رۋحانيات • 23 تامىز، 2019

اقىرىن ءجۇرىپ، انىق باسقان

274 رەت كورسەتىلدى

مەن ورىنبەكتى بۇرىننان بىلەتىنمىن. جۋىردا مەنىڭ قولىما ونىڭ سوڭعى كىتابى ءتيدى. اۆتور­دىڭ 70 جىلدىعىنا وراي شىققان ما­قالالار مەن سۇحباتتاردان، ارناۋ­لاردان تۇراتىن «جولداس بول­ساڭ، جاقسىمەن...» (استانا، «فوليانت»، 530 بەت، 2019) دەگەن تاقىرىپتاعى كولەمدى ەڭبەك ەكەن. قالامگەردىڭ قالامىنان شىققان تۋىندىلار «كەلبەت»، «جانازىق»، ء«ساتى تۇسكەن سۇحبات»، «ارناۋلار» تاراۋلارىنا توپتاس­تىرىلىپ، سوڭىنا «دوستار لەبى­زى» بەرىلىپتى. كىتاپپەن تانىسۋ بارىسىندا مەنىڭ كوز الدىمدا ونىڭ قاراپايىم دا كىشىپەيىل، ىزەتتى دە يماندى تۇلعاسى پاراسات بيىگىنە جوعارىلاي بەردى.

«اقىرىن ءجۇرىپ، انىق باس، ەڭبەگىڭ كەتپەس، دالاعا» دەگەن ۇلى ابايدىڭ سوزدەرى ءوزىم كوپ­تەن بىلەتىن بەلگىلى جۋرناليست، ەسسەيست، اۋدارماشى، عالىم، ءبىر سوزبەن ايتقاندا قالامگەر ورىنبەك جولدىباي تۋرالى جاز­باق بولىپ، قولىما قالام ال­عاندا، ويىما ورالا بەردى. تۋ­مىسىنان قاراپايىم دا كىشى­پەيىل ول ۇندەمەي، ءتوس قاقپاي ءجۇرىپ-اق يگىلىكتى كوپ جۇمىس ءبى­تىرىپ، ابىرويلى ازاماتقا اي­نا­لىپتى. مەن ونىڭ وسى ءبىر ۇل­كەندى اعا، كىشىنى ءىنى ساناپ، ىلعي دا اڭقىلداپ جۇرەتىن، جانى جاي­ساڭ، جۇرەگى جىلى، پاراسات بيى­گىندەگى يماندىلىق، ازاماتتىق قاسيەت­تەرىن جوعارى باعالايمىن.

ءاربىر ادامنىڭ قوعامدا الا­تىن ورنى ونىڭ ەلىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىنە وراي باعالانادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، ورىن­بەك­تىڭ بۇكىل عۇمىر جولى، شىعار­ماشىلىعى حالقىنا ادال قىزمەت ەتۋگە باعىتتالعانىن الدىمەن ايتقان ءجون.

و.جولدىبايدىڭ شىعارما­شى­لىق جولىن شولعاندا، ونىڭ جۋرناليستيكا سالاسىنداعى ەلەۋلى ەڭبەكتەرىنىڭ قوماقتى ەكەن­دىگى كورىنەدى. ءسوز ونەرىندەگى العاشقى قادامىن اۋىلدا ولەڭ جازۋدان باستاعان ول كەيىننەن جۋرناليستيكا، پوەزيا، اۋدارما، ادەبيەتتانۋ سالالارىندا دا قا­لام تەربەپ، ەلىمىزگە تانىمال قالامگەرلەردىڭ بىرىنە اينالدى.

قازاقتىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ ءبىرى قاراتاۋدىڭ باۋىرىنداعى اششىساي كەنىشىندە ومىرگە كەلگەن ورىنبەك مەكتەپ قابىرعاسىندا ءجۇرىپ-اق ماقالا، ولەڭ جازادى. العاشقى تۋىندىلارى كەنتاۋ قالالىق، وڭتۇستىك قازاقستان وب­­لىستىق، رەسپۋبليكالىق با­سى­لىم بەتتەرىندە جارىق كو­رە­دى. مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ اس­كەر قاتارىندا جۇرگەندە دە بۇل ادەتىن جالعاستىرىپ، ەندى ورىس تىلىندە جازادى. ونىڭ ماقالا­لارى قيىر شىعىس اسكەري وك­رۋگىنىڭ «سۋۆوروۆسكي ناتيسك» گازەتىندە ۇزبەي جاريالانىپ تۇ­رادى. اسكەردەن ورالعان سوڭ ءبى­راز ۋاقىت قارا جۇمىس ىستەگەن ورىنبەكتىڭ ماقالا-ولەڭدەرى ەندى رەسپۋبليكالىق ءباسپاسوز بە­تىندە ءجيى كورىندى. سول كەزدە ەڭ كوپ وقىلاتىن «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش») گازەتىنىڭ شتاتتان تىس ءتىلشىسى بولدى.

