بۇيىعىلىقتان بۇلقىنىس باسىم بولسا…
سارسەنبى, 13 اقپان 2013 7:27
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا بۇدان بىلاي ءبىرسارىندى بۇيىعى تىرلىكتەن ارىلىپ, ومىرگە دەگەن كوزقاراستى تۇبەگەيلى وزگەرتۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىرعانىن اسقان پاراساتتىلىقپەن, ەلگە, جۇرتقا دەگەن شىنايى جاناشىرلىقپەن تەرەڭ تالداپ ءتۇسىندىردى. اسىرەسە, زامانا تامىرىنىڭ بۇلكىلىن تاپ باسىپ, ءححى عاسىرداعى ىقتيمال ون جاھاندىق سىن-قاتەردى الدىن الا بولجاپ, ەسكەرتىپ, ودان ساقتانۋدىڭ جولدارىن دا جۇيەلەپ كورسەتتى.
سارسەنبى, 13 اقپان 2013 7:27
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا بۇدان بىلاي ءبىرسارىندى بۇيىعى تىرلىكتەن ارىلىپ, ومىرگە دەگەن كوزقاراستى تۇبەگەيلى وزگەرتۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىرعانىن اسقان پاراساتتىلىقپەن, ەلگە, جۇرتقا دەگەن شىنايى جاناشىرلىقپەن تەرەڭ تالداپ ءتۇسىندىردى. اسىرەسە, زامانا تامىرىنىڭ بۇلكىلىن تاپ باسىپ, ءححى عاسىرداعى ىقتيمال ون جاھاندىق سىن-قاتەردى الدىن الا بولجاپ, ەسكەرتىپ, ودان ساقتانۋدىڭ جولدارىن دا جۇيەلەپ كورسەتتى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلىندا قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىندا وتە جوعارى قارق
ىنمەن جاڭعىرتۋ جۇرگىزىلىپ, عاسىرعا تاتىرلىق ءىس اتقارىلدى. الايدا, عارىشتىق جىلدامدىقپەن العا جىلجىعان ۋاقىتتىڭ كوش كەرۋەنىن توقتاتىپ نەمەسە كەرى بۇرۋعا بولمايدى. جولىنداعىسىن جاپىرىپ, ءالسىزدەردى ءارى يتەرىپ, جاڭقاداي جاعاعا لاقتىرىپ تاستايتىن ءومىردىڭ اساۋ تولقىندارى مۇرنىنىڭ استىنان ارىدەگىنى كورۋگە دارمەنسىز كەيبىر جىگەرسىز جانداردىڭ رۋحىن جانشىپ كەتكەنى دە جاسىرىن ەمەس. ەلباسى وسى تەڭگەرىمسىزدىكتى ءجىتى باقىلاپ, وسىنداي وسال توپتاردىڭ قوعامداعى وزدەرىنىڭ لايىقتى ورىندارىن تاۋىپ, جاڭا ساياسي باعىت ۇسىنعان مۇمكىندىكتى ءمۇلت جىبەرمەۋلەرىنە مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىر.
ەكىنشى سىن-قاتەر – دەموگرافيالىق تەڭگەرىمسىزدىك تۋرالى ايتا كەلىپ, ەلباسى ءوز جولداۋىندا «ەندى 40 جىلدان كەيىن 60 جاستان اسقان ادامداردىڭ سانى 15-كە تولماعانداردان اسىپ كەتەدى» دەگەن بولجام جاسايدى. مۇنى نە ءۇشىن ايتىپ وتىر؟ ءوزىڭىز ويلاپ كورىڭىزشى, ءبىر وتباسىنداعى 7 ادامنىڭ تورتەۋى زەينەتكەر, ۇشەۋىنىڭ جاسى 15-كە تولماسا قالاي كۇن كورەر ەدىڭىز؟ ولاردى كىم اسىرايدى, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن كىم شەشەدى دەگەن ساۋالدار كولدەنەڭ تۇرادى. وسىدان كەلىپ جاڭا زاماناۋي تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن مەملەكەت ماشيناسىنىڭ مەحانيزمدەرىن قوزعاپ, العا جىلجىتۋ ءۇشىن بەساسپاپ جۇمىسشى ماماندارعا دەگەن سۇرانىس ارتا تۇسەدى. وسىنى اڭدىپ جۇرگەن زاڭسىز ەڭبەك ميگرانتتارى جان-جاقتان قارا شەگىرتكەشە قاپتاپ, ەڭبەك نارىعىنداعى قالىپتاسقان تۇراقتىلىققا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. ەلباسىنىڭ دابىل كوتەرىپ, بارشا قازاقستاندىقتاردى جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي باستاپ كەلە جاتقاندىعى دا سوندىقتان. ال شىنداپ جۇمىس ىزدەگەن ادامعا ەكى قولعا ءبىر كۇرەك قاشاندا تابىلادى. جاستارعا سەنىم ارتقان مەملەكەت باسشىسىنىڭ مۇمكىندىك باردا وقى, عىلىم ۇيرەن, ماماندىق يگەرىپ, جاڭا كاسىپكە ماشىقتان دەگەن اكەلىك قامقورلىق ءسوزىن استە ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك.
