اۆتوبۋستا ءوتىپ جاتقان وقۋشىلىق عۇمىر
سارسەنبى, 6 ناۋرىز 2013 6:20
اقتاۋ كوشەلەرىنەن ءىشىن وقۋشى بالالارعا سىقاي تولتىرىپ, الاباجاق شامدارىن ويناقشىتا وتەتىن اۆتوبۋستاردى ەكىنىڭ ءبىرى كورىپ ءجۇر. ۇزاق جىلعى كورىنىس بولعاندىقتان, كوز ۇيرەنىپ كەتكەن قالىپتى جاعدايعا اينالدى. بۇلار قالا ىرگەسىندەگى مۇنايلى اۋدانىنىڭ مەكتەپ جاسىنداعى بالالارى ەكەنىن دە ايتقىزباي بىلەدى كوپشىلىك.
سارسەنبى, 6 ناۋرىز 2013 6:20
اقتاۋ كوشەلەرىنەن ءىشىن وقۋشى بالالارعا سىقاي تولتىرىپ, الاباجاق شامدارىن ويناقشىتا وتەتىن اۆتوبۋستاردى ەكىنىڭ ءبىرى كورىپ ءجۇر. ۇزاق جىلعى كورىنىس بولعاندىقتان, كوز ۇيرەنىپ كەتكەن قالىپتى جاعدايعا اينالدى. بۇلار قالا ىرگەسىندەگى مۇنايلى اۋدانىنىڭ مەكتەپ جاسىنداعى بالالارى ەكەنىن دە ايتقىزباي بىلەدى كوپشىلىك.
90-شى جىلدارى ماڭعىستاۋعا, ونىڭ ىشىندە اقتاۋ قالاسىنا كوشىپ كەلۋشىلەردىڭ كوپتىگى ايماقتا حالىق سانىنىڭ ارتۋىنا اسەر ەتتى. رەسپۋبليكاداعى تۇرعىن ءۇي قۇنى قىمبات قالالاردىڭ ءبىرى سانالاتىن اقتاۋدان باسپانا ساتىپ الۋدىڭ قيىندىعى جاعداي تۇزەلىپ, ەڭسە تىكتەلدى دەيتىن قازىردىڭ وزىندە كوپ ءۇشىن تەك ارمان كۇيىندە. ال, سول كەزەڭدەردەگى ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالى وزگە سالالار سەكىلدى قۇرىلىستى دا جاپپاي تۇرالاتىپ تاستاعان. از-ماز قاراجاتى بارلار قارىزدانىپ-قاۋعالانىپ ءجۇرىپ قالا شەتىندەگى ساياجايلارعا قونىستانا باستادى. مۇنداي ساتتە ساياجايلاردىڭ دا قۇنى كىم كورىنگەنگە بۇيداسىن ۇستاتا بەرمەيتىن كۇيدە بولاتىن. كەيىن قىمباتشىلىق پەن قيىنشىلىقتىڭ ارانى قايتىپ, ەل ەركىن تىنىستاعاندا حالىق ساياجايلار ماڭىنداعى اشىق-الاڭقاي جەرلەرگە ءۇي تۇرعىزىپ الدى. ەندى قاپتاعان حالىقتىڭ حال-احۋالىن تىڭداپ, تۇرمىستىق-الەۋمەتتىك تالاپ-تىلەگىن ورىنداۋ اقتاۋ قالالىق اكىمدىگىنىڭ يىعىنداعى جۇك سالماعىن اۋىرلاتىپ جىبەردى. تاۋەلسىزدىك العان سوڭ ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن مۇنايلى اۋدانىنىڭ قۇرىلۋى – تىعىرىقتان شىعار بىردەن-ءبىر جول بولدى. بۇگىندە 6 سەلولىق وكرۋگتەن تۇراتىن جاس اۋدان قالىپتى دامىپ كەلەدى. وتكەن جىلدىڭ 3 توقسانى قورىتىندىسى بويىنشا وبلىستاعى اۋدان-قالالاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنى رەيتينگىندە ەكىنشى ورىننان كورىندى. بۇل – ايتۋعا تۇرارلىق جەتىستىك. جاڭا اكىمشىلىك عيماراتى, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى سەكىلدى بىرنەشە نىساندار اشىلعان اۋداندا جاڭا اۋىلدار بوي كوتەردى. سونىڭ ءبىرى – اۋداننىڭ جاڭا ورتالىعى رەتىندە ىرگەتاسى قالانعان باتىر اۋىلى. جاڭاوزەنگە بارار جولدا تىڭ جەردەن شاڭىراق تىكتەگەن جاڭا اۋىل بۇگىندە اتامەكەنگە ات باسىن بۇرعان اعايىننىڭ كوشىن توقتاتىپ, قوسىن تىگەر قونىسى.
