لاتىن ءتىلى ەجەلگى گرەك تىلىمەن قاتار بۇگىنگى كۇنگە دەيىن حالىقارالىق تەرميندەر جاساۋدىڭ نەگىزى رەتىندە الىنىپ كەلەدى. دۇنيە جۇزىندە لاتىن تىلىنەن ەنگەن كوپتەگەن سوزدەر تىلدىك قولدانىستا جۇرگەنىن اڭعارا بەرمەيمىز. مىسالى: اكادەميا (گرەك. Akademeia) – ەجەلگى گرەك باتىرى اكادەمگە ارنالعان, افيناعا جاقىن ورنالاسقان جەر. ول جەردە پلاتون جانە ونىڭ شاكىرتتەرى وقىپ, اكادەميك اتاعىن العان. ۋنيۆەرسيتەت (لات.: universĭtas litterārum – عىلىمدار جيىنتىعى) – قۇرامىنا بىرنەشە فاكۋلتەت بىرىكتىرىلگەن جوعارى ءبىلىم بەرەتىن عىلىمي مەكەمە. سونداي-اق اتتەستات, اۋديتوريا, اسپيرانت, اديۋنكتۋرا, اكتيۆ, دەكرەت, ديكتاتۋرا, دەمونستراتسيا, دوكتور, دوتسەنت, ينستيتۋت, كونفەرەنتسيا, كونگرەسس, كونسۋلتاتسيا, كورپۋس, لەكتسيا, لابوراتوريا, پروفەسسور, رەسپۋبليكا, رەكتور, راديو, ستۋدەنت, سۋبەكت, ۋنيۆەرسيتەت, فاكۋلتەت, ەكزامەن, ت.ب. كوپتەگەن ءسوز كەزدەسەدى.
قازىرگى كەزەڭدە دە لاتىن جانە گرەك تىلدەرىنىڭ ءتۇبىر سوزدەرى ارقىلى جاڭادان پايدا بولعان ۇعىمدارعا تەرميندىك سيپاتى بار اتاۋلار بەرىلەدى. وسى ەجەلگى ەكى ءتىلدىڭ – لاتىن جانە گرەك تىلدەرىنىڭ نەگىزىندە ءالى كۇنگە دەيىن مەديتسينا تەرمينولوگياسى تولىقتىرىلىپ, عىلىمي جاڭالىقتارعا, دارىلىك جاڭا پرەپاراتتارعا اتاۋلار بەرىلىپ وتىر.
لاتىن تىلىندەگى مەديتسينالىق اتاۋلاردى دۇرىس جانە ساۋاتتى قولدانۋ ءۇشىن لاتىن ءتىلى ءپانىن مۇقيات وقىپ, تەرميندەردى دۇرىس ايتا بىلۋگە ۇيرەنۋ, ولاردىڭ گرامماتيكالىق فورماسى مەن ماعىناسىن جەتە تۇسىنە ءبىلۋى كەرەك.
لاتىن ءتىلىنىڭ نەگىزىن بىلمەي مەديتسينالىق ءبىلىمدى يگەرۋ مۇمكىن ەمەس. بولاشاق دارىگەرلەردى دايىنداۋ بارىسىندا لاتىن ءتىلىن وقىتۋ وتە ماڭىزدى. سول سەكىلدى لاتىن تىلىنەن ەنگەن سوزدەردىڭ ماعىناسىن, تۇپنۇسقاسىن ءبىلۋ دە ماڭىزدى. سەبەبى ولارعا سانالى تۇردە لاتىن-گرەك تىلىنەن شىققان مەديتسينالىق تەرميندەردى ۇعىنىپ, تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
لاتىن ءتىلى – ءبىرىنشى كۋرس ستۋدەنتتەرى ءۇشىن بۇرىن وقىتىلماعان جاڭا ءپان. سوندىقتان ونى وقىتۋدا قيىندىقتار كەزدەسەدى. مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا لاتىن ءتىلىن ستۋدەنتتەرگە مەديتسينالىق تەرمينولوگيانى مەڭگەرتۋ جانە تەك وقۋ ورنىنىڭ قابىرعاسىندا عانا ەمەس, بولاشاق كاسىبي قىزمەتىندە قولدانسىن دەگەن ماقساتتا وقىتادى, ياعني تەرمينولوگيالىق ساۋاتتى دارىگەر دايارلاۋدى كوزدەيدى. لاتىن ءتىلى پروپەدەۆتيكالىق ءپان بولعانىمەن, مەديتسينا فاكۋلتەتتەرىندە وقىتىلاتىن بارلىق پاندەرمەن, اسىرەسە اناتوميا, بيولوگيا, بيوحيميا, ميكروبيولوگيا, فارماكولوگيا جانە كلينيكالىق پاندەرمەن تىكەلەي بايلانىستى.