ەلباسى ءوز جولداۋىندا الەمدىك حالىق سانىنىڭ كۇرت وسۋىنە بايلانىستى تۋىندايتىن ءۇشىنشى سىن-قاتەر – جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك قاتەرى دە ءبىزدىڭ ەلدى اينالىپ وتپەيتىنىن ەسكەرتەدى. قازىردىڭ وزىندە تەلەارنالاردان تاياۋ شىعىس, افريكا ەلدەرىندەگى اشتىقتان بۇرالىپ, كوزدەرى الارعان شيەتتەي سابيلەردى كورگەندە جانىڭ تۇرشىگەدى. بىزدە شۇكىر, قۇستىڭ سۇتىنەن باسقانىڭ ءبارى بار. وزىمىزدەن ارتىلعان قۇنارلى استىق ونىمدەرىن ەكسپورتتاپ, الەمدىك استىق نارىعىنان ويىپ ورىن الدىق. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ, باعانى تۇراقتاندىرۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلامالار, ۇكىمەتتىڭ قاۋلى-قارارلارى, سايىپ كەلگەندە, وسىنداي ازىق-ت ۇلىك داعدارىسىنىڭ الدىن الۋدى كوزدەيدى.
سۋ – تىرشىلىك ءنارى. سۋ بار جەردە ءومىر بار, سۋدىڭ دا سۇراۋى بار, دەگەن قاعيدالار قاشاندا ءوز ءمانىن جويماق ەمەس. بۇل ورايدا, ەلباسىنىڭ ءتورتىنشى سىن-قاتەر دەپ سۋ تاپشىلىعىن اۋىزعا الۋى تەگىننەن تەگىن ەمەس. ويتكەنى, سوڭعى جىلدارى الەم بويىنشا سۋ پايدالانۋ كولەمى بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا بىرنەشە ەسە ۇلعايدى. كۇندىز-ءتۇنى ەكى يىنىنەن دەم الىپ, ءۇزىلىسسىز جۇمىس جاسايتىن الپاۋىت زاۋىت, فابريكالاردىڭ دا نەگىزگى قورەگى – سۋ. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دا سۋسىز كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. بىرلەسىپ پايدالاناتىن ترانسشەكارالىق وزەندەر توڭىرەگىندە دە تۇيتكىلدى ماسەلەلەر كوپ. سوندىقتان, سۋدىڭ شۇمەگىنىڭ كىلتى كىمنىڭ قولىندا بولسا, سول مەملەكەتتىڭ مارتەبەسى بيىك بولماق. وسىنى ءتۇسىنىپ, سۋدى ىسىراپتاۋعا جول بەرمەي, ەلباسىنىڭ العا قويعان مىندەتتەرىن ورىنداۋعا ايانباي اتسالىسقانىمىز ابزال.
