ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ۆيتسە-ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆ «اشىنعاندا شىعادى اشى داۋسىم دەگەندەي», سوڭعى جىلدارى حالقىمىزعا, ءتول تابيعاتىمىزعا وراسان شىعىن كەلتىرىپ, جاراتىلىستىڭ تەپە-تەڭدىگىن بۇزۋدى باس پايداسى ءۇشىن كاسىپكە اينالدىرعان قاسكويلەرگە جازانى كۇشەيتە ءتۇسۋ كەرەكتىگىن مالىمدەدى.
– كيىك – قازاقستاننىڭ برەندى. الەمدەگى كيىك تۇرلەرىنىڭ 90 پايىزى قازاقستان اۋماعىندا شوعىرلانعان. بۇگىندە ەل اۋماعىندا 334 مىڭداي كيىك بار. 2015 جىلعى ىندەتتەن 100 مىڭ باس كولەمىندە كيىك قىرىلعانىن بىلەسىزدەر. سول وقيعا بولماعاندا قازىر ولاردىڭ سانى جارتى ميلليونعا جەتكەن بولار ەدى. قولعا تۇسكەن قاسكويلەردەن 501 دانا ءمۇيىز تاركىلەندى. ەڭ وكىنىشتىسى, تابيعي بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ جولىندا ارىپتەستەرىمىزدەن ايىرىلىپ جاتىرمىز, – دەدى ە.نىسانباەۆ.
سوڭعى ۋاقىتتا عانا بىرنەشە قورىقشىنىڭ براكونەرلەر قولىنان مەرت بولعانى بەلگىلى. بۇل رەتتە ادامعا قارۋ كەزەگەن قاسكويلەردى كادۋىلگى اڭشىلارمەن سالىستىرۋعا مۇلدەم بولمايدى. ويتكەنى حالقىمىزدىڭ ۇعىمىندا اڭشىلىق – تەرەڭ فيلوسوفيالىق ءمانى بار ۇعىم, ۇلكەن ونەر. ال قازىرگى قولعا ءتۇسىپ نەمەسە ۋىستان شىعىپ كەتىپ جاتقان قاسكويلەردى وتباسىنىڭ قورەگى ءۇشىن اڭ اۋلاپ كۇنەلتىپ ءجۇر دەۋگە دە كەلىڭكىرەمەيدى. ارينە, بۇگىنگى براكونەردىڭ دە كوكسەگەنى قاراجات, بىراق كيەلى جانۋاردىڭ قىمباتقا باعالاناتىن ءمۇيىزى ءۇشىن پايدا تابامىن دەپ, كىسى قانىن موينىنا جۇكتەۋ – اۋىر قىلمىس.
ەڭ باستىسى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كيىك ءمۇيىزى ساۋداسىنىڭ تامىرى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا باستايتىنىن قىمسىنباي ايتادى. بىراق جازۋشى كەمەل توقاەۆتىڭ دەتەكتيۆتىك شىعارمالارىنىڭ باس كەيىپكەرلەرىندەي وتانشىل, انتىنا ادال, اككى «ميليتسيا» قالمادى ما بەلگىسىز, ايتەۋىر حالىقارالىق قىلمىستىق كانال جويىلدى دەگەن اقپارات مۇلدەم ايتىلمايدى. زاڭ دا وسال. ءسويتىپ ىزدەۋشىسى جوق بەيكۇنا جانۋار قىتايلىق فارماتسەۆتتەردىڭ تاپسىرىسى بويىنشا قىناداي قىرىلۋدا.
ال ەڭ سوراقىسى, كەي جاعدايلاردا مۇنداي قىلمىستار سول كيىكتەردى كۇزەتۋگە جاۋاپتى ورگان قىزمەتكەرلەرى نەمەسە قۇقىق قورعاۋشىلارىنىڭ قاتارداعى جانە زەينەتتەگى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن بولىپ جاتادى. سوندىقتان ەل ىشىندە براكونەرلەردى قۇقىق قورعاۋشىلار قورعاشتاپ وتىر دەگەن دە تۇسىنىك قالىپتاسقان. البەتتە, جەل تۇرماسا ءشوپتىڭ باسى قيمىلداماسى انىق.
