قوعام • 23 تامىز، 2019

لاتىن ءتىلىنىڭ مەديتسيناداعى ورنى

10556 رەت كورسەتىلدى

لاتىن ءتىلى – قازىرگى تاڭدا اۋىزەكى تىلدە قول­دانىلمايتىندىقتان، ءولى ءتىل دەپ سانالادى، بىراق ءارتۇرلى عىلىم سالالارىندا ءالى كۇنگە دەيىن قولدانىلادى. مىسالى، مەديتسينادا، تاريحي دەرەكتەردە، كوركەم ادەبيەتتە سىلتەمەلەر ءجيى كەزدەسەدى.

لاتىن ءتىلى ەجەلگى گرەك تىلىمەن قاتار بۇگىنگى كۇنگە دەيىن حالىقارالىق تەرميندەر جاساۋدىڭ نەگىزى رەتىندە الىنىپ كەلەدى. دۇنيە جۇزىندە لاتىن تىلىنەن ەنگەن كوپتەگەن سوزدەر تىلدىك قولدانىستا جۇرگەنىن اڭعارا بەرمەيمىز. مىسالى: اكادەميا (گرەك. Akademeia) – ەجەلگى گرەك باتىرى اكادەمگە ارنالعان، افيناعا جاقىن ورنالاسقان جەر. ول جەردە پلا­تون جانە ونىڭ شاكىرتتەرى وقىپ، اكا­دەميك اتاعىن العان. ۋنيۆەرسيتەت (لات.: universĭtas litterārum – عىلىمدار جيىنتىعى) – قۇرامىنا بىرنەشە فاكۋلتەت بىرىكتىرىلگەن جوعارى ءبىلىم بەرەتىن عىلىمي مەكەمە. سونداي-اق اتتەستات، اۋديتوريا، اسپيرانت، اديۋنكتۋرا، اكتيۆ، دەكرەت، ديكتاتۋرا، دەمونستراتسيا، دوكتور، دوتسەنت، ينستيتۋت، كونفەرەنتسيا، كونگرەسس، كونسۋلتاتسيا، كورپۋس، لەكتسيا، لابوراتوريا، پروفەسسور، رەسپۋبليكا، رەكتور، راديو، ستۋدەنت، سۋبەكت، ۋنيۆەرسيتەت، فاكۋلتەت، ەكزامەن، ت.ب. كوپتەگەن ءسوز كەزدەسەدى.

قازىرگى كەزەڭدە دە لاتىن جانە گرەك تىلدەرىنىڭ ءتۇبىر سوزدەرى ارقىلى جاڭادان پايدا بولعان ۇعىمدارعا تەرميندىك سيپاتى بار اتاۋلار بەرى­لەدى. وسى ەجەل­گى ەكى ءتىلدىڭ – لاتىن جانە گرەك تىل­دەرىنىڭ نەگىزىندە ءالى كۇنگە دەيىن مەديتسينا تەرمينولو­گياسى تولىقتىرىلىپ، عى­لىمي جا­ڭالىقتارعا، دارىلىك جاڭا پرەپا­رات­تارعا اتاۋلار بەرىلىپ وتىر.

لاتىن تىلىندەگى مەديتسينالىق اتاۋ­لاردى دۇرىس جانە ساۋاتتى قولدانۋ ءۇشىن لاتىن ءتىلى ءپانىن مۇقيات وقىپ، تەرميندەردى دۇرىس ايتا بىلۋگە ۇيرەنۋ، ولاردىڭ گرامماتيكالىق فورماسى مەن ماعىناسىن جەتە تۇسىنە ءبىلۋى كەرەك.

