ۇلتتىق ناقىش ساۋلەت ونەرىنىڭ سانىنە اينالسا يگى
جۇما, 22 اقپان 2013 7:23
سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە قۇرىلىس جۇمىستارى ورىستەي ءتۇسكەنى بەلگىلى. ءتىپتى, «استانا قالاسى الەمدى تاڭداندىراتىنداي بولىپ سالىنىپ جاتىر» دەگەندەي پىكىرلەردى دە ءجيى ەستيتىن بولدىق. وزگە قالالار مەن اۋىلداردا دا قۇرىلىستار بوي كوتەرە باستادى. ارينە, بۇل – قۋانارلىق ءجايت, قۇپتارلىق باستاما. الايدا, وسىناۋ قاپتاپ سالىنىپ جاتقان قۇرىلىستاردىڭ ساۋلەتى مەن ءسانى قانداي؟ وسىنداي ساۋالعا جاۋاپ ىزدەسەك, اسىرەسە, ۇلتتىق سيپات, ۇلتتىق ءساۋلەت پەن ءسان, ۇلتتىق ناقىش جەتىسپەي جاتقانى ەرىكسىز ويعا ورالادى. سونىمەن قاتار, قۇرىلىس سالۋعا ساۋلەتشىلەردى قاتىستىرماۋ, جوبالاۋدا قازاق ساۋلەتشىلەرىنىڭ پىكىرىن, تالابىن ەسكەرمەۋ سالدارىنان كەمشىلىكتەر دە بار ەكەنىن ايتپاۋعا بولماس. ويتكەنى, الداعى ۋاقىتتا قۇرىلىس جۇمىستارى ۇلعايا تۇسپەك. سونداي-اق, استانادا ەكسپو-2017 بۇكىلالەمدىك كورمەنى وتكىزۋ ءۇشىن 5 ملن. ادام كەلەتىندەي قۇرىلىس جۇمىستارى قاۋىرت قولعا الىنباق.
جۇما, 22 اقپان 2013 7:23
سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە قۇرىلىس جۇمىستارى ورىستەي ءتۇسكەنى بەلگىلى. ءتىپتى, «استانا قالاسى الەمدى تاڭداندىراتىنداي بولىپ سالىنىپ جاتىر» دەگەندەي پىكىرلەردى دە ءجيى ەستيتىن بولدىق. وزگە قالالار مەن اۋىلداردا دا قۇرىلىستار بوي كوتەرە باستادى. ارينە, بۇل – قۋانارلىق ءجايت, قۇپتارلىق باستاما. الايدا, وسىناۋ قاپتاپ سالىنىپ جاتقان قۇرىلىستاردىڭ ساۋلەتى مەن ءسانى قانداي؟ وسىنداي ساۋالعا جاۋاپ ىزدەسەك, اسىرەسە, ۇلتتىق سيپات, ۇلتتىق ءساۋلەت پەن ءسان, ۇلتتىق ناقىش جەتىسپەي جاتقانى ەرىكسىز ويعا ورالادى. سونىمەن قاتار, قۇرىلىس سالۋعا ساۋلەتشىلەردى قاتىستىرماۋ, جوبالاۋدا قازاق ساۋلەتشىلەرىنىڭ پىكىرىن, تالابىن ەسكەرمەۋ سالدارىنان كەمشىلىكتەر دە بار ەكەنىن ايتپاۋعا بولماس. ويتكەنى, الداعى ۋاقىتتا قۇرىلىس جۇمىستارى ۇلعايا تۇسپەك. سونداي-اق, استانادا ەكسپو-2017 بۇكىلالەمدىك كورمەنى وتكىزۋ ءۇشىن 5 ملن. ادام كەلەتىندەي قۇرىلىس جۇمىستارى قاۋىرت قولعا الىنباق.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» جولداۋىندا «ەلدىڭ دامۋدىڭ «جاسىل» جولىنا كوشۋىنە استاناداعى الدا تۇرعان ەكسپو-2017 قۋاتتى سەرپىلىس بەرۋى ءتيىس» دەپ مالىمدەدى. سوندىقتان, قۇرىلىسقا تىڭ سەرپىن بەرۋ ءۇشىن ءساۋلەت سالاسىنداعى ولقىلىقتاردى ايتۋدىڭ پايداسى مول بولماق دەپ ويلايمىن.
