايتا تۇلەپ, قارقىندى دامىپ كەلەدى. شىعىس مەملەكەتتەرى الەمدىك الپاۋىتتار قاتارىنان نىق ورىن الدى. ازيا ادەبيەتىنىڭ ءورىسى ايتارلىقتاي كەڭەيىپ كەلەدى. شىعىستان شىققان قالامگەرلەر كۇللى دۇنيەنى مويىنداتىپ وتىر. بۇل رەتتە ازيا ادەبيەتىن الەمگە ايگىلەپ, دارىپتەي ءتۇسۋ – فورۋمنىڭ تاعى دا ءبىر ماڭىزدى مىندەتى دەپ سانايمىن. شىعىس دانالارىنىڭ ءداستۇر ساباقتاستىعى سىزدەردىڭ تۋىندىلارىڭىز ارقىلى جالعاسىن تابادى دەپ ويلايمىن.
باتىس تەحنولوگياسى ازيا رۋحانياتىمەن ۇندەسىپ, شىعىستىق جاڭعىرۋ ءۇردىسىن دۇنيەگە اكەلدى. قالالاردا شىعىس الەمىنىڭ بولمىس-ءبىتىمىن ناسيحاتتايتىن كرەاتيۆتىك كلاسس پايدا بولدى. رۋحاني بايلانىستاردى كەڭەيتۋ جاڭا زامانداعى ازيا حالىقتارىنىڭ بىرتۇتاستىعىنىڭ كەپىلى. ءبىز بۇل ءۇردىستى قولداپ, الەم حالىقتارىنىڭ ىنتىماق-بىرلىگىن نىعايتۋعا ۇلەس قوسۋعا ءتيىسپىز.
تۇركى, قىتاي, ءۇندى, اراب, پارسى ەلدەرىنىڭ كوپتەگەن كونە جادىگەرلەرى ءداۋىر سىنىنان سۇرىنبەي ءوتىپ, بۇگىنگە دەيىن جەتتى. بۇل مۇرالاردىڭ قۇندىلىعى نەدە؟ كونە ەسكەرتكىشتەردىڭ نەگىزىندە جاتقان جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتار ادەبيەت ارقىلى الەمگە تارالدى. ءار وقىرماننىڭ كوكەيىندەگى ساۋالداردىڭ جاۋابى مەن جاھاندىق ماسەلەلەردىڭ شەشىمى دە ءدال وسىنداي تۋىندىلاردان تابىلادى», دەدى ق.توقاەۆ.
سونىمەن قاتار فورۋمنىڭ سالتاناتتى اشىلۋىندا مەملەكەت باسشىسى بىرنەشە ماڭىزدى ماسەلەگە توقتالدى. «جاھاندانۋدىڭ شىعىستىق ءداستۇرى ناقتى سيپاتقا يە بولىپ, كەڭەيە تۇسۋدە. مىسالى, قازىر ۇلى جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق ءمان-ماڭىزى عانا كوبىرەك ايتىلادى. شىن مانىندە, ونىڭ تۇتاس وركەنيەتتەردى توعىستىراتىن كۇشكە يە بولعانى ەسكەرىلە بەرمەيدى. بۇگىندە ازيانىڭ وزىق ەكونوميكاسىمەن بىرگە, ادەبيەتى, ونەرى, ءبىلىم جۇيەسى دە الدىڭعى قاتارعا شىقتى.
الدىمەن ازيا قالامگەرلەرى فورۋمى شىعارماشىلىق قاۋىمنىڭ ماڭىزدى ديالوگ الاڭىنا اينالۋى كەرەك. بۇل ماڭىزدى شارا ازيا ەلدەرىندە قۋاتتى تۇردە ءوتۋى قاجەت دەپ سانايمىن. ادامزاتتى تولعاندىرعان كۇردەلى ماسەلەلەر ءدال وسىنداي الاڭداردا ورتاعا سالىنۋى ءتيىس. ازيانى بۇكىلالەمدىك رۋحاني دامۋ ورتالىعى رەتىندە دامىتۋ ايرىقشا ماڭىزدى. سوندىقتان ادەبي ۇدەرىستەردى جاڭعىرتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ – باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. وسى ماقساتتا «ازيا الىبى» ادەبي سىيلىعىن تاعايىنداعان ءجون. الەمدەگى ايگىلى سىيلىقتار سەكىلدى بۇل ماراپاتتىڭ دا بەدەلىن ارتتىرۋعا كۇش سالۋىمىز كەرەك.