بىراق, وقۋشىلاردى تاسىمالداۋ ءۇردىسىنىڭ ۇزدىكسىز جالعاسىپ كەلە جاتقاندىعى كوڭىلگە كىربىڭ ۇيالاتادى. بۇگىنگى تاڭدا اۋدانداعى جالپى ءبىلىم بەرەتىن 8 مەكتەپتە 13710 بالا وقيدى. مۇنداعى مەكتەپتەردىڭ بارلىعى وزىنە شەكتەلگەن ورىننان ارتىق جۇكتەمەدە بالا قابىلداپ وتىر دەۋگە بولادى. مىسالى, ماڭعىستاۋ سەلولىق وكرۋگىندەگى 740 ورىندىق مەكتەپتە 1300-گە تارتا, 1200 ورىندىق №5 مەكتەپتە 3500-گە جۋىق بالا ءبىلىم الىپ ءجۇر. داۋلەت, باياندى اۋىلدارىنداعى جاعداي دا وسىنداي. اتامەكەندە 640 ورىندىق مەكتەپتە 1800-دەن استام بالا وقىپ جاتىر. قىزىلتوبەدە ليتسەيدى قوسپاعاندا, ەكى مەكتەپ تە وسىنداي كۇيدى باستان كەشىرۋدە. باياندىلىق بالالار ءۇش اۋىسىممەن وقيدى. مىنە, وسىلاي بالا سانىنىڭ كوپتىگى مەن مەكتەپتەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى تاسىمالداۋ قاجەتتىگىن تۋىنداتتى. بىراق, مەكتەپ وسىنشا قات تا قاجەت اۋداندا مەكتەپ قۇرىلىسى ماردىمسىز. 2011 جىلى اۋدان بويىنشا اتامەكەن سەلوسىندا ءبىر عانا مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلسە, 2012 جىل بىردە-ءبىر مەكتەپ قاتارعا قوسىلعان جوق.
– بيىل جاڭادان ءتورت مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ كۇتىپ وتىرمىز. باياندى سەلوسىندا, ماڭعىستاۋ-4, ماڭعىستاۋ-5, باسقۇدىق سەلولىق وكرۋگىندە سالىنىپ جاتقان ارقايسىسى 960 ورىندىق مەكتەپتەر ىسكە قوسىلعاندا, ءۇش اۋىسىمدىق وقىتۋ جويىلادى, –دەيدى اۋداندىق ءبىلىم بولىمىندەگىلەر. وسى جەردە قاراپايىم ەسەپتەرگە جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى. باسقۇدىقتا سالىنىپ جاتقان مەكتەپ 960 ورىندىق, ال ول اۋىلدان اقتاۋ قالاسىنا تاسىمالدانىپ جۇرگەن بالا سانى – 2278. سوندا 1318 بالا تاعى ءۇشىنشى اۋىسىمعا قالا ما, الدە اۆتوبۋس بەلىندەگى وقۋشىلىق عۇمىرىن جالعاستىرا بەرە مە؟ سونداي-اق, قازىردىڭ وزىندە 640 ورىندىق مەكتەپكە سىيماعان 2597 بالا اقتاۋعا تاسىمالدانىپ جۇرگەن اتامەكەندە 1200 ورىندىق مەكتەپ 2015 جىلى وقۋشىلار يگىلىگىنە ۇسىنىلادى دەلىنەدى. ول مەكتەپ بەرىلگەن كۇننىڭ وزىندە ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشپەيتىنى كورىنىپ-اق تۇر. ول تەك اتامەكەندەگى قازىرگى مەكتەپتىڭ ارتىق بالالارىن الۋعا قاۋقارلى. تاسىمالداۋ سول كۇيى قالا ما دەگەن كۇدىك بار. ال, كەرىسىنشە جەر الىپ قويعاندار بار بولعانمەن, ازىرگە تۇرعىنى از باتىر اۋىلىنان نەبارى 73 بالا قالاعا تاسىمالدانادى. بىراق, بالا سانى از بۇل اۋىلدا مەكتەپ 2014 جىلى, وقۋشىلارى سىيماي ۇيمە-جۇيمە بولىپ جاتقان اتامەكەندە 2015 جىلى قولدانىسقا بەرىلمەك…