جالپى, مادەنيەتتىڭ ىشىندە, ەڭ نەگىزگىسى ساۋلەت ونەرى دەپ بىلەمىن. بۇل ونەردىڭ ەرەكشەلىگىن تانىتاتىن – بەينەلەۋ ونەرى. عيماراتتار مەن الاڭداردىڭ ساۋلەتى مەن ءسانى مونۋمەنتالدىق جەكە تۇرعىزىلعان ءمۇسىن نەمەسە مونۋمەنتالدىق (عيمارات قابىرعالارىنداعى) ءار تاقىرىپتاعى ناقىشتار مەن سۋرەتتەر بولىپ تابىلادى.
ءار قالا, اۋىلدىڭ ساۋلەتى مەن داۋلەتى, ءسانى مەن ءمانى بىردەي بولمايدى. ەلدى مەكەننىڭ ورنالاسقان جەرىنە, تۇرعىندار سانىنا, نەگىزگى وندىرىسكە, اۋا رايىنا, ت.ب. جاعدايلارعا قاراي ساۋلەتتەندىرۋ ەرەكشىلىگى بولماق. بىراق, قانداي ۇلكەن نەمەسە كىشى ەلدى مەكەندە بولسىن ساۋلەتشىلەردىڭ باستى ماقساتى – تۇرعىنداردىڭ تالعامىنا, ءومىر-تىرشىلىگىنە وراي جوبالار جاساۋ. مىسال رەتىندە, قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى قالاسى الماتىنىڭ ساۋلەتىنە توقتالايىق. قالا ىلە الاتاۋىنىڭ بوكتەرىنىڭ ەڭ كورىكتى جەرىنە ورنالاسقان. بۇرىن الماتى قالاسى وڭتۇستىگىندە تيميريازەۆ كوشەسى, شىعىسىندا كىشى الماتى وزەنى, سولتۇستىگىندە – قازىرگى رايىمبەك كوشەسى, باتىسىندا – ج.ساين كوشەلەرىمەن شەكتەلگەن. سول كەزدە قالا تۇرعىندارىنىڭ ءومىر-ءتىرشىلىگى قولايلى بولاتىن: اۋاسى تازا, تۇرعىندار جۇمىس ورىندارىنا 30-40 مينۋتتا جەتەتىن. تاۋ بوكتەرىنە دەيىن, جەلەكتى جەردە مال باعىلاتىن, باۋ-باقشا, جەمىس-جيدەك, كوكونىس, اسىرەسە, دۇنيە جۇزىنە اتاعى شىققان «اپورت» الماسىنىڭ باقتارى مول بولاتىن. الماتىنىڭ ساۋلەتىنە قوسا, كوشە بويلاپ تاۋدان سامال جەل ەسەتىن, اۋا تازا بولاتىن.
سول كەزدە, ساۋلەتشىلەردىڭ الدىندا ءبىر-اق ماقسات تۇردى. ول – بارلىق قالا تۇرعىندارىنا ءبىردەي قولايلى ءومىر سۇرۋگە جوبا جاساپ جۇزەگە اسىرۋ. سوندىقتان, تاۋ بوكتەرى, تاۋ شاتقالدارى, ونىڭ تاماشا سۇلۋ تابيعاتى, ءمولدىر, سارقىراعان سۋلارى بارلىق تۇرعىندارعا دەمالۋعا دا قولايلى بولعان.
ال, سوڭعى جىلدارى قالاي بولدى؟ الاتاۋ بوكتەرىنىڭ قۇنارلى جەرىنە قۇرىلىس سالىندى. قالانىڭ ءىشى جاڭا عيماراتتارعا تولىپ كەتتى. جۇزدەگەن جىلعا شىدايتىن تۇرعىن ۇيلەر, عيماراتتار قيراتىلىپ, ورنىنا ءزاۋلىم قۇرىلىستار ءجۇرگىزىلدى. بۇل ءۇشىن قانشاما قارجى جۇمسالدى دەسەڭىزشى! سونداي-اق, قازىر كوشەلەردى قانشا كەڭىتسە دە, جول ايرىقتاردى قانشا سالسا دا اۆتوكولىكتىڭ كوپتىگىنەن الماتىلىقتاردىڭ ءومىر تىرشىلىگى وڭالار ەمەس. وسىنداي شىعىنعا باتپاي-اق, قالا شەكاراسىن كەڭەيتىپ, جازىق, بوس جاتقان جەرلەرگە قۇرىلىس جۇرگىزۋگە بولار ەدى.