جاھاندانۋ جىلدارىندا بالامالى جانە «جاسىل» ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگيالار دەگەن ۇعىم پايدا بولدى. ادەتتە, مۇنداي توسىن عىلىمي جاڭالىقتار جاپونيا, سينگاپۋر, مالايزيا سياقتى وزىق دامىعان ەلدەردەن باستاۋ الاتىن ەدى. ال تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلىندا ەكونوميكاسى قارىشتاپ دامىپ, تاڭعاجايىپ تابىستارعا قول جەتكىزگەن قازاق ەلى الەمدىك ەكسپو كورمەسىنە ءوزىنىڭ «جاسىل ەنەرگەتيكا» جوباسىن ۇسىنىپ, الەمدىك باستاما كوتەردى. ۇسىنىپ قانا قويماي, الەمنىڭ 150-گە تارتا مەملەكەتى قاتىسقان حالىقارالىق كورمەدە جاسىرىن-جابىق داۋىس قورىتىندىسىمەن تاماشا جەڭىسكە جەتىپ, 2017 جىلى ەكسپو كورمەسىن استانا قالاسىندا وتكىزۋ قۇقىعىنا يە بولدى. ءسوز جوق, بۇل ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ, سارابدال ساياساتىنىڭ جەمىسى دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك. كومىرسۋتەگى ەكونوميكاسىنىڭ ءداۋىرى اياقتالىپ كەلە جاتقانىن ەرتە سەزىنگەن مەملەكەت باسشىسى تابيعي بالامالى ەنەرگەتيكا رەسۋرسىن ىزدەستىرىپ, بۇل باعىتتا دا ءبىرىنشى بولىپ شەشۋشى قادام جاسادى. بۇل – مۇناي مەن گازدىڭ مول قورىن يەلەنەتىن قازاقستانمەن سەنىمدى ستراتەگيالىق, ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتۋعا مۇددەلىلىك تانىتاتىن ەلدەر قاتارى ودان سايىن ارتا تۇسەدى دەگەن ءسوز. ەلباسىمىز مۇنداي مۇمكىندىكتى ءمۇلت جىبەرمەي, ءوزارا پايدالى حالىقارالىق قاتىناس قالىپتاستىرۋ ارقىلى ەل يگىلىگىن ەسەلەي تۇسەرى ايقىن.
التىنشى سىن-قاتەر – تابيعي رەسۋرستاردىڭ سارقىلۋى جونىندە ايتا كەلىپ, ەلباسى ءوز جولداۋىندا «باسقا ەلدەر مەن حالىقتارعا ءبىزدىڭ رەسۋرستارىمىز قاجەت بولادى, بىزگە ءوز تابيعي بايلىقتارىمىزعا دەگەن كوزقاراسىمىزدى وي ەلەگىنەن وتكىزۋدىڭ قاعيداتتى ماڭىزى بار» دەيدى. سوندىقتان, تابيعي رەسۋرستارىمىزدى دا ءتيىمدى پايدالانىپ, ەكونوميكالىق اينالىسقا ءتۇسىرىپ, ەل قازىناسىنا كىرىس قۇيۋدى ۇيرەنۋدى ۇسىنادى. سوڭعى جىلدارى وبلىس اۋماعىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى پايدالانىلماي جاتقان جەرلەرگە تۇگەندەۋ جۇرگىزىلىپ, زاڭدى جولىمەن مەملەكەت مەنشىگىنە كەرى قايتارىلۋدا. بۇل جۇمىس ودان ءارى جالعاسىن تاۋىپ, ەلباسى جولداۋىنا ناقتى ىسپەن قولداۋ كورسەتىلەرى ءسوزسىز.
