توزىعى جەتكەن تەحنيكا – اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قولبايلاۋ

ءداستۇرلى تەحنيكا مەن تسيفرلى تەحنولوگيانىڭ جەمىسى

تەك قاجەتتى قاراجات بولىنبەي, ءتيىستى ماماندار دايىندالماي, تسيفرلى تەحنولوگيانىڭ «جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشەتىن» ءىت ماماندارعا مۇمكىندىك بەرىلمەي وتىرعانى تۇساۋ» بولۋدا. دىمى قۇرىپ, دىڭكەلەپ جۇرگەن شارۋالاردىڭ ەككەن ەگىنىن شاشاۋ شىعارماي ورىپ الۋ ءۇشىن زامانعا ساي, كوپفۋنكتسيونالدى تەحنيكالار كەرەك-اق. بىراق وكىنىشتىسى سول, ەلىمىزدە بۇل سالاعا بولىنەتىن قاراجات كولەمىنىڭ ازدىعىنان ەسەپتەن شىعارىلۋى ءتيىس ەسكى تەحنيكالاردىڭ قولدانىسى رەسپۋبليكا بويىنشا 60 پايىزدى قۇراپ وتىر.

كەيىنگى جىلدارى دۇنيە جۇزىندە حالىق سانىنىڭ كۇرت ءوسۋى جاھاندىق پروبلەماعا اينالىپ, عالىمدار ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنىڭ ۋاقىت وتكەن سايىن كۇردەلەنە باستاعانىن ايتادى. سۇرانىستى قامتۋ ماقساتىندا استىق ونىم­دەرىن الۋدىڭ ءتيىمدى تاسىلدەرى زامان تالابىنا ساي وزگەرىپ, تسيفرلى تەحنولوگيالار تۋدىرعان تاڭعاجايىپتار ءونىم كولەمىن ەسەلەپ ارتتىرۋدا.

بۇعان دەيىن Market Re­search Future ساراپ­تامالىق ور­تا­لىعى تراكتور, كوم­باين, جەردى تەگىستەۋشى سىن­دى اۋىل­شارۋاشىلىق تەحني­كالارىنىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالعانىن, ءبىر-بىرىمەن ءوزارا بايلانىستا بولاتىن, ورتاق جۇيەگە قوسىلعان قۇرىل­عى­لار­دىڭ قۇراستىرىلىپ جاتقانىن مالىمدەگەن بولاتىن. ءداستۇرلى تەحنيكا مەن تسيفرلى تەحنولوگيانى توقايلاستىرا بىلگەن دامىعان ەلدەردە Google Earth جانە روبوت­تاندىرىلعان جۇيەلەر استىق ونىمدەرىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءبىر ار­ناعا شوعىرلاندىرىلعان.

بولا­شاقتا اۋىلشارۋاشىلىق سالا­سىندا تىڭ جاڭالىقتار ورىن الۋى بەك مۇمكىن. سەبەبى AgTech ۇردىستەرى, ياعني سينتەتيكالىق بيو­لوگيا مەن مىڭجىلدىق فەرمەرلەر, جىلىنا بىرنەشە مارتە ءونىم بەرەتىن ەگىن القاپتارىنىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالماق. وعان دالەل, وسىدان 4 جىل بۇرىن اۋىل­شا­رۋاشىلىق تەحنولوگيالارى­نا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 4,6 ملرد دوللاردى قۇرادى. سودان بەرى بۇل سالاعا سالىنعان قاراجات ارتپاسا, كەمىگەن جوق.

سوڭعى زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, 2030 جىلعا قاراي سالاداعى ءون­دىرىس كولەمى 60%-عا ارتۋى مۇمكىن. جەلىلىك تەحنولوگيالار سالا­سىنداعى الەمدىك كوشباسشى سانالاتىن Cisco كومپانياسى تاراتقان مالىمەت بويىنشا ازىق-ت ۇلىك سەكتورىندا ينتەرنەت زاتتارىن پايدالانۋدىڭ الەۋەتى زور. جابدىقتار مەن ماتەريالدارداعى داتچيكتەردى پايدالانا وتىرىپ اۋىلشارۋاشىلىق رەسۋرستارىن جيناۋدى, تەكسەرۋدى جەڭىلدەتەتىن IoT جۇيەسى پايدا بولىسىمەن وعان 14,4 ترلن دوللار شاماسىندا قاراجات سالىندى.