لاتىن ءتىلىنىڭ نەگىزىن بىلمەي مەدي­تسينالىق ءبىلىمدى يگەرۋ مۇمكىن ەمەس. بولاشاق دارىگەرلەردى دايىنداۋ بارىسىندا لاتىن ءتىلىن وقىتۋ وتە ماڭىزدى. سول سەكىلدى لاتىن تىلىنەن ەنگەن سوزدەر­دىڭ ماعىناسىن، تۇپنۇسقاسىن ءبىلۋ دە ماڭىزدى. سەبەبى ولارعا سانالى تۇر­دە لاتىن-گرەك تىلىنەن شىققان مەدي­تسينالىق تەرميندەردى ۇعىنىپ، تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

لاتىن ءتىلى – ءبىرىنشى كۋرس ستۋدەنتتەرى ءۇشىن بۇرىن وقىتىلماعان جاڭا ءپان. سوندىقتان ونى وقىتۋدا قيىندىقتار كەز­دەسەدى. مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىن­دارىندا لاتىن ءتىلىن ستۋدەنتتەرگە مەديتسينالىق تەرمينولوگيانى مەڭگەرتۋ جانە تەك وقۋ ورنىنىڭ قابىر­عاسىندا عانا ەمەس، بولاشاق كاسىبي قىز­مەتىندە قولدانسىن دەگەن ماقساتتا وقى­تادى، ياعني تەرمينولوگيالىق ساۋاتتى دارىگەر دايارلاۋدى كوزدەيدى. لاتىن ءتىلى پروپەدەۆتيكالىق ءپان بولعانىمەن، مەديتسينا فاكۋلتەتتەرىندە وقىتىلاتىن بارلىق پاندەرمەن، اسىرەسە اناتوميا، بيولوگيا، بيوحيميا، ميكروبيولوگيا، فارماكولوگيا جانە كلينيكالىق پاندەرمەن تىكەلەي بايلانىستى.

ستۋدەنت-مەديك ءۇشىن فارماتسەۆ­تيكالىق تەرمينولوگيانى وقۋ دا ماڭىزدى. وندا فارماتسەۆتيكالىق نارىقتا قول­د­انىلاتىن ءدارى-دارمەكتەردىڭ نومەنكلاتۋراسى وقىتىلادى. ستۋدەنتتەر ءدارى-دارمەكتەردىڭ اتاۋى قالاي قويى­لا­تىندىعىن، اتاۋىندا ءدارى تۋرالى بەل­گىلى ءبىر تيپتىك اقپارات بەرەتىن تەرميندىك بولشەكتەر بولاتىنىن، سول ارقىلى قان­داي جاعدايدا قولدانىلاتىندىعىن ءبىلۋ ءۇشىن تەرميندەردى ءتۇسىنىپ، جاتقا ءبىلۋى كەرەك. رەتسەپت جازۋعا ماشىقتانۋ ءۇشىن ستاندارت رەتسەپتۋرالىق انىقتامالار مەن قولدانىلعان بولشەكتەردىڭ گرام­ماتيكالىق فورماسىن بىلگەن ءجون. قازىر­گى تاڭدا وكىنىشكە قاراي، لاتىن ءتىلىن وقىتۋعا بولىنەتىن ساعات سا­نى از. تاقىرىپتار توپتاستىرىلىپ، بىرىك­تىرىلىپ وقىتىلادى، كوپ جاعدايدا تاپ­سىر­ما ستۋدەنتتەردىڭ ءوز بەتىنشە دايىندالۋىنا بەرىلەدى. مەديتسينالىق تەرمينولوگيامەن قاتار ساباقتاردا لاتىن افوريزمدەرى مەن قاناتتى سوزدەرىنە نازار اۋدارىلادى. بۇل عاسىرلار بويى كەلە جاتقان مۇرانى تانىپ قانا قويماي، لاتىن سوزدەرىن ەسكە ساقتاۋعا كومەكتەسەدى. لاتىن ءتىلىن وقىتۋ – بولاشاق دارىگەرلەردى دايار­لاۋدىڭ اجىراماس قۇرالى. لاتىن ءتىلىن وقىتۋداعى ماقسات بىرەۋ – كاسىبي ءتىلدىڭ تەرمينولوگيالىق جۇيەسىنىڭ نەگىزىن قۇرۋ. تەرميندەردىڭ ۇعىمدىق ءمانىن تولىق اشۋ ءۇشىن ءتيىستى كافەدرالاردا ارنايى پاندەردى وقۋ كەرەكتىگى بەلگىلى. ال لاتىن ءتىلىن جاقسى وقۋ تەرميندەردى وڭاي مەڭگەرۋگە، قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورنىنىڭ باستى مىندەتى – بىلىكتى مامان-دارىگەر­لەردى دايارلاۋ.  ال ارنايى تەرمينولوگيا­نى مەڭگەرمەي بىلىكتى مامان بولۋ قيىن. بولاشاق دارىگەرلەر لاتىن ءتىلىن وقۋ ارقىلى تەرميندەردى تۇسىنۋمەن قاتار، ورىندى قولدانا بىلەتىن بولادى.