ال, قۇرىلىس قالاي سالىنىپ جاتىر؟ مۇنداعى جوبا, ساۋلەت قالاي؟ بۇرىن ساۋلەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەلەرى جينالىپ, قالادا قانداي عيماراتتى قولايلى جەرگە تۇرعىزاتىنىن تالقىلايتىن. ءسويتىپ, قاي جەرگە عيماراتتى قالاي ورنالاستىرۋ بەلگىلەنەتىن. بىردە مەن «سامال» تۇرعىن اۋدانىندا 10 مىڭ ادامعا ارنالعان سپورت كەشەنىن سالۋعا قارسى پىكىر ءبىلدىرىپ, ونى ناقتى دالەلدەگەن ەدىم. اقىرىندا, بۇل قۇرىلىستىڭ تەمىر قاڭقاسى كوتەرىلسە دە, كەيىن ول بۇزىلىپ, «سامالدا» سپورت كەشەنى سالىنبايتىن بولدى.
1984 جىلى الماتى قالاسىنىڭ ساۋلەتى جونىندە ماسەلە كوتەرىپ, «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە «قالا قۇرىلىسى جانە تابيعات» اتتى ماقالا شىعاردىم. ماقالامدى تالقىلاۋ ناتيجەسىندە اباي داڭعىلىندا سامال جەلدى وتكىزبەيتىن بيىك عيماراتتار تۇرعىزىلمايتىن بولدى. كوشەلەردە ساۋدا-ساتتىق, مادەني, اسحانا, كافەلەر, ت.ب. تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇرىلىس ورىندارىن تۇرعىن ءۇيلەردىڭ ءبىرىنشى قاباتتارىنا ورنالاستىرماي, اۆتوبۋس, ترامۆاي جولدارى كەڭەيتىلدى. بۇل ساۋلەت ءادىسى تۇرعىنداردى شۋدان, شاڭنان, كولىك گازىنان قورعايتىن قالقان بولدى. ول كەزدە باسپاسوزدە جاريالانعان وزەكتى ماقالالاردى اتقارۋ ورگاندارى تالقىلاپ شەشىم شىعاراتىن.
سوڭعى جىلدارى «سالىنعان ءزاۋلىم عيماراتتار مەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ ۇلتتىق ساۋلەتى مەن ءسانى قانداي؟» دەگەندەي ساۋالدى ءجيى ەستىپ ءجۇرمىز. مۇنداي ساۋالعا كاسىبي مامان رەتىندە پىكىر ءبىلدىرۋدىڭ ءمانى زور بولۋى مۇمكىن. جاڭادان سالىنعان عيماراتتار مەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ باسىم كوپشىلىگىندە شەتەل ساۋلەت ۇلگىلەرى باسىم. سونىمەن قاتار, وتكەن عاسىرلارداعى ەۋروپانىڭ ساۋلەت ۇلگىلەرى (گوتيكا, كلاسسيتسيزم, مودەرن, ەكلەكتيكا) ءجيى ۇشىراسادى. ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ىزدەنىس تاپشى. عيماراتتار توپتاسقان جەردە كوركەمدىك ۇيلەسىمدى ء(انسامبلدى) قۇرامايدى. ءار عيمارات وزىمەن ءوزى جەكە-دارا تۇر. عيماراتتار مۇنارالارعا ۇقسايدى, ءبىر-بىرىنە وتە جاقىن ورنالاسقان نە بولماسا كوشەگە تاقاپ سالىنعان. عيماراتتاردىڭ ىشىندەگى جاعىمسىز ءيىس قولقانى اتادى. مىسالى, الماتىداعى «وربيتا» شاعىن اۋدانىندا «الما» اتالاتىن عيماراتتىڭ تەرەزەلەرىن تۇگەل جاۋىپ تاستاعان. وسى كورىنىستەر نەنى ايعاقتايدى؟ بۇل ساۋلەتشىلەردىڭ بىلىمسىزدىگىن كورسەتەدى. ادام تىرشىلىك ەتەتىن بولمەلەرگە كۇن تۇسپەسە راحيت, تۋبەركۋلەز, كوز اۋرۋلارى پايدا بولاتىنىن ساۋلەتشىلەردىڭ ويعا الماعانى تاڭداندىرادى. ءتىپتى, «اقساي» شاعىن اۋدانىندا ساين داڭعىلى بويىنداعى كوپ قاباتتى ءزاۋلىم تۇرعىن ءۇيلەردىڭ قابىرعالارىنا كرەست بەلگىسى سالىنعانى شەكتەن تىس سوراقىلىق بولسا دا ونى ءوشىرىپ تاستاۋ ەشكىمنىڭ ويىنا كىرىپ شىعار ەمەس.