«ادامزات ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا تابالدىرىعىندا تۇر, ول ءوندىرىس ۇعىمىنىڭ ءوزىن وزگەرتەدى». ءبىز بۇعان دايىنبىز با؟ ەلباسى وسىعان الاڭداۋشىلىق بىلدىرەدى. شىنىندا دا, بولاشاقتا ءىرى ءوندىرىس ورىندارىنا جۇمىسشى كۇشى قاجەت بولماي قالۋى دا مۇمكىن. ويتكەنى, بارلىق جۇمىس پروتسەسى پۋلتپەن باسقارىلادى, وعان بىلىكتى مامان قاجەت. قاشانعى قىرۋار قارجى شىعىنداپ, شەتەلدەن مامان شاقىرامىز. قازىرگى عىلىمنىڭ دامىعانى سونشا, ءبىر ەل ايعا بارىپ قالا تۇرعىزىپتى دەسە, تاڭعالۋعا بولمايدى. ال ءبىز شە, اسپانعا قاراپ: «مىناۋ ءبىر عاجاپ ەكەن», دەپ تامسانىپ قويىپ, ارەكەتسىز وتىرا بەرەمىز بە؟ نەگە ءبىز دە ءبىر پلانەتانى يەلەنىپ, ءوزىمىزدىڭ قۇرىلىسىمىزدى, ءوندىرىسىمىزدى باستامايمىز. «ەردى نامىس ولتىرەدى, قوياندى قامىس ولتىرەدى» دەگەندەي, ەلباسىنىڭ بۇگىندى ەمەس, بولاشاقتى ويلاپ شىر-پىرى شىعىپ جۇرگەنى دە سوندىقتان. بۇل ورايدا, ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىندا اشىلعان نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىندە وقىپ جۇرگەن دارىندى شاكىرتتەر ەلباسىنىڭ سەنىمىن اقتايدى دەگەن ۇمىتتەمىز.
سوڭعى كەزدەرى باق ارقىلى ءبىلىپ وتىرعانىمىزداي, ەۋروپانىڭ بىرقاتار ەلدەرى ەرەۋىلدەپ جاتىر. ونىڭ سەبەپ-سالدارى دا بەلگىلى. ونداعان جىلدارعا سوزىلعان جاپپاي جۇمىسسىزدىق حالىقتى ابدەن تيتىقتاتىپ, كەدەيشىلىك شەگىنە جەتكىزگەن. تاڭىرگە مىڭ تاۋبە, ءبىزدىڭ ەلدەگى الەۋمەتتىك جاعداي تۇراقتى, بىراق وعان ماساتتانۋعا بولمايدى. وسىنى كورە الماي تاۋەلسىزدىگىمىزگە تاسادان تاس اتاتىندار جوق ەمەس. ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارماي, بايبالام سالىپ, اۋزىمەن وراق وراتىندار دا ارامىزدان تابىلادى. سونىڭ ءبارىن وي سۇزگىسىنەن وتكىزىپ, «وگىزدى دە ولتىرمەي, اربانى دا سىندىرماي» سانانى سابىرعا جەڭگىزىپ, ەلدى بايىپپەن باسقارىپ وتىرعان ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتىنا قالايشا باس يمەسسىڭ؟ ەلباسى ءوز جولداۋىندا «الەۋمەتتىك-ساياسي داعدارىسقا ۇلاساتىن جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىس قازاقستانعا دا ءسوزسىز قىسىم كورسەتىپ, ءتوزىمىمىزدى سىناققا الاتىنىن» جوققا شىعارمايدى. ەندەشە, ەل بولامىز دەسەك, سىندارلى شاقتا سىر بەرمەي, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ توڭىرەگىنە تىعىز توپتاسۋىمىز قاجەت.
حالىقپەن حالىقتى جاقىنداستىراتىن ولاردىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتى, ونەرى, باسقا دا رۋحاني قۇندىلىقتارى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا «تەگىنە, الەۋمەتتىك, لاۋازىمدىق جانە م ۇلىكتىك جاعدايىنا, جىنىسىنا, ناسىلىنە, ۇلتىنا, تىلىنە, دىنگە قوزقاراسىنا, نانىمىنا, تۇرعىلىقتى جەرىنە بايلانىستى نەمەسە كەز كەلگەن وزگە جاعداياتتار بويىنشا ەشكىمدى ەشقانداي كەمسىتۋگە بولمايدى» دەلىنگەن. قازاقستان كوپۇلتتى, كوپكونفەسسيالى ەل رەتىندە الەمگە تانىلىپ, تاتۋلىقتىڭ تىرەگى, دوستىقتىڭ دانەكەرىنە اينالدى. ءار ۇلت وزدەرىنىڭ دىندەرىن دارىپتەپ, سالت-ءداستۇرىن ساقتاپ, ءبىر قولدىڭ سالاسىنداي, ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. ەلباسى جارلىعىمەن مۇسىلمانداردىڭ ۇلىق مەيرامى – قۇربان ايت پەن پراۆوسلاۆيە حريستياندارىنىڭ قاسيەتتى مەرەكەسى – روجدەستۆو دەمالىس كۇنى بولىپ بەلگىلەندى. بىزگە وسىنداي ءوزارا تۇسىنىستىك, بەرەكە-بىرلىك جاعدايىنداعى ءومىر ءسۇرۋ داعدىسى قاجەت. توعىزىنشى سىن-قاتەرگە توقتالعان ەلباسى ءوز ويىن بىلايشا تۇيىندەيدى: «تەك باسقا ۇلتتارمەن جاراستىقتا عانا ءبىزدىڭ ەلىمىز بولاشاقتا تابىس پەن ىقپالعا قول جەتكىزە الادى». بۇل ءبارىمىز ءۇشىن دە ۇعىنىقتى ءسوز بولۋى كەرەك.