جاستايىنان جۋرناليست بو­لۋ­دى ومىرلىك ماقسات قىلىپ، ار­مان قۋعان جاس تالاپكەر 1971 جىلى قازاق ءبىلىمىنىڭ قارا شا­ڭىراعى قازاق مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فا­كۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستى. وسى كەز­دەن باستاپ، ونىڭ بۇكىل سانالى عۇمىرى جۋرناليستيكامەن باي­لانىستى بولدى. وقۋ بىتىر­گەن سوڭ قازاق مەملەكەتتىك تە­لە­­را­ديو كوميتەتىندە اعا رە­داك­تور، «قازاقستان كوممۋ­ني­سى» جۋر­نالىندا ادەبي قىز­مەت­كەر، جەتەكشى رەداكتور، قا­زاق­ستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ پرە­زي­­دەنتى مەن مينيسترلەر كا­بي­­نەتىنىڭ اپ­پاراتتارىندا اعا رەفەرەنت، قازاقستان رەسپۋبليكاسى پار­­لامەنت سەناتى اپپاراتى رە­داك­تسيالىق-باسپا ءبولىمىنىڭ كون­سۋل­تانتى، باس كونسۋلتانتى، سەك­تور مەڭگەرۋشىسى، ءبولىم مەڭ­گەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى، ت.ب. قىز­مەتتەرىن اتقاردى.

ورىنبەك قازاق جۋرناليس­تيكاسىنىڭ راديو، تەلەديدار، گا­زەت، جۋرنال سياقتى بارلىق سالالارىندا ءونىمدى ەڭبەك ەتىپ، شى­عارماشىلىقتىڭ نەبىر قى­زى­عى مەن قيىندىقتارىن باسى­نان وتكەرىپ، شىعارماشىلىق شە­بەرلىگى شىڭدالىپ، كوسەم­سوز­دىڭ قارا نارى بولىپ قالىپ­تاستى. قازاق كوسەمسوزىنىڭ وزىق تاجى­ري­بەلەرىنەن ۇيرەنە وتىرىپ، زا­مانمەن ۇندەس، ءومىردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن باتىل كوتەرە بىل­گەن ورىنبەكتىڭ جۋرناليستىك دا­­رىنى، اسىرەسە تاۋەلسىزدىك ال­­­عاننان كە­يىن جارقىراي كورى­نىپ، وندا قازاق ەلىنىڭ تىنىس-تىر­شىلىگىنىڭ وزەكتى تۇستارى جان-جاقتى كورىنىس تاپتى. ەگە­مەن ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق دامۋ جولى­نىڭ سان الۋان ماسەلەلەرىنە ار­نال­عان پۋبليتسيستيكالىق ما­قالالارى توپتاستىرىلعان «زا­مانا كەلبەتى» (استانا، «ەلوردا» باسپاسى، 2004)، «ۋاقىت لەبى» (استانا، «فوليانت» باسپاسى، 2005) كىتاپتارى جارىق كوردى. سوڭعى جىلدارداعى قازاق جۋرنا­ليستيكاسىنىڭ ەلەۋلى تابىسى رەتىندە باعالانعان وسى ەڭبەكتەرى ءۇشىن و.جولدىباي 2006 جىلى قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتاندى; «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرى» توس­بەل­گىسىمەن ماراپاتتالدى.

و.جولدىبايدىڭ قازاق را­ديو­سى مەن تەلەديدارىندا، باس­پاسوزىندە اتقارعان قىز­مەتى كەيىن قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ پرەزيدەنتى مەن مي­نيسترلەر كابينەتىنىڭ اپپا­راتتارىندا، پارلامەنت سەناتى اپپاراتى رەداكتسيالىق-باسپا بولىمىندە جالعاسىپ، قازاق ءتىلى­نىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە قا­لىپ­تاسۋىنا ايتارلىقتاي ەڭبەك ءسىڭىردى. زەينەتكە شىققان سوڭ رەسپۋبليكالىق ارداگەرلەر ۇيى­مىندا اۋدارماشى بولىپ جۇ­­مىس ىستەدى. وسى جىلدارى ول «قا­زاق­­ستان: تابىس تاريحى الەمدىك قو­عامداستىق كوزىمەن» (2005) كى­­تابىن، ا.م.پانكراتوۆانىڭ «قا­زاق كسر تاريحى» جايلى وي-پىكىرلەرىن، ن.س.ترۋبەتسكويدىڭ «ورىس مادەنيەتىندەگى تۇران نى­شاندارى تۋرالى» عىلىمي ەڭبەگىن، ستەفان پوسسونيدىڭ ۆ.ي.لەنين تۋرالى ويلارىن، روي مەدۆەدەۆتىڭ ك.ە.ۆوروشيلوۆ، گ.م.مالەنكوۆ، م.ا.سۋسلوۆ، م.ي.كالينين، ا.ن.كوسىگين جايلى ماقالالارىن، ك.ۋ.چەر­نەن­كو جايلى بىرنەشە ماتەريال اۋداردى.