ستۋدەنت-مەديك ءۇشىن فارماتسەۆتيكالىق تەرمينولوگيانى وقۋ دا ماڭىزدى. وندا فارماتسەۆتيكالىق نارىقتا قولدانىلاتىن ءدارى-دارمەكتەردىڭ نومەنكلاتۋراسى وقىتىلادى. ستۋدەنتتەر ءدارى-دارمەكتەردىڭ اتاۋى قالاي قويىلاتىندىعىن, اتاۋىندا ءدارى تۋرالى بەلگىلى ءبىر تيپتىك اقپارات بەرەتىن تەرميندىك بولشەكتەر بولاتىنىن, سول ارقىلى قانداي جاعدايدا قولدانىلاتىندىعىن ءبىلۋ ءۇشىن تەرميندەردى ءتۇسىنىپ, جاتقا ءبىلۋى كەرەك. رەتسەپت جازۋعا ماشىقتانۋ ءۇشىن ستاندارت رەتسەپتۋرالىق انىقتامالار مەن قولدانىلعان بولشەكتەردىڭ گرامماتيكالىق فورماسىن بىلگەن ءجون. قازىرگى تاڭدا وكىنىشكە قاراي, لاتىن ءتىلىن وقىتۋعا بولىنەتىن ساعات سانى از. تاقىرىپتار توپتاستىرىلىپ, بىرىكتىرىلىپ وقىتىلادى, كوپ جاعدايدا تاپسىرما ستۋدەنتتەردىڭ ءوز بەتىنشە دايىندالۋىنا بەرىلەدى. مەديتسينالىق تەرمينولوگيامەن قاتار ساباقتاردا لاتىن افوريزمدەرى مەن قاناتتى سوزدەرىنە نازار اۋدارىلادى. بۇل عاسىرلار بويى كەلە جاتقان مۇرانى تانىپ قانا قويماي, لاتىن سوزدەرىن ەسكە ساقتاۋعا كومەكتەسەدى. لاتىن ءتىلىن وقىتۋ – بولاشاق دارىگەرلەردى دايارلاۋدىڭ اجىراماس قۇرالى. لاتىن ءتىلىن وقىتۋداعى ماقسات بىرەۋ – كاسىبي ءتىلدىڭ تەرمينولوگيالىق جۇيەسىنىڭ نەگىزىن قۇرۋ. تەرميندەردىڭ ۇعىمدىق ءمانىن تولىق اشۋ ءۇشىن ءتيىستى كافەدرالاردا ارنايى پاندەردى وقۋ كەرەكتىگى بەلگىلى. ال لاتىن ءتىلىن جاقسى وقۋ تەرميندەردى وڭاي مەڭگەرۋگە, قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورنىنىڭ باستى مىندەتى – بىلىكتى مامان-دارىگەرلەردى دايارلاۋ. ال ارنايى تەرمينولوگيانى مەڭگەرمەي بىلىكتى مامان بولۋ قيىن. بولاشاق دارىگەرلەر لاتىن ءتىلىن وقۋ ارقىلى تەرميندەردى تۇسىنۋمەن قاتار, ورىندى قولدانا بىلەتىن بولادى.
جالپى, الەمدە مەديتسينا سالاسىنداعى تەرمين سوزدەر مەن ءدارى-دارمەك, قۇرال-سايماندار اتاۋىنىڭ بارلىعى دا لاتىن تاڭباسىمەن بەلگىلەنىپ, جازىلىپ, ايتىلاتىنى بەلگىلى. وسى جاعىنان العاندا 2025 جىلعا دەيىن لاتىن الىپبيىنە كوشۋىمىز كەرەك دەگەن وي ورىندى. سونىمەن قاتار لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ, ەڭ الدىمەن, دارىگەرلەر ءۇشىن وڭاي بولاتىن سياقتى. ويتكەنى مەديتسينادا لاتىن ءتىلى قولدانىلادى. لاتىن ءتىلى – دارىگەرلەردىڭ كاسىبي ءتىلى, مەديتسينادا اناتوميالىق, ەمحانالىق جانە فارماتسەۆتيكالىق تەرميندەر لاتىن تىلىندە قولدانىلادى. مەديتسينالىق تەرميندەردى دۇرىس ءتۇسىنۋ ءۇشىن مەديتسينا سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى لاتىن ءتىلىن جاقسى ءبىلىپ, كۇندەلىكتى قىزمەتىندە لاتىن تەرمينولوگياسىن پايدالانا ءبىلۋى كەرەك. سەبەبى تسيفرلى مەديتسينا لاتىن تىلىنەن باستالادى.