تاسىمالداۋ مۇنايلى اۋدانى مەكتەپتەرىندە 2008 جىلى, اقتاۋ قالاسىندا 2001 جىلى باستالدى. قازىر اۋداننىڭ ىشىندەگى جانە اقتاۋ قالاسىنداعى مەكتەپتەرگە 7000-نان استام وقۋشى وسىلاي قاتىناپ ءجۇر. ولار 30 ەلدى مەكەننەن جينالادى. قىستىڭ سۋىعى مەن كوكتەمنىڭ لايىندا تاڭسارىدەن ۇزىن جولدىڭ بويىندا اۆتوبۋس كۇتەتىن قارشاداي ۇل مەن قىزدىڭ, ولاردى شىعارىپ سالىپ-كۇتىپ الىپ قاربالاسىپ جۇرەتىن اتا-انانىڭ جاعدايى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءتىپتى, قايعىلى وقيعالاردىڭ ورىن العان كەزدەرى دە جوق ەمەس. وسىدان ءبىرنەشە جىل بۇرىن اۆتوبۋستان ورىن الۋعا ۇمار-جۇمار ۇمتىلعان كىشكەنە بالالاردىڭ ءبىرى ءسۇرىنىپ قۇلاپ, توقتاپ ۇلگەرمەي شەگىنگەن اۆتوبۋستىڭ استىندا قالىپ قايتىس بولعانى, قالا حالقىن ءبىر دۇرلىكتىرگەن بولاتىن. سونداي-اق, مەكتەپ اۆتوبۋستارىنان ءتۇسىپ, ۇيىنە قايتاردا كوشە بويىندا كولىككە قاعىلۋ وقيعالارى دا بولماي قالعان جوق. بۇل ارنايى وقۋشىلار ايالداماسىن اشۋعا قول جەتكىزدى, بىراق تاسىمالداۋ تىيىلماي كۇدىك تە تىيىلمايتىنى انىق.
– «ءۇش تۇرا» جشس-ى وقۋشىلار تاسىمالداۋمەن 2007 جىلدان بەرى اينالىسىپ كەلەدى. ول كەزدە 4 000-نان استام بالا قاتىنايتىن. قازىرگى تاڭدا قالادا وقيتىندار ءۇشىن 35, مۇنايلى اۋدانىنىڭ ىشىندە 17 اۆتوبۋس قاتىناۋدا. تاڭعى ساعات 7.30-دا العاشقى, 8.30-دا 1-سىنىپ وقۋشىلارىنان قۇرالعان ەكىنشى لەكتى, تۇسقايتا وقيتىنداردى ءوز الدىنا بولەك تاسيتىن اۆتوبۋستار ساباقتان شىققان بالالاردى قالادا كىدىرتپەي جيناپ الىپ, ۇيلەرىنە تاراتادى. اۋىلدار قالادان ايتا قالارلىقتاي قاشىق ەمەس, بىراق اۋىلدار اراسىنداعى جول ساپاسى ناشار. قارا جول. از ۋاقىت ىشىندە كولىكتەردىڭ تىگىس-تىگىسىن سوگىپ, ساي-سۇيەگىن سالدىرلاتىپ بەرەدى. بالالار ساباقتان قالماسىن دەپ جانتالاسىپ جۇرگەن جايىمىز بار, – دەيدى اتالمىش جشس ديرەكتورى م.قاتارباەۆ.
اۆتوبۋستاردىڭ تەرەزەسىنەن «سەلەدكا» بولىپ سىرەسىپ, ءيىن تىرەسە كورىنگەن بالالاردى ايايسىڭ. وعان قىڭق ەتىپ جاتقان باسشى جوق. «اۋىلداردىڭ قاشىقتىعى 4-5 شاقىرىمنان كوپ ەمەس, وتىرىپ كەلۋ ءۇشىن 14 شاقىرىم بولۋى ءتيىس. بالالاردىڭ قۇقى تاپتالعان جوق» دەپ تۇسىندىرەدى ول. بالالاردى جەكە ورىندىققا وتىرعىزىپ تاسۋ ءۇشىن 197 اۆتوبۋس قاجەت ەكەن. ال قازىر قاجەتتى كولىكتىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى عانا ساپارعا شىعىپ ءجۇر. ار جاعى تۇسىنىكتى ەمەس پە؟!