وندا IoT داتچيكتەرى ارقىلى فەرمەرلەردىڭ الەمنىڭ كەز كەلگەن بۇرىشىندا وتىرىپ ءونىمىن كورۋگە, باقىلاۋعا, ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە قاجەتتى اقپاراتتاردى الۋعا مۇمكىندىگى بار. ەگەر ەگىن القابىنىڭ ءبىر بۇرىشىنا سۋ جەتپەسە, ءيا بولماسا قاجەتتى مينە­رال­دار كەرەك بولسا, IoT داتچيك­تەرى جۇيە ارقىلى بۇل تۋرالى شارۋاعا اقپارات بەرەدى. مۇن­داي جۇيەنى قولدانىسقا ەرتە ەنگىزگەن اقش-تاعى فەرمەر­لەر درونداردىڭ كومەگىمەن قۇر­عاقشىلىققا جانە قورشاعان ورتانىڭ باسقا دا زياندى فاكتورلارىنا قاتىستى مالىمەتتەردى ەش قيىندىقسىز الىپ وتىر. ءتىپتى «اقىلدى دروندار» تۇقىم سەبۋ سىزبالارىن تالداۋ جانە جوسپارلاۋ ارقىلى توپىراقتىڭ ساپاسىن بولجاۋ ءۇشىن دە پايدالانىلادى.

بۇگىندە اگروحيميكاتتارسىز ەگىن القاپ­تارىن ەلەستەتۋ مۇل­دە مۇمكىن ەمەس. جاڭا تەح­نو­لو­گيالاردىڭ بۇل سالاعا ەتەنە ەنۋى حي­ميالىق قوسپالاردىڭ دا ورنىن الماستىرۋعا ابدەن قابىلەتتى بولىپ وتىر. مىسالى, John Deere شىعارعان بۇركۋ جانە جۇلۋعا ارنالعان روبوتتار ارقىلى اگروحيميا قوسپالارىن قولدانۋ كولەمى 90 پايىزعا كەمىگەن.

بۇل اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنا ەنگەن تسيفرلى تەحنولوگيالار اعىنىنىڭ ءبىر پاراسى عانا. ەتەنە ەنگەن جاڭا ۇدەرىستىڭ پايداسى مەن پارقىن تۇسىنگەن ەلدەر بۇل سالاعا ەرەكشە ىقىلاس تانىتىپ وتىر. MRFR تاراتقان اقپاراتقا سۇيەنسەك, قىتاي مەن ءۇندىستاندا الداعى ءۇش جىلدا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنە سۇرانىستىڭ ارتۋىنا بايلانىس­تى اۋىلشارۋاشىلىق تەحنولوگيالارىنا قاجەتتىلىك تە ارتپاق. ونى وتەۋ ءۇشىن اتالعان مەرزىم ارالىعىندا اقش جانە كانادا سياقتى ەلدەر اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى تەحنيكا نارىعىنا ءوز ونىمدەرىن ۇسىنۋدى ارتتىرۋعا نيەت تانىتۋدا. ەۋروپادا شىعارىلعان بىرنەشە قىزمەتتى قاتار اتقارا الاتىن تراكتورلارعا دا سۇرانىس اسا جوعارى. ونىڭ وزگەدەن ارتىق­شىلىعى قاۋىپسىزدىكتى قامتا­ماسىز ەتۋىندە بولىپ وتىر. تاياۋدا ەۋروپادا اۋىل شارۋاشى­لىعى ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە فەرمالارداعى قاۋىپسىز­دىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اۆتومات­تان­دىرىلعان تىركەۋ جۇيەسى ازىر­لەندى. بۇل جۇيە ارقىلى تراك­تور جۇرگىزۋشىسى اگرەگاتتى, تىر­كەمەنى جانە تراكتوردى قولمەن جالعاۋدىڭ, ءيا بولماسا اعىتۋدىڭ ورنىنا بۇل جۇمىستى ءوز ورنىندا وتىرىپ اتقارا بەرەدى.

فەرمەرلەر ءۇشىن تسيفرلى-ۆيرتۋالدى الەم قالىپتاسىپ كەلەدى دەسەك ارتىق ايتپاعان بو­لار ەدىك. البەتتە, تەحنيكا دامىپ, ءونىم ارتقان سايىن ساپا­نىڭ سىن كوتەرمەيتىنىن بىلەمىز. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا اۋىلشا­رۋاشىلىق تەحنولوگياسى كوش ىلگەرى دامىعان ەلدەردىڭ جاندى جەرى دە وسى ساپالى ونىمگە قول جەتكىزۋ بولىپ وتىر. ال بىزدە ساپالى ءونىم بار بولعانىمەن, ونى ورىپ الۋعا جەتكىلىكتى جاعداي جاسالماي كەلەدى.