ازيا قالامگەرلەرى تۋىندىلارىنىڭ ءبىرتۇتاس ەلەكتروندى كىتاپحاناسىن قۇراتىن ۋاقىت جەتتى. بۇل ازيانىڭ تەڭدەسسىز دۇنيەتانىمى جيناقتالعان باعا جەتپەس اسىل قازىنانىڭ ەسىگىن جەر جۇزىنە ايقارا اشاتىن قۇندى دۇنيە بولارى ءسوزسىز. وسىنداي يگى باستامالاردى ىسكە اسىرۋ جۇمىسى قالامگەرلەرىمىزدى بىرىكتىرىپ, ازيا ادەبيەتىن جاڭا بەلەسكە شىعارادى دەپ سەنەمىن. بۇگىنگى فورۋم جۇمىسىنا تابىس تىلەيمىن», دەدى ەل پرەزيدەنتى.
ادەبي فورۋمنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا نوبەل سىيلىعىنىڭ نومينانتتارى كو ىن (وڭتۇستىك كورەيا), موزا ءال-مالكي (قاتار), مەند-وويوو (موڭعوليا), وڭتۇستىك ازيا حالىقارالىق سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى امار ميترا ء(ۇندىستان), ازەربايجاننىڭ حالىق جازۋشىسى انار رزاەۆ جانە ت.ب. سپيكەرلەر بايانداما جاسادى.
حالىقارالىق «مانحە» ادەبي سىيلىعىنىڭ, «گريففين» پوەزيا سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ادەبيەت سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعىنىڭ نومينانتى كورەيالىق كو ىن ارقا توسىندەگى اۋقىمدى شارانىڭ ازيا ادەبيەتى تاريحىندا بالاماسى جوق ەكەنىن اتادى.
«بۇگىنگى جاعدايدى زەردەلەي وتىرىپ, ازيانىڭ ءاربىر بولىگى, ءاربىر ەلى, مادەنيەتى ءوزىنىڭ تۇپنۇسقا بەينەسىن تاپسا دەگەن ويعا كەلدىم. ازيا ەۋروپا سياقتى ءبىرتۇتاس ەمەس ەكەنى انىق. ەۋروپا ەرتە بىرىگىپ, جالپى العاندا ءبىر دىنگە باس ۇردى. بىراق ءبىزدىڭ كەيبىر كورشىلەر ەۋروپا ەلدەرىمەن تۋىستاسىپ كەتتى. ازيادا مۇنداي تۇتاستىق مۇمكىن ەمەس. ازيا – تابيعي ەرەكشەلىكتەردىڭ, تاۋ مەن دالانىڭ, ءشول مەن كولدىڭ استاسىپ جاتقان الەمى. وسى اركەلكىلىك ادەبيەتكە دە ءتان. ازيانىڭ دىندەرى مەن فيلوسوفيالىق جۇيەسى دە تەرەڭ ءارى كۇردەلى. ەڭ العاش ازيا وركەنيەتى سكيفتەردەن تارادى. كەيىن ول قارا تەڭىز ارقىلى بۇكىل الەمگە جايىلدى. ازيا قايتادان تۇلەپ, جاڭا نۇكتەدەن باستاۋى كەرەك دەگەن ويلار دا ايتىلادى. مەنىڭشە, ارقايسىسىمىز ەركىن بولۋىمىز كەرەك. باتىسقا باعدار رەتىندە قاراۋدان باس تارتۋىمىز قاجەت. ءتىپتى كەي جاعدايدا ازيا ادەبيەتى ەۋروپا ادەبيەتىن جاسارتتى, تىڭ لەپ قوستى. باۋىرلاس جازۋشىلارعا قاراپ وتىرىپ, ازيا ادەبيەتى بۇگىننىڭ ادەبيەتى, ازيانىڭ ادەبيەتى جاڭا عالامشارلىق ادەبيەت دەگەن ويعا كەلدىم», دەدى كورەيالىق اقىن.
الەم ادەبيەتىندەگى پوەزيانىڭ دامۋ قارقىنىنا توقتالعان موڭعوليالىق جازۋشى, نوبەل سىيلىعىنىڭ نومينانتى مەند وويوو «الەم ادەبيەتى جانە ازيا پوەزياسى» اتتى بايانداماسىندا: «بۇگىنگى تەحنولوگيا العا وزعان زاماندا ادامزاتتىڭ ءتول تابيعيلىعى, ءتىلى مەن مادەنيەتى جويىلىپ, پوەزيا قۇنسىزدانعان كۇيدە. تىپتەن كەيبىر تىلدەر مۇلدەم ازىپ, جويىلىپ, جوعالىپ بارادى. سونىمەن بىرگە پوەزياعا اسىرەسە باتىستىڭ اسەرى كۇشەيىپ, ءتۇرلى «يزمدەر» تىعىرىققا تىرەۋدە. ادامزات وركەنيەتىنىڭ پوەزيا تەڭىزىنەن تەرگەن جاۋھارى سەكىلدى «انتولوگياعا» ازيانىڭ ايرىقشا ۇسىنار جاڭالىقتارى ەنۋى كەرەك. اۋەلى ازيا قۇرلىعى ەلدەرىنىڭ ەرەكشە ىلتيپاتىمەن «ازيا پوەزياسىنىڭ انتولوگياسى» كوپ تىلگە ءتارجىمالانىپ شىققانىن قولدايمىن. بۇل پروزاعا دا ادەبيەتتىڭ وزگە جانرىنا دا قاتىستى ءسوز. ءبىز قاشانعا دەيىن باتىستىڭ قاباعىنا قاراپ, قولىنا تەلمىرەمىز؟» دەپ اتاپ ءوتتى.
