وسى ىنتىماقتاستىققا وراي ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىنىڭ ساندىك قولدانبالى ونەر كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى ەستاي داۋباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن تاريحي-مادەني ماڭىزى بار ورتالىقتاردى بىرقاتار جۇمىسىنىڭ جۇزەگە اسقاندىعىن ايتا كەتۋ ءلازىم. وسىنداي يگى شارۋانىڭ بارىسىندا ىشكى (بوكەي) وردا تاريحىنداعى حان مورلەرى بۇل كۇندە تاريح ساحناسىنا قايتا ورالدى. ەستاي داۋباەۆ اعىمداعى جىلى ماۋسىم ايىندا بوكەي حان ءمورىنىڭ, شىعاي سۇلتان ءمورىنىڭ, 13 تامىزىندا بوكەي حاننىڭ سۇلتان كەزىندە قولدانعان ءمورى مەن جاڭگىر حان ءمورىنىڭ قايتا قالپىنا كەلتىرگەن نۇسقالارىن باتىس قازاقستان وبلىستىق حان ورداسى تاريحي-مادەني, ارحيتەكتۋرالىق-ەتنوگرافيالىق مۋزەي-قورىعى قورىنا تابىس ەتتى.
ەستاي داۋباەۆتىڭ «حان ورداسى» مۋزەي قورىعى قۇرىلعان كەزەڭدە جاڭگىر حاننىڭ «قارۋ جاراق پالاتاسى» ەكسپوزيتسياسىنا قويىلعان قارۋ جاراقتاردى قايتا قالپىنا كەلتىرگەن بولاتىن. سونداي-اق «حان ورداسىنىڭ زەرگەرلىك بۇيىمدارى» ەكسپوزيتسياسىن دا جاساقتاعان-دى.
حان مورلەرى باسقا بيلىك اتريبۋتتارى حان كوتەرگەن اق كيىز, حان تاعى, حاننىڭ اساتاياعى, حان بايراعى سياقتى تۇپنۇسقاسى ساقتالماعان مۇرالار قاتارىنا جاتادى. مەملەكەتتىلىكتىڭ تاريحىن ايعاقتايتىن, حانداردىڭ جارلىعىن, قاتىناس حاتتارىن ايعاقتايتىن ماڭىزدى دالەل ءمور بولىپ تابىلادى. ءمور سوعۋ ءىسى اسا جاۋاپكەرشىلىكتى, الدىن الا عىلىمي-شىعارماشىلىق ازىرلىكتى تالاپ ەتەتىن ءىس. حان مورلەرىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسىنا اۆتور الدىن الا عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ناتيجەسىندە كەلگەن. ارحەولوگيالىق قازبالاردان تابىلعان مورلەر مەن بۇعان دەيىنگى قايتا سوعىلعان ابىلاي حان ءمورى قايتا زەردەلەنگەن. تاريح, ەتنولوگيا, مۇراعاتتانۋ, مۋزەيتانۋ, ونەرتانۋ, ەتنوفولكلور عىلىمدارىنىڭ پانارالىق بايلانىسى نەگىزىندە جۇزەگە استى دەسە بولادى. پانارالىق بايلانىس قازىرگى تاڭداعى عىلىمنىڭ وسكەلەڭ تالابى. ەتنوگراف عالىم تاتتىگۇل قارتاەۆامەن بىرلەسكەن پانارالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ناتيجەسىندە ءمور تاريحى مەن ونىڭ قولدانىس اياسىنا عىلىمي ساراپتاۋ جاسالدى, ارحيۆ قۇجاتتارى, جازبا دەرەكتەر (ابۋ-ل-فازل بايحاكي, ي.كازانتسەۆ, ت.ب.), گۋمانيتارلىق عىلىمدار سالاسىنداعى زەرتتەۋلەر (ي.ۆ.ەروفەەۆا, ن.ءالىمباي, ە.ش.شايمەردەنوۆ, ق.ومارحانوۆ, ۆ.ل. يانين, ت.ب.), فولكلورلىق دەرەكتەر, شىڭعىس حان, سۇلەيمەن پايعامباردىڭ (كەيىن سۋ پاتشاسى سۇلەيمەن اتانعان) مورلەرى تۋرالى اڭىزدار ساراپتالدى.
مورلىك تاڭبا بار ماڭىزدى قۇجاتتار قر ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتى مەن قر ورتالىق مەملەكەتتىك كينوفوتوقۇجاتتار جانە دىبىس جازبالار مۇراعاتىنان قارالىپ, پانارالىق بايلانىستىڭ ناتيجەسىندە حان مورلەرىنە قاتىستى ماڭىزدى عىلىمي مالىمەتتەر ايعاقتالدى. ناتيجەسىندە ء«مور جانە ءمورلى جۇزىكتىڭ تاريحي رەكونسترۋكتسياسى» اتتى ادىستەمەلىك ەكسكۋرس عىلىمي اينالىمعا ەنىپ, عىلىمي تۋىندى اۆتورلىق قۇقىقپەن پاتەنتتەلدى.
الماتى