ستۋدەنتتەر مەديتسينالىق تەرميندەردى ءتۇسىنۋ ءۇشىن گرەك-لاتىن تىلدەرىنەن شىققان تەرمينەلەمەنتتەردى ەسكە ساقتاۋى كەرەك. تەرمينەلەمەنت دەگەنىمىز – تەرمينولوگيالىق ماعىناسى بار ەڭ كىشى بىرلىك. مەديتسينالىق تەرمينولوگيانى مەڭگەرۋ جانە ونى قولدانا ءبىلۋ دارىگەردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىنىڭ اجىراماس بولىگى ەكەنىن ءتۇسىنۋى كەرەك. وقىتۋشى تەرميندەردىڭ قۇرامى مەن قۇرىلىمىن, ونىڭ ماعىناسىن ءتۇسىندىرۋ كەرەك. ستۋدەنت ءار ساباقتا جاڭا ۇعىمدارمەن, تەرميندەرمەن تانىسادى. سوندىقتان ستۋدەنتتىڭ قولىندا مەديتسينالىق تەرميندەر سوزدىگى بولعانى دۇرىس.
وسىعان وراي ستۋدەنتتەرىمىزگە لاتىن ءتىلى تۋرالى قاجەتتى اقپارات بەرۋ ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە «لاتىنشا-ورىسشا-قازاقشا انىقتامالىق سوزدىك» قۇراستىردىق.
ءبىز قۇراستىرعان انىقتامالىق سوزدىكتى وقۋ بارىسىندا وقىرمان قازىرگى عىلىم تىلىندەگى كوپتەگەن ءسوزدىڭ ءتۇپ-توركىنى لاتىن ءتىلى ەكەندىگىن اڭعارادى جانە كەيبىر دىبىستاردىڭ, دىبىستار تىركەسىنىڭ ايتىلۋى تۋرالى دا ماعلۇمات الا الادى. بۇل سوزدىكتە لاتىن تىلىندەگى اتاۋلار جانە ولاردىڭ ورىسشا, قازاقشا اۋدارماسى بەرىلگەن. سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگىزىلگەن كەيبىر وسىمدىكتەردىڭ, جان-جانۋارلاردىڭ, قۇستاردىڭ, بالىقتار مەن جاندىكتەردىڭ, ومىرتقالىلاردىڭ لاتىنشا-ورىسشا-قازاقشا اتاۋلارى بەرىلدى. بۇل سوزدىك مەديتسينا سالاسىندا وقىپ جۇرگەن جانە باسقا دا وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرىنىڭ, سونداي-اق لاتىن ءتىلى سالاسىندا ىزدەنۋشىلەردىڭ, وقىرمانداردىڭ, اۋدارماشىلاردىڭ قاجەتىنە جارايتىندىعى ءسوزسىز. لاتىن ءتىلى ءپان رەتىندە وقىتىلاتىن وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى ءۇشىن قاجەت قۇرال بولماق.
لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسى قوزعالىپ جاتقان قازىرگى تاڭدا بۇل انىقتامالىق سوزدىك (لاتىنشا-ورىسشا-قازاقشا) لاتىن ءتىلىن وقىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەرگە, ونى وقىتىپ جۇرگەن وقىتۋشىلارعا ۇلكەن كومەك. مۇنداي سوزدىك بۇرىن-سوڭدى بولماعان. لاتىن تىلىنە, تاريحىنا قىزىعۋشىلىق تانىتۋشىلاردىڭ بارلىعى وسى سوزدىكتى باسشىلىققا السا بولادى.