باستى سەبەپ – قاراجات از

ءبىر كەزدەرى پارلامەنت ءما­جىلى­سى­نىڭ دەپۋتاتى شايمار­دان نۇرىموۆ ەلىمىزدەگى اۋىل­شا­رۋاشىلىق تەحنيكالىق پاركى ەس­كىرگەنىن ايتىپ ماسەلە كوتەرگەن ەدى. ول ءوزىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋا­لىندا ەلباسىنىڭ اۋىلشارۋا­شىلىق وندىرىسىندەگى ەڭبەك ونىمدى­لىگىن كەمىندە 2 جارىم ەسەگە ارتتىرۋدى تاپسىرعانىن, ونى ورىنداۋ ءۇشىن اۋىل­شا­رۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەردى زاماناۋي تەحنيكامەن تەز ارادا قايتا جاراقتاندىرۋ قاجەتتىگىن ايتقان-دى. نەگىزىنەن پايدالانۋ مەن جوندەۋدىڭ تەحنيكالىق شارتتارى بو­يىنشا تراكتورلار, كومبايندار مەن باسقا دا تەحنيكالار 15 جىلدان كەيىن ەسەپتەن شىعارىلۋى ءتيىس. قازىر بىزدە قولدانىلعان تەحنيكانىڭ 60%-عا جۋىعىنىڭ مەرزىمى وتسە دە, قولدانىستان شىعارىلماعان. ونىڭ ۇستىنە ەسكىرگەن تەحنيكانىڭ قۋاتى 40 اتتىڭ كۇشىن قۇرايدى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتار بولساق, اقش-تا 300, گەرمانيادا 500 اتتىڭ كۇشىن قۇرايتىن تەحنيكالار جۇمىس ىستەيدى. توزىعى جەتكەن تەحنيكانىڭ سالدارىنان ءوندىرىس شىعىندارىنىڭ ۇلەسى 20%-عا جەتىپ وتىر.

− اۋىل شارۋاشىلىعىنا ماشينالار مەن جابدىقتار پاركىن ۋاقىتىندا جاڭارتۋ ءۇشىن وتاندىق اگروسەكتورعا ارنالعان ماشينالاردى شىعارۋ ءىسىن جانداندىرۋ قاجەت, – دەگەن دەپۋتات شارۋالاردىڭ بەلارۋستەن قوسالقى بولشەكتەردى ساتىپ الۋعا ءماجبۇر ەكەنىن, ونىڭ قۇنى تىم قىمباتقا تۇسەتىنىن دە ايتقان ەدى. ەلىمىزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى ونەركاسىپتىك كەشەنىندە زاماناۋي تەحنيكالاردىڭ ۇلەسى اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي دەڭگەيدە ەمەس. مىسالى, بىلتىرعى رەسمي دەرەككە سايكەس, ەلىمىزدە 152,6 مىڭ جاڭا تراكتور بولسا, ونىڭ قولدانىستا جۇرگەنىنە 10 جىل تولماعاندارىنىڭ ۇلەسى 15 پايىزدى عانا قۇرايدى. ال ەسەپتەن شىعۋعا ءتيىس تراكتورلاردىڭ ۇلەسى – 65 پايىز. رەسپۋبليكا بويىنشا 41,5 مىڭ بىرلىك كومبايننىڭ 40 پايىزىنىڭ جىلى جاڭا, ياعني پايدالانۋ مەرزىمى 10 جىلعا دەيىنگى ارالىقتى قامتيدى. ەسەپتەن شىعارىلۋعا ءتيىستىسى – 46 پايىز. مال ازىعىن دايىنداۋ تەحنيكاسى 66,7 مىڭ بىرلىك, ونىڭ ىشىندە جاڭا ماشينالار سانى 11 پايىز, ەسەپتەن شىعارۋعا جاتاتىن ماشينالار 67 پايىزدى قۇرايدى. توپىراق وڭدەۋگە ارنالعان تەحنيكانىڭ كورسەتكىشى تىپتەن تومەن. 381,3 مىڭ بىرلىكتىڭ تەك 2 پايىزى عانا جاڭا بولسا, ەسەپتەن شىعارۋعا جاتاتىنى – 84 پايىز.