جالپى، الەمدە مەديتسينا سالاسىن­­­داعى تەرمين سوزدەر مەن ءدارى-دارمەك، قۇرال-سايماندار اتاۋىنىڭ بارلىعى دا لاتىن تاڭباسىمەن بەلگىلەنىپ، جازىلىپ، ايتىلاتىنى بەلگىلى. وسى جاعى­نان العاندا 2025 جىلعا دەيىن لاتىن الىپبيىنە كوشۋىمىز كەرەك دەگەن وي ورىن­دى.  سونىمەن قاتار لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ، ەڭ الدىمەن، دارىگەرلەر ءۇشىن وڭاي بولاتىن سياقتى. ويتكەنى مەدي­تسينادا لاتىن ءتىلى قولدانىلادى. لاتىن ءتىلى – دارىگەرلەردىڭ كاسىبي ءتىلى، مەديتسينادا اناتوميالىق، ەمحانا­­لىق جانە فارماتسەۆتيكالىق تەرميندەر لاتىن تىلىندە قولدانىلادى. مەديتسينالىق تەرميندەردى دۇرىس ءتۇسىنۋ ءۇشىن مەديتسينا سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى لاتىن ءتىلىن جاقسى ءبىلىپ، كۇندەلىكتى قىزمەتىندە لاتىن تەرمينولوگياسىن پايدالانا ءبىلۋى كەرەك. سەبەبى تسيفرلى مەديتسينا لاتىن تىلى­نەن باستالادى.

ستۋدەنتتەر مەديتسينالىق تەرميندەر­دى ءتۇسىنۋ ءۇشىن گرەك-لاتىن تىلدەرىنەن شىق­قان تەرمينەلەمەنتتەردى ەسكە ساق­تاۋى كەرەك. تەرمينەلەمەنت دەگەنىمىز – تەر­مينولوگيالىق ماعىناسى بار ەڭ كىشى بىرلىك. مەديتسينالىق تەرمينولوگيا­نى مەڭگەرۋ جانە ونى قولدانا ءبىلۋ دارى­گەردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىنىڭ اجىراماس بولىگى ەكەنىن ءتۇسىنۋى كەرەك. وقىتۋشى تەر­ميندەردىڭ قۇرامى مەن قۇرىلىمىن، ونىڭ ماعىناسىن ءتۇسىندىرۋ كەرەك. ستۋ­دەنت ءار ساباقتا جاڭا ۇعىمدارمەن، تەر­ميندەرمەن تانىسادى. سوندىقتان ستۋ­دەنتتىڭ قولىندا مەديتسينالىق تەرميندەر سوزدىگى بولعانى دۇرىس.

وسىعان وراي ستۋدەنتتەرىمىزگە لاتىن ءتىلى تۋرالى قاجەتتى اقپارات بەرۋ ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە «لاتىنشا-ورىس­شا-قازاقشا انىقتامالىق سوزدىك»  قۇراستىردىق.