استانانىڭ ساۋلەتىنە كەلسەك, بۇرىنعى تسەلينوگراد اتالاتىن كەزدە ساۋاتسىز, شوۆينيستىك كوزقاراستاعى قالا ساۋلەتشىلەرىن وتكىر سىنعا العان ەدىك. ولار مادەني ەسكەرتكىشتەر مەن ۇيلەردى بۇزا باستاعاندا «ليتسو گورودا» («كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندە 1978 ج.) «ارحيتەكتۋرا جانە تاريح» («سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە 1978 ج.) ماقالا جازىپ, ولارعا توقتاۋ قاجەتتىگىن اشىنا ايتقان ەدىم. سول قيراتىلۋدان امان قالعان ەسكەرتكىشتەر وسى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ كەلەدى. قازىرگى كەزدە ساكەن سەيفۋلليننىڭ ءمۇسىنى استانانىڭ تورىندە تۇر.
سونداي-اق, اۋىلدار مەن شاعىن قالالار ساۋلەتى دە سىن كوتەرمەيتىن بولىپ بارادى دەسەم, جاڭساق ايتقاندىق بولماس. الىسقا, بارماي-اق, الماتىنىڭ جانىنداعى ەلدى مەكەندەرگە كوز جۇگىرتسەك, 1-2 قاباتتى ۇيلەر قالاي بولسا سولاي, ءبىر-بىرىنە جابىستىرىلا, رەتسىز سالىنا بەرگەنىن كورەسىز. كوشەلەرى تار, ماشينا زورعا وتەدى. ارنايى جاياۋ جۇرەتىن جولدار جوقتىڭ قاسى. قيىلىسقان كوشەلەر وتە از بولعاندىقتان, كولىك تە, جاياۋ ادام دا كەلەسى كوشەگە ءوتۋ ءۇشىن ۇزاق اينالىم جاساپ جۇرۋگە ءماجبۇر. بالالار وينايتىن, تۇرعىندار دەمالاتىن ورتالىق (مادەني, ساۋدا, ءتۇرلى كەڭسەلەر) الاڭدار جوق.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قالا مەن اۋىل ساۋلەتى مۇشكىل جاعدايدا دەۋگە بولادى. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى, ساۋلەتشىلەر دايىندايتىن وقۋ ورىندارىندا قازاق ءتىلىن, ءتول ءمادەنيەتىن, بەينەلەۋ ونەرىن بىلەتىن ۇستازدار ساۋساقپەن سانارلىق. باسىم كوپشىلىگى قازاقتىڭ تاريحىن, مادەنيەتىن ءبىلۋ بىلاي تۇرسىن, قازاقشا زورعا سويلەيدى. باتىستىڭ مادەنيەتى مەن ونەرىنە عانا تابىناتىنداردان نە كۇتۋگە بولادى؟
الداعى ۋاقىتتا ەكسپو-2017 كورمەسىن وتكىزۋگە ارنالىپ سالىنعان قۇرىلىستار كەيىن قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ مەكەنىنە اينالماق. دەمەك, مۇنداعى ءار عيمارات جانىندا سپورت, ويىن الاڭدارى, باقشا, مال, قۇس وسىرۋگە ارنالعان اۋقىمدى ورىندار جاساۋعا قازاق جەرىنىڭ كەڭدىگىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك مول. سونداي-اق, مۇندا سالىناتىن عيماراتتاردى قازاقتىڭ ۇلتتىق ساۋلەت ونەرىمەن بەزەندىرۋ, استانانىڭ, ءتىپتى, بۇكىل قازاق ەلىنىڭ ەرەكشەلىگىن تانىتاتىنداي ءزاۋلىم مونۋمەنت تۇرعىزۋ ماسەلەسىن ويلاستىرۋ قاجەت.
تولەۋبەك قارامەندەتەگى,
ساۋلەت عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور, قازاقستان ساۋلەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى.
الماتى.