البەتتە, ەسكى تەحنيكانى وڭ­دەپ ەسى شىق­قان جەكە شارۋاشى­لىق­تاردىڭ اگرارلىق سەكتورعا ەسەلەپ ۇلەس قوسۋى ەكىتالاي. ماسە­لەنىڭ وڭ شەشىم تاپپاۋىنىڭ سەبەبى – اۋىل­شارۋاشىلىق تەحنيكالارىن جاڭارتۋعا بولىنگەن قاراجاتتىڭ ازدىعى. ماسەلەن, ءۇش جىل بۇرىن ەلىمىزدە اتالعان سالاعا 105 ملرد تەڭگە بولىنسە, سول كەزەڭدە الەمدىك نورماعا سايكەس شارۋاشىلىق تەحني­كالارىنا ءبولىنۋى ءتيىس سوما كولەمى بەس ەسە ارتىق بولعان. جاسىراتىنى جوق, ءىرى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ءوزى تەحنيكا پاركىن تۇتاستاي جاڭارتۋعا قاۋقارسىز. سوندىقتان مەم­لە­كەت­تىڭ قولداۋىمەن وتاندىق تەحنيكا­لاردى ساتىپ الۋعا ىنتالان­دىرۋ جانە ليزينگ تۇرىندە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ ارقىلى تەحنيكا جاڭارتۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە قازاقستاندا قۇراستى­رىل­عان تەحنيكالاردىڭ باعاسى شەتەل­دىك­تەرمەن سالىستىرعاندا 2-3 ەسەگە ارزانعا تۇسپەك.

اتقارىلىپ جاتقان شارۋالار ناتيجەسىز ەمەس

تاياۋدا اۋىل شارۋاشىلىعى ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى ايداربەك ساپاروۆ ەلىمىز­دە وتاندىق ماشينا جاساۋ سالاسىنا كو­ڭىل ءبولىنىپ, بيىل اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىن ساتىپ الۋعا بيۋدجەتتەن 65 ملرد تەڭگە بولىنگەنىن مالىمدەدى. ونىڭ اي­تۋىن­شا, قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ كەلىسىمىنە سايكەس ەلىمىزدە ك-744 كومباينىن قۇراستىرۋ بويىنشا ۋاعدالاستىق بار. قوستانايدا – كومباين, كوكشەتاۋدا – كاماز قۇراستىرامىز. بىزدە قۇراستىرىلاتىن تەحنيكاعا 25% سۋبسيديا بەرىلەدى. قوسىمشا تاعى 10% جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بەرىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتقان ءبىرىنشى ۆيتسە-مينيستر مەملەكەت تاراپىنان تەحنيكالاردى جا­ڭارتۋعا قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋ جانە تەحنيكا ليزينگى بويىنشا سىياقى مولشەرلەمەلەرىن سۋبسيديالاۋ سياقتى شارالار قاراستىرىلعانىن دا جەت­كىزدى. «قازاگرو» ۇبح اق باس­قا­رۋشى ديرەكتورى اسىلحان جۋۆا­شەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەندى جىل سايىن تەحنيكانى 6%-عا جاڭارتىپ وتىرۋ مەجەسى بەكىتىلگەن. بۇعان دەيىن بۇل كورسەتكىش بار بولعانى 1,5-2%-دى قۇرادى.

– قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىگىنىڭ سىياقى مولشەر­لەمەسىن سۋبسيديالاۋ باعدار­لاماسىن ەنگىزۋىنىڭ ناتيجەسىندە سىياقى مولشەرلەمەسىن جىلدىق 4-6%-عا دەيىن ءتيىمدى تومەندەتۋ مۇمكىندىگى بار. ناتيجەسىندە وتكەن جىلى ءوتىنىم كولەمى 1,5 ەسەگە ارتتى, – دەدى ا.جۋۆاشەۆ.

ايتا كەتەرلىگى, 2018-2019 جىل­دارى اگروبيزنەس باعدار­لا­ماسى شەڭبەرىندە 1690 اۋىل­­شا­رۋاشىلىق تەحنيكاسىن سا­تىپ الۋ ءۇشىن 25 ملرد تەڭگەنى قۇراي­تىن 940 نەسيە بەرىلگەن. جىلدان-جىلعا نەسيە ارقىلى تەحنيكاسىن جاڭارتۋعا نيەتتى شارۋالار سانى ارتىپ وتىرعانىن كورۋگە بولادى.

وتاندىق ءوندىرىستىڭ كەلەشەگى زور

تاياۋدا عانا ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامين قوستاناي قالا­سىنداعى يندۋستريالىق ايماق­تا بولىپ, «بەلارۋس» جانە «كي­روۆەتس» تراكتورلارى ءوندى­رىسىن ىسكە قوستى. ەلدەگى اۋىل­شا­رۋا­شى­لىق تەحنيكالارىنا سۇرا­­نىس­تى وتەۋ ءۇشىن قولعا الىنعان باس­تامانىڭ ناتيجەلى بولۋىنا بار­لىق مۇمكىندىك قاراستى­رىلعان.