ءبىز قۇراستىرعان انىقتامالىق سوز­دىك­تى وقۋ بارىسىندا وقىرمان قازىرگى عىلىم تىلىندەگى كوپتەگەن ءسوزدىڭ ءتۇپ-توركىنى لاتىن ءتىلى ەكەندىگىن اڭعا­رادى جانە كەيبىر دىبىستاردىڭ، دىبىس­تار تىركەسىنىڭ ايتىلۋى تۋرالى دا ماع­لۇمات الا الادى. بۇل سوزدىكتە لاتىن تىلىن­دەگى اتاۋلار جانە ولاردىڭ ورىسشا، قا­زاقشا اۋدارماسى بەرىلگەن. سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەن­گىزىلگەن كەيبىر وسىمدىكتەردىڭ، جان-جانۋار­لاردىڭ، قۇستاردىڭ، بالىقتار مەن جاندىكتەردىڭ، ومىرتقالىلاردىڭ لاتىنشا-ورىسشا-قازاقشا اتاۋلارى بە­رىلدى. بۇل سوزدىك مەديتسينا سالاسىندا وقىپ جۇرگەن جانە باسقا دا وقۋ ورىن­دارى ستۋدەنتتەرىنىڭ، سونداي-اق لاتىن ءتىلى سالاسىندا ىزدەنۋشىلەردىڭ، وقىرمانداردىڭ، اۋدارماشىلاردىڭ قاجەتىنە جارايتىندىعى ءسوزسىز. لاتىن ءتىلى ءپان رەتىندە وقىتىلاتىن وقۋ ورىن­دارىنىڭ ستۋدەنتتەرى ءۇشىن قاجەت قۇرال بول­ماق.

لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قا­زاق الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسى قوزعالىپ جات­قان قازىرگى تاڭدا بۇل انىقتامالىق سوزدىك (لاتىنشا-ورىسشا-قازاقشا) لاتىن ءتىلىن وقىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەرگە، ونى وقى­تىپ جۇرگەن وقىتۋشىلارعا ۇلكەن كومەك. مۇنداي سوزدىك بۇرىن-سوڭدى بولماعان. لاتىن تىلىنە، تاريحىنا قىزىعۋشىلىق تانىتۋشىلاردىڭ بار­لىعى وسى سوزدىكتى باسشىلىققا السا بولادى.

قازاقستانداعى مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا لاتىن ءتىلىن وقىتۋعا باسا نازار اۋدارۋ كەرەك. بۇل ءپاندى وقى­تۋ مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىنا (مجمبس) ەنگىزۋ كەرەك. مەديكتەردىڭ لاتىن ءتىلىن ءبىلۋى باس­قا شەكتەس پاندەردىڭ تەرمينولوگيا­سىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. لاتىن ءتىلىن وقىتۋ ارقىلى دارىگەرلەردىڭ لەك­سيكالىق قورىن بايىتامىز، شەت تىلىنەن ەنگەن جاڭا سوزدەردى ءتۇسىنۋى مەن ايتۋى جەڭىلدەيدى. ستۋدەنتتەر لاتىن تىلىن­دەگى ارنايى ۇعىمدارمەن مەديتسينا عى­لىمىنا العاش قادام باسقان ساتتەن كەزدەسەدى. مەديتسينادا لاتىن ءتىلى اناتوميا مەن فارماكولوگيانىڭ حالىقارالىق تەر­مينولوگياسى رەتىندە دە، رەتسەپت جاز­عاندا دا قولدانىلادى. لاتىن ءتىلىن ءبىلۋ ءارتۇرلى مەملەكەت دارىگەرلەرىنىڭ ءبىر-ءبىرىن قيىندىقسىز تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مەديتسينا سالاسىندا لاتىنشا تەر­مينولوگيانى قولدانۋ – دۇنيەجۇزى مەديك­تەرىن بىرىكتىرەتىن ءارى مەديتسينا ءبىلىمىن ۋنيفيكاتسيالايتىن فاكتور.

مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا لاتىن ءتىلىن وقىتۋ مەملەكەتتىك جال­پىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىنان (مجمبس) الىنىپ تاستالدى (تاڭداۋ كومپونەنتىنىڭ قۇرامىندا عانا وقىتىلادى). ناتيجەسىندە، حالىقارالىق مەديتسينالىق پراكتيكادا ءداستۇرلى تۇردە قولدانىلاتىن ءتىل مەديتسينا سالاسى قىز­مەتكەرلەرى ءۇشىن مىندەتتى ەمەس بولىپ قالدى. ال بۇل جاعداي مەديتسينا پەرسونالىنىڭ كاسىبي دايىندىعىنا دا، مەديتسينا ماماندارىمەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيىنە دە تەرىس ىقپال ەتەدى.

عىلىمي مەديتسينالىق تەرمينو­لوگيا لاتىن ءتىلىنىڭ نەگىزىندە قۇراستىرى­لىپ، ينتەرناتسيونالدىق لەكسيكاعا جاتا­ت­ىن­دىقتان،  دۇنيەجۇزى مەديكتەرىنە بىر­دەي تۇسىنىكتى.  وسى سالادا ءبىلىم دەڭ­گەيىن جوعارىلاتۋ ماسەلەسى ماڭىزدى بول­­عاندىقتان لاتىن ءتىلىن وقىتۋ كەرەك. بۇل ءدارى-دارمەكتەردىڭ اتاۋىنا دا قاتىستى. رەتسەپتىلەردىڭ بارلىعى بۇ­رىن­نان لاتىن تىلىندە جازىلادى. كەز كەلگەن ەلدە جازىلعان رەتسەپتى وڭاي ءتۇ­­سىنۋ ءۇشىن لاتىن ءتىلىن ءبىلۋ كەرەك. لا­تىن ءتىلىن وقۋ ارقىلى ستۋدەنت ۇنەمى جا­ڭارىپ وتىراتىن مەديتسينالىق تەرمينولوگيانى – بولاشاق دارىگەردىڭ كاسىبي ءتىلىن مەڭگەرەدى. لاتىن تىلىنەن شىققان تەرميندەردى جانە لاتىن گرام­ماتيكاسىنىڭ ەلەمەنتتەرىن بىلەتىن ستۋ­دەنتىڭ كەلەسى كۋرستاردا پاندەردى وقۋ با­رىسىندا (انا تىلىندە نەمەسە شەتەل تىلىندە وقىسا دا) وقۋ ادەبيەتىمەن جانە ارنايى ادەبيەتتەرمەن جۇمىس ىستەۋى جەڭىلدەيدى.

لاتىن ءتىلىن مەڭگەرمەي، مەديتسينالىق ءبىلىمدى مەڭگەرۋ قيىن. لاتىن ءتىلىن مەڭ­گەرگەن مامان، ءومىر بويى كاسىبي قىز­مەتىندە كەزدەسەتىن لاتىن تىلىنەن شىق­قان تەرميندەردى ءتۇسىنىپ، ساۋاتتى قول­داناتىن بولادى. مەديتسينا ماماندارىنا ەجەلگى زاماننان: «In via est in medicina via sine lingua Latina» – لاتىن ءتىلىنسىز مەديتسينا – وتە المايتىن جول – دەگەن ماقال تانىس. بۇل ماقال ءبىزدىڭ زامانىمىزدا دا ءمانىن جويعان جوق. لاتىن ءتىلىن وقىتۋدى مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىنا مىندەتتى ءپان رەتىندە ەنگىزىپ، پراكتيكا جۇزىندە ىسكە اسىرعان دۇرىس دەپ سانايمىن.

 

ماجيت شايداروۆ،

مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتى قالاسى «سارى» ايماقتا

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:28

ۇقساس جاڭالىقتار