زاڭ دەمەكشى, قىزمەت جولىندا قازا تاپقان ينسپەكتورلاردىڭ اجالى كيىكتى قورعايتىنداي, بۇل سالاعا نازار اۋداراتىنداي پروبلەمالاردى قوعامعا جەتكىزۋگە سەپ بولعانىن دا ەرەكشەلەپ ايتقان ءجون. دەنيس تەننىڭ ولىمىنەن سوڭ ەلىمىزدەگى ۇرلىقتىڭ جايى دا نازارعا الىنىپ, قوعام دابىرىن تۋعىزعان ەدى. ال براكونەرلەر قولىنان كوز جۇمعان ينسپەكتورلار وزدەرىڭنىڭ اجالىمەن دە قازاق دالاسىنىڭ قازىناسىنا اينالعان كيەلى جانۋار مەن ارىپتەستەرىنىڭ اماندىعىنا پايداسىن تيگىزۋدە.
– ينسپەكتورلاردىڭ قازاسىنان كەيىن باس پروكۋراتۋرامەن جانە وزگە دە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرگە پارلامەنت ماجىلىسىندە كەڭەس وتكىزدىك. سونىڭ ناتيجەسىندە جەدەل الدىن الۋ شارالارىنا قاتىستى زاڭنامانى كۇشەيتۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىلدى. براكونەرلەرمەن كۇرەستە قىزمەتتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ بويىنشا ناقتى شارالار اتقارىلادى. دروندار مەن كەۋدەگە تاعىلاتىن بەينەكامەرالار, ەلەكتروشوكەر مەن تراۆماتيكالىق قارۋ, جەكە قورعانىس قۇرالدارى سول شارادا قاراستىرىلعان. جول ءجۇرۋ ەرەجەسىنە ءبىزدىڭ ينسپەكتورلار مىنەتىن كولىكتەردى ارنايى تەحنيكا رەتىندە تىركەۋ تۋرالى وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى, – دەدى ەرلان نىسانباەۆ.
دالا جانۋارىنان بۇرىن قاتارلارىنداعى ارىپتەستەرىن قورعاۋعا دارمەنسىز ورگانداردىڭ قولدارى قىسقالىعىن بىلەمىز. ماسەلەن, قولىنا قارۋ بولعانىمەن, وق اتۋ قۇقى شەكتەلگەن ينسپەكتورلارعا وق وتكىزبەيتىن كەۋدەشە كيگىزۋ ءۇشىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كەلىسىمىنە قول جەتكىزىلمەي كەلەدى. ول ءۇشىن قولدانىستاعى زاڭدارعا دا وزگەرىس ەنگىزۋ قاجەت ەكەن.
– ءبىزدىڭ ينسپەكتورلارعا دا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى سياقتى وق وتكىزبەيتىن كەۋدەشە كيۋگە رۇقسات الۋدامىز. بولاشاقتا بۇل ناقتى شەشىلەدى. ول ءۇشىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرگە وزگەرىس ەنگىزسەك بولدى. بۇل جۇمىستى ەندى عانا باستادىق, – دەدى ەرلان نىسانباەۆ. ماسەلە وزەكتى بولعانىمەن, قۇزىرلى ورىنداردىڭ قازىرگى تىرلىگى ينسپەكتورلاردى وققا بايلاپ بەرگەندەي اسەردە قالدىراتىنى وكىنىشتى.
بيىلدان باستاپ «كيىك» اتتى كەڭ اۋقىمدى تابيعاتتى قورعاۋ اكتسياسى باستالماق. ءىس-شارا تۇراقتى نەگىزدە «وحوتزووپروم» ءوب كۇشتەرىمەن ۇيىمداستىرىلىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن بىرلەسىپ, كيىككە شىعاتىن براكونەرلىك ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردى انىقتاۋ جانە ولاردىڭ جولىن كەسۋ, دەريۆاتتارىن ساتۋ مەن ساتىپ الۋعا ماماندانعان قاسقويلەردى ۇستاۋعا باعىتتالماقشى.
2019 جىلدىڭ باسىنان بەرى كيىكتى زاڭسىز اتۋدىڭ 38 وقيعاسى تىركەلىپ, 390 «تۋشاسى» مەن 252 ءمۇيىزى تاركىلەنگەن. بۇل – ادام شوشىرلىق قىلمىس. ال وسى قىلمىسپەن كۇرەستىڭ ءبىر پاراسى رەتىندە زاڭنامانى جۇيەلەۋ بولاتىنى دا ءسوزسىز. ونىڭ ۇستىنە بۇل ماسەلە مەملەكەت باسشىسىنىڭ باقىلاۋىندا تۇر.