پلەنارلىق وتىرىستىڭ ەكىنشى بولىمىندە ءسوز العان جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى تولەن ابدىك 1973 جىلى وتكەن ازيا-افريكا ەلدەرى قالامگەرلەرىنىڭ V كونفەرەنتسياسىن تىلگە تيەك ەتىپ, ەستەلىكتەرىمەن ءبولىستى. ء«ار ەل بولعان سوڭ ءتىلى, ءدىلى, ءداستۇرى ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن, بىراق ءبىز ءبارىمىز ءبىر تىلدە كۇلەمىز, ءبىر تىلدە مۇڭايامىز, ءبىر تىلدە قۋانامىز, ءبىر تىلدە جاقسى كورەمىز. ويتكەنى ىزگىلىك, ادامگەرشىلىك, ماحاببات دەگەن ۇعىمدار بارلىق ەلدە بىردەي. ال ەندى وسى قۇندىلىقتى ءبىزدىڭ سانامىزعا سىڭىرگەن – كوركەم ادەبيەت. ادەبيەت شىن مانىندە ساپالى ادەبيەت بولسا, ءبىر حالىقتىڭ شەكاراسىندا قالا المايدى. ول باسقا دا ۇلتتاردىڭ كادەسىنە جاراپ, بۇكىل ادامزاتتىڭ يگىلىگىنە اينالۋعا ءتيىستى. مىسالى, مەن جاپونيادا بولعان ەمەسپىن. بىراق جاپونداردى جاقسى كورەمىن. ال جاقسى كورگىزگەن جاپون ادەبيەتىنىڭ ايدىك وكىلدەرى – كاۆاباتا, اكۋتاگاۆا, ميسيما, كوبو ابە, ساكيو كوماتسۋ. كەزىندە ساكيو كوماتسۋدىڭ «جاپونيا ساتىلادى» دەگەن ءبىر عاجايىپ اڭگىمەسىن اۋدارعان ەدىم.
قازاق ادەبيەتىندە الەمگە ۇسىناتىن شىعارمالار بارشىلىق. تەك ساپالى اۋدارىلسا بولدى. ال اۋدارما ماسەلەسى بىزدە دۇرىس جولعا قويىلماعان. قازاق رۋحانياتىنىڭ كوسەمى ابايدى ءالى جاھانعا تانىتا الماي ءجۇرمىز. جاقسى اۋدارما شىعۋ ءۇشىن ادامدار ءبىر-ءبىرىن جاقسى كورۋ كەرەك. شىعارمانى ءسۇيۋ كەرەك. سوندىقتان مىنا الەمنىڭ ءار جەرىنەن كەلىپ جاتقان پىكىرلەستەرگە ايتارىم: اباي مەن ماحامبەتتى اۋدارۋعا كومەكتەسىڭىزدەرشى. سوندا سىزدەر قازاقتى تانىر ەدىڭىزدەر», دەدى قالامگەر.
كونگرەسس-ورتالىقتا ءوتىپ جاتقان جيىن اياسىندا «ازيا ادەبيەتىنىڭ جاۋھارلارى» اتتى كىتاپ كورمەسى ۇيىمداستىرىلدى. فورۋم باعدارلاماسىندا TED فورماتىنداعى «ASIAN LitTALKS» فورسايت سەسسياسى, كورنەكتى جازۋشىلاردىڭ جەكە شەبەرحاناسى, «قالامگەرلەر اللەياسىنىڭ» اشىلۋى, ورتالىق ازيا قالامگەرلەرى مەن جاس اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىق كەزدەسۋى, ت.ب. ءىس-شارالار بار.
ەلوردانىڭ تورىندە جينالعان قالامگەرلەر قاۋىمى ءۇش كۇنگە سوزىلاتىن فورۋمدا ازيا ادەبيەتىنىڭ دامۋ ۇدەرىسى, ازيالىق اۆتورلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعايتىن ورتاق بىرلەستىك قۇرۋ, ازيا ەلدەرى قالامگەرلەرى اراسىندا حالىقارالىق سىيلىق تاعايىنداۋ سىندى ماسەلەلەردى تالقىلاماق.