جۋرناليستىك شىعارماشى­لىق ادەبي ىزدەنىستەرگە ۇلاستى. كەزىندە جامبىلعا باتا بەرىپ، اقىندىق جولىن اشىپ بەرگەن قاراتاۋ وڭىرىنەن شىققان اتاقتى اقىن ق ۇلىنشاق كەمەل ۇلىنىڭ قولعا الىنباي كەلە جاتقان ادە­بي مۇراسىن جيناپ، زەرتتەپ، ءتورت رەت شىعارمالار جيناعىن باستىرىپ شىعاردى. بۇل كىتاپتار قازىر ق ۇلىنشاق اقىننىڭ ولەڭ-جىرلارى مەن ول تۋرالى زەرت­تەۋلەر نەعۇرلىم تولىعىراق قام­تىلعان بىردەن-ءبىر ماڭىزدى ەڭبەكتەرگە اينالىپ وتىر.

ول ۇزاق جىلدارعى عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەسىندە اسا كورنەكتى عالىم، قوعام قاي­رات­كەرى، ەڭ باستىسى ۇلت جانا­شى­رى ر.بەردىباي جونىندە «اكا­دەميك راحمانقۇل بەردىباي زەرت­تەۋلەرىندەگى قازاق-تۇر­ىك ادەبي بايلانىستارى» تاقى­رى­بىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قور­عا­دى. 2008 جىلى «راحمانقۇل بەردىباي زەرتتەۋلەرىندەگى تۇرىك­شىلدىك سارىندارى» تاقىرى­بىن­داعى مونوگرافياسى جارىق كوردى.

ءبىراز ۋاقىت ۇستازدىق قىزمەت اتقارىپ، «استانا» مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «قازاقستان تا­ريحى جانە فيلوسوفيا» كافە­د­راسىنىڭ دوتسەنتى رەتىندە ستۋ­دەنتتەرگە ءدارىس بەردى.

جوعارىدا ايتىپ كەتكەنى­مىز­دەي، ورىنبەك شىعارماشىلىق جولىن ولەڭ جازۋدان باستاعان. قاربالاسى كوپ جۋرناليستىك قىز­­­مەتتىڭ قاق ورتاسىندا جۇر­گە­­­نىنە قاراماستان، ولەڭ جا­زۋىن توقتاتپاپتى. ولەڭدى شا­بى­­­تى، رەتى كەلگەندە جازاتىن ول ار­ناۋ ولەڭدەرگە بەيىمدىگىن باي­­قا­تادى. قازاقتىڭ ءبىرسىپىرا زيا­لى ازاماتتارىنا ارناعان ولەڭ­دە­رى­نەن وسىنى بايقادىق.

و.جولدىبايدىڭ شىعارما­شى­لىعى­نىڭ باستى قاسيەتى ونىڭ ۇلت­­جاندىلىعى دەر ەدىك. ورىن­بەكتىڭ قالامىنان شىققان كەز كەلگەن تۋىندىسىن وقىساڭىز، ودان ۇلتجاندىلىقتىڭ ءيسى اڭقىپ تۇرادى. «ەلىمىز – تاۋەل­سىز، ءتىلىمىز شە؟»، «زيالىسى جال­تاق ەلدىڭ – اۋىزبىرلىگى الا»، «انا ءتىلىن ارداقتاعان»، «ما­دەنيەت ۇيىتقىسى – سەلو ين­تەل­ليگەنتسياسى»، «ۇلتتىق مۇرات بيىگىنەن»، «دالانى اسقاقتاتۋ ءۇشىن تاۋلاردى الاسارتۋ كەرەك پە؟»، «قىزىعىم دا، راحاتىم دا، قاسىرەتىم دە – قازاق...» سەكىلدى ما­قالالارى مەن «مەملەكەتتىك ءتىل قوسالقى سيپاتتا عانا جۇزەگە اسۋدا» ء(ا.كەكىلباەۆپەن سۇحبات)، ء«تىل مارتەبەسىن كوتەرەر تەتىكتەر ىسكە اسپاي تۇر» ء(ا.بايگەلدىمەن سۇحبات)، «ۇلت جانە مادەنيەت» (ا.سەيدىمبەكپەن سۇحبات)، ت. ب. سۇح­باتتارىندا قازاق ءتىلى مەن ادە­بيەتىنىڭ، مادەنيەتىنىڭ وزەكتى، ءزارۋ ماسەلەلەرىن باتىل كوتەرە ءبىلدى.