قازاقستانداعى مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا لاتىن ءتىلىن وقىتۋعا باسا نازار اۋدارۋ كەرەك. بۇل ءپاندى وقىتۋ مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىنا (مجمبس) ەنگىزۋ كەرەك. مەديكتەردىڭ لاتىن ءتىلىن ءبىلۋى باسقا شەكتەس پاندەردىڭ تەرمينولوگياسىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. لاتىن ءتىلىن وقىتۋ ارقىلى دارىگەرلەردىڭ لەكسيكالىق قورىن بايىتامىز, شەت تىلىنەن ەنگەن جاڭا سوزدەردى ءتۇسىنۋى مەن ايتۋى جەڭىلدەيدى. ستۋدەنتتەر لاتىن تىلىندەگى ارنايى ۇعىمدارمەن مەديتسينا عىلىمىنا العاش قادام باسقان ساتتەن كەزدەسەدى. مەديتسينادا لاتىن ءتىلى اناتوميا مەن فارماكولوگيانىڭ حالىقارالىق تەرمينولوگياسى رەتىندە دە, رەتسەپت جازعاندا دا قولدانىلادى. لاتىن ءتىلىن ءبىلۋ ءارتۇرلى مەملەكەت دارىگەرلەرىنىڭ ءبىر-ءبىرىن قيىندىقسىز تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مەديتسينا سالاسىندا لاتىنشا تەرمينولوگيانى قولدانۋ – دۇنيەجۇزى مەديكتەرىن بىرىكتىرەتىن ءارى مەديتسينا ءبىلىمىن ۋنيفيكاتسيالايتىن فاكتور.
مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا لاتىن ءتىلىن وقىتۋ مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىنان (مجمبس) الىنىپ تاستالدى (تاڭداۋ كومپونەنتىنىڭ قۇرامىندا عانا وقىتىلادى). ناتيجەسىندە, حالىقارالىق مەديتسينالىق پراكتيكادا ءداستۇرلى تۇردە قولدانىلاتىن ءتىل مەديتسينا سالاسى قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن مىندەتتى ەمەس بولىپ قالدى. ال بۇل جاعداي مەديتسينا پەرسونالىنىڭ كاسىبي دايىندىعىنا دا, مەديتسينا ماماندارىمەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيىنە دە تەرىس ىقپال ەتەدى.
عىلىمي مەديتسينالىق تەرمينولوگيا لاتىن ءتىلىنىڭ نەگىزىندە قۇراستىرىلىپ, ينتەرناتسيونالدىق لەكسيكاعا جاتاتىندىقتان, دۇنيەجۇزى مەديكتەرىنە بىردەي تۇسىنىكتى. وسى سالادا ءبىلىم دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ ماسەلەسى ماڭىزدى بولعاندىقتان لاتىن ءتىلىن وقىتۋ كەرەك. بۇل ءدارى-دارمەكتەردىڭ اتاۋىنا دا قاتىستى. رەتسەپتىلەردىڭ بارلىعى بۇرىننان لاتىن تىلىندە جازىلادى. كەز كەلگەن ەلدە جازىلعان رەتسەپتى وڭاي ءتۇسىنۋ ءۇشىن لاتىن ءتىلىن ءبىلۋ كەرەك. لاتىن ءتىلىن وقۋ ارقىلى ستۋدەنت ۇنەمى جاڭارىپ وتىراتىن مەديتسينالىق تەرمينولوگيانى – بولاشاق دارىگەردىڭ كاسىبي ءتىلىن مەڭگەرەدى. لاتىن تىلىنەن شىققان تەرميندەردى جانە لاتىن گرامماتيكاسىنىڭ ەلەمەنتتەرىن بىلەتىن ستۋدەنتىڭ كەلەسى كۋرستاردا پاندەردى وقۋ بارىسىندا (انا تىلىندە نەمەسە شەتەل تىلىندە وقىسا دا) وقۋ ادەبيەتىمەن جانە ارنايى ادەبيەتتەرمەن جۇمىس ىستەۋى جەڭىلدەيدى.
لاتىن ءتىلىن مەڭگەرمەي, مەديتسينالىق ءبىلىمدى مەڭگەرۋ قيىن. لاتىن ءتىلىن مەڭگەرگەن مامان, ءومىر بويى كاسىبي قىزمەتىندە كەزدەسەتىن لاتىن تىلىنەن شىققان تەرميندەردى ءتۇسىنىپ, ساۋاتتى قولداناتىن بولادى. مەديتسينا ماماندارىنا ەجەلگى زاماننان: «In via est in medicina via sine lingua Latina» – لاتىن ءتىلىنسىز مەديتسينا – وتە المايتىن جول – دەگەن ماقال تانىس. بۇل ماقال ءبىزدىڭ زامانىمىزدا دا ءمانىن جويعان جوق. لاتىن ءتىلىن وقىتۋدى مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىنا مىندەتتى ءپان رەتىندە ەنگىزىپ, پراكتيكا جۇزىندە ىسكە اسىرعان دۇرىس دەپ سانايمىن.
ماجيت شايداروۆ,
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