شىنىنا كەلسەك, قالاعا تاسىمالداناتىن بالالاردىڭ سانىن ناقتى ايتۋ قيىن. قالاي دەسەك تە 7000-نان از ەمەس. مىسالى, قالادا تىركەۋدە تۇرعانمەن, ساياجايلاردان قاتىناپ وقيتىندار بار. سول سياقتى, تاسىمالداۋشىلار اقتاۋدىڭ 11 مەكتەبىنە بالا اكەلۋگە مىندەتتەلگەن, بىراق ولارعا قازىر ەسەپتە جوق تاعى 4 مەكتەپتىڭ وقۋشىلارى دا مىنەدى. وپىر-توپىر اۆتوبۋسقا ۇمتىلاتىن وقۋشىلاردى ايىرىپ-جىكتەپ وتىرۋعا مۇرشا جوق. وندايلاردى كەزدەستىرسەڭ دە كوزىن جاۋدىرەتىپ ايالداماعا تاستاپ كەتە المايسىڭ. «ءۇش تۇرا» جشس-مەن كەلىسىمگە وتىرعان قالا مەكتەپتەرىنىڭ باسشىلىعى وسى جايعا ابدەن ەتى ۇيرەنىپ كەتكەن سىڭايلى. ادەتتە, بالالاردى تاسىمالداۋ كەزىندە جولباسشى بوپ ەرەسەك ادامنىڭ ءجۇرۋى مىندەتتى. قازىر بۇعان باس اۋىرتىپ جاتقان ەشكىم بايقالمايدى. سودان دا كەيبىر وقۋشىلار نەشە ءتۇرلى تارتىپسىزدىكتەرگە بارادى. تاسىمالداۋشى مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, اۆتوبۋس ورىندىقتارىن سىندىرۋ مەن بىلاپىت سوزدەردى جازۋ, كەرمە تەمىرگە اسىلىپ اۆتوبۋس توبەسىن تەۋىپ مايىستىرۋ ارەكەتتەرى تىيىلاتىن ءتۇرى جوق. ءتىپتى, كوللەدج ستۋدەنتتەرى مەن مەكتەپتەردە جۇمىس ىستەيتىن مۇعالىم, اسپاز, ەدەن جۋشىلار دا وسى تەگىن اۆتوبۋستاردى پايدالانىپ قالۋعا تىرىساتىنىنا نە دەرسىڭ. ونداي ۇستازداردىڭ سانى جۇزدەن اسىپ كەتكەن. بۇل وسىنشا بالانى ورنىنان قاعۋ دەگەن ءسوز عوي. ءبىر جىلدارى كولىككە وتىرعىزبادى دەگەن جەلەۋمەن ساياجايلىق ستۋدەنتتەردىڭ جۇرگىزۋشىلەرگە شابۋىل جاساپ, اۆتوبۋستاردىڭ تەرەزەلەرىن سىندىرعانى, ەكى كولىكتى جارامسىز ەتكەنى ەستە. سودان بەرى ولارعا «ءاي» دەپ جاتقان ەشكىم جوق.
– مۇنايلى اۋدانىمەن جۇمىس جاقسى جولعا قويىلعان, اقتاۋ قالاسىمەن ارادا تۇيتكىلدەر بولىپ تۇر. ءبىر وقۋشى ءۇشىن كۇنىنە سالىق الىمدارىن قوسا ەسەپتەگەندە 95 تەڭگە تولەنەدى. ال ەگەر وقۋشى ساباقتان قالعان بولسا, مەكتەپ باسشىلىعى ول كۇندەردىڭ اقىسىن ۇستاپ قالادى. وسى ءىس ءۇشىن تەندەرگە ەشكىم تۇسپەيدى, بۇل جۇمىستىڭ ۇتىمسىزدىعىن بىلدىرەدى. مەن ازاماتتاردىڭ ءوتىنىشىن اياق استى ەتە الماي تاسىمالداۋ ءىسىن قولىما العان ەدىم. بىراق, اقتاۋ قالالىق اكىمدىگى ۇزاق جىلداردان بەرى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان تالاپ-تىلەگىمىزدى تىڭداسا ەكەن, – دەيدى مۇحتار قاتارباەۆ. تالاپ-تىلەك – ينفلياتسيا مەن ودان تۋىندايتىن قارجىلىق ماسەلەگە قاتىستى.
دەرەكتەردى سويلەتسەك, ءبىلىم بەرۋ سالاسى بويىنشا مۇنايلى اۋدانى وبلىستا كوش باسىندا تۇر. وتكەن وقۋ جىلىنىڭ قورىتىندىسىندا ءۇش «التىن بەلگى», ءبىر «ۇزدىك اتتەستات» يەگەرى شىعىپ, ۇبت ناتيجەسىمەن بەلگىلەنەتىن ۇزدىك ون مەكتەپتىڭ قاتارىنان مۇنايلىلىق 3 مەكتەپ ورىن السا, ەڭ تومەن كورسەتكىشتەگى 20 مەكتەپ اراسىندا بىردە-ءبىر مۇنايلى مەكتەبى جوق. مەملەكەتتىك جانە وبلىس اكىمى گرانتى يەگەرلەرى سانى ارتقان. ءبىز ارينە, بۇل جاقسىلىققا قۋانامىز. بىراق, تاسىمالدانۋشى بولىپ ءجۇرىپ تالاي بالا مەكتەپ ءبىتىردى, ءالى قانشاسىنىڭ وقۋشىلىق عۇمىرى «اۆتوبۋس ىشىندە» وتپەك؟
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
ماڭعىستاۋ وبلىسى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
فارحاد شادكام.