2009 جىلى 3 قىركۇيەك كۇنى قا­زاق راديوسىنان سويلەگەن سو­زىندە ول: «...تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا رۋ­حاني سالادا دا جەتىستىكتەر مول بولدى. اسىرەسە «مادەني مۇرا» اياسىندا قىرۋار ىستەر تىن­­دىرىلۋدا. تاريحىمىز وي ەلە­گىنەن قايتا وتكىزىلۋدە. مۇنىڭ ءبا­رى جاقسى، ارينە. بىراق جەتپەي جاتقان، كوڭىل تولمايتىن ءبىر نارسە بار. ول – ءتىل ماسەلەسى. ءبارىن جاڭعىرتىپ جاتىرمىز. بىراق ءتىل­دى ۇقساتا الماي وتىرمىز. مەم­­لەكەتتىك ءتىلدى، ياعني قازاق ءتى­لىن دامىتۋعا قوعامدا بارلىق جاع­داي جاسالىنعان. بىراق جينا­لىس بىتكەننىڭ ءبارى ورىس تىلىندە وتە­دى» – دەپتى.

ءومىر «الدىڭعى تولقىن اعالار مەن كەيىنگى تولقىن ىنىلەردەن» تۇرادى. وسى جەردە ايتپاي كەتۋگە بولمايتىن ءبىر نارسە – 1977 جى­لى جۋرناليستيكانى بىتىرگەن و.جولدىبايدىڭ كۋرستاستارى دەگەندە، شەتىنەن «سەن تۇر، مەن اتايىن» مىقتى ۇلىقبەك ەس­داۋلەتوۆ، قۋاندىق تۇمەنباي، نۇرتىلەۋ يمانعالي، قونىسباي ءابىل، سەرىكقالي بايمەنشە، مىل­تىقباي ەرىمبەتوۆ، وراز قاۋ­عاباي، مارات ابدىحالىق، جەڭىس باحادىر، ءابدىمۇتال الىبەكوۆ، ادىلبەك جاقىپ، تىلەكقابىل بو­رانعالي ۇلى سىندى قازاق جۋر­ناليستيكاسىندا وزىندىك ورنى بار تەگەۋرىندى تولقىن كوزگە تۇسەدى. وسىنداي كىلەڭ جايساڭداردىڭ اقساقالى بولىپ كەلە جاتقان ورىنبەكتىڭ كۋرستاستارى ارا­سىندا مىقتى بولماسقا امالى دا جوق سياقتى.

قازاقستان جازۋشىلار ودا­عىنىڭ جانە جۋرناليستەر ودا­عىنىڭ مۇشەسى، «قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى»، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قاي­راتكەرى، قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ يەگەرى، كەن­­تاۋ قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازا­­ماتى «زامانا كەلبەتى»، «ۋاقىت لەبى»، «وتكەن جىلدار ورنەگى»، «جان سىرىم»، «عيبراتتى عۇمىر»، «جول­داس بولساڭ، جاقسىمەن...» كى­تاپ­­تارىنىڭ اۆتورى، ەڭ باستىسى ۇلتىن سۇيگەن، ۇلتىنا ادال قىز­مەت ەتكەن ازامات ورىنبەك جولدىبايدىڭ ءبىز بايقاعان سي­پاتى وسىنداي.

ادال ەڭبەگىمەن ءسوز ونەرىنىڭ اۋىر جۇگىن قارا نارشا كو­تەرىسكەن ورىنبەك بۇل كۇندەرى قا­زاق جۋرناليستيكاسىنىڭ ءبىر باي­تەرەگىنە اينالىپتى. ول قا­زىر ناعىز شىعارماشىلىق با­بىندا. ۇلىن ۇياعا، قىزىن قياعا قوندىرىپ، نەمەرەلەرىن ءسۇيىپ، باقىتتى عۇمىر كەشىپ وتىر...

 

دانداي ىسقاق ۇلى،

س.دەميرەل اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت رەكتورىنىڭ كەڭەسشىسى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتى قالاسى «سارى» ايماقتا

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:28

ارقالىقتا مىڭ ادام كۇي تارتتى

ايماقتار • بۇگىن، 08:45

كوشباسشى وزگەرگەن جوق

سپورت • بۇگىن، 08:44

قالا كۇنىندەگى بايگە جارىسى

سپورت • بۇگىن، 08:42

يسپانيادا ولجالى بولدى

تەننيس • بۇگىن، 08:40

ورگانيكالىق قالدىقتاردى وڭدەيدى

قازاقستان • بۇگىن، 08:38

جاسىل مەتاللۋرگيا قازىر دە بار

قازاقستان • بۇگىن، 08:37

ۇقساس جاڭالىقتار