قازىر الەمنىڭ بارلىق ەلدەرى ءبىر الىپ مۇز ايدىنىنىڭ ءۇستىندە اياقتارىنا كونكي بايلاپ, تايعاناقتاپ, تەڭسەلىپ تۇرعان سياقتى كوزگە ەلەستەيدى. قايسىسى اياقتارىنان نىق تۇر, قايسىسى جامباسىنا جالپ ەتە تۇسەدى, ول ازىرگە بەلگىسىز. 2007-2009 جىلدارداعى ەكونوميكالىق داعدارىستان قاپەلىمدە شىعا الماي, تىعىرىققا تىرەلگەن كەيبىر ەلدەر الداعى كۇنگە الاڭداۋلى. مىڭداعان ادامداردى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان ءوندىرىس ورىندارى جۇمىسىن توقتاتىپ, الەۋمەتتىك جاعداي شيەلەنىسە تۇسۋدە. مۇنىڭ ءوزى دامىعان ەلدەردىڭ شيكىزات رەسۋرستارىنا دەگەن قاجەتتىلىگىن تومەندەتىپ قانا قويماي, شيكىزاتقا الەمدىك باعانىڭ قۇلدىراۋ قاۋپىن تۋعىزۋى ىقتيمال. سونىڭ سالدارىنان ەكسپورت, يمپورت الماسۋ ارقىلى ءبىر-بىرىمەن تىعىز ەكونوميكالىق بايلانىسقا تۇسكەن ەلدەر اراسىندا دا سەنىمسىزدىك پايدا بولادى.
ينفلياتسيانىڭ قىسىمى دا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالعا كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن. وسىنىڭ ءبارى ەلدىڭ قامىن ويلاعان ەلباسىعا مازا بەرمەيدى. وسىنداي الەمدىك تۇراقسىزدىق قاۋپىنە تاس-ءتۇيىن دايىن بولۋ ءۇشىن بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارىنىڭ, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ويلاستىرىلعان, كەلىسىلگەن جانە ۇيلەستىرىلگەن باعىتىن تۇجىرىمداۋعا ءتيىسپىز, دەيدى ەلباسى ءوز جولداۋىندا الدىمىزدا بىرلەسىپ ەڭسەرەر ءالى تالاي سىناق كۇتىپ تۇرعانىن مەڭزەپ. ولاي بولسا, كەرىتارتپالىققا سالىنباي, ەلدىك ماسەلەلەرگە كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ, جاھاندىق تۇرعىدا ويلانۋعا داعدىلانعانىمىز دۇرىس. ەڭ باستىسى – باسەكەگە قابىلەتتىلىك قاجەت بولىپ تۇرعان جاھاندانۋ داۋىرىندە بۇيىعىلىقتىڭ بۇعاۋىن بۇزار بۇلقىنىس باسىم بولسا دەيمىز. سوندا قالىپتاسقان مەملەكەتىمىزدىڭ مارتەبەسى قازىرگىدەن دە بيىكتەپ, مەرەيى ۇستەم بولارى ءسوزسىز.
نۇرىم ەرعاليەۆ,
ماحامبەت اۋداندىق
ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى.
اتىراۋ وبلىسى.