ساراپشىلار قازاقستاندىق اۋىلشا­رۋا­شىلىق ماشينالارىن جاساۋدىڭ قانشا­لىقتى ءتيىمدى ەكەنىن بۇعان دەيىن دە سان مارتە ايتقان بولاتىن. وسىعان بايلا­نىستى «اگروماشحولدينگ KZ» اق اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىن شىعارۋدى جانداندىرۋ ماقساتىندا ىلكىمدى جوبالاردى ىسكە قوسىپ وتىر. بۇل كومپانيا Essil استىق جانە جەمشوپ جينايتىن كومباينداردى جانە Lovol تراكتورىن, تىرما, دەستەلەگىش, سەپكىش جانە باسقا دا ونىمدەر مەن قوسالقى بولشەكتەر, سونداي-اق ولاردىڭ بولشەكتەرىن شىعارۋمەن اينالىسادى. اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن Essil ماركالى 400-دەن استام استىق جينايتىن كومباين, 300-دەن استام تىركەمە جانە اسپالى تەحنيكا, 250-گە جۋىق ورتا تارتقىش سىنىپتى تراكتور شىعارۋ جوسپارلانۋدا. بىلتىر قازاقستاندا شىعارىلعان كومباينداردىڭ 80%-ى اتالعان كاسىپورىنعا تيەسىلى. جوسپار بويىنشا ءوندىرىس كولەمىن جىلىنا 1000 كومباينعا دەيىن ۇلعايتۋ كوزدەلگەن. قازىر Essil 760, 740, 750 جانە 730 مودەلدەرى ساتىلىمعا شىقتى. وتكەن جىلى بۇل كومبايندار تولىقتاي سىناقتان وتكىزىلىپتى. شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى «ساياباق» شارۋا قوجالىعىنىڭ ديرەكتورى ەرلان ءمۇستافيننىڭ «اگروماشحولدينگ KZ» اق زاۋىتىنان نەسيەگە العان بىرنەشە كومباينى بار.

– شەتەلدىك كومباينداردان ەش كەم ەمەس. ساپاسى سىن كوتەرەدى. بىلتىر جاڭا تەحنيكامەن 600 گەكتار كۇنباعىس, بيىل 200 گەكتارداي بيداي وردىم. نەگىزى تەحنيكانى «قازاگرو­قارجى» ارقىلى نەسيەگە الدىم. شارۋاشىلىقتىڭ قارىزى بولماسا ءتيىستى قۇجاتتارى تۇگەل بولسا نەسيە الۋدا ەشقانداي قيىندىق تۋىندامايدى. مەنىڭ العانىم – قۇنى 38 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن Essil 740 كومباينى. بۇل سومانىڭ 9 جارىم ملن تەڭگەسىن مەملەكەت سۋبسيديا رەتىندە قايتارىپ بەردى. بىلتىر العان تەحنيكانى 7 جىل تولەيمىن. بيىل تاعى بىرەۋىن الۋ ءۇشىن ءوتىنىش بەرىپ قويدىم. بۇعان دەيىن دە «اگروماشحولدينگ KZ» تەحنيكاسىن نەسيەگە الىپ, ونى جاپتىم, – دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسى. ونىڭ ايتۋىنشا, نارىقتىق زاماندا وتاندىق شارۋالار ءۇشىن «اگروماشحولدينگ KZ» ۇسىنعان مۇمكىندىكتەر قولايلى. سەبەبى قازىر ەشكىمنىڭ قولىندا بىردەن ساتىپ الاتىن دايىن اقشا جوق. سول ءۇشىن نەسيە شارت­تارى ۇتىمدى بولماق. ونىڭ ۇستىنە مەملەكەتتىڭ قول­داۋى تاعى بار. قازاقستاندا قۇراس­تى­رىل­عاندىقتان الىنعان تەحنيكاعا ءبىر جىلدىق كەپىلدىك بەرىلەدى. بۇ­زىلعان جاعدايدا اۋىستىراتىن قۇرىلعىلارى دا ۋاقىتىلى جەتەدى.

وتاندىق تەحنيكاعا سۇرانىس جىل مەز­گىلىنە قاراماستان تۇ­راقتى تۇردە ارتىپ كەلەدى. ە.مۇس­تافين سياقتى شارۋالارعا تەحنيكانى «قازاگروقارجى» اق جانە «قدب-ليزينگ» اق ارقىلى الۋ بۇگىندە اسا ءتيىمدى بولىپ وتىر. ايتا كەتەرلىگى, مەملەكەت تاراپىنان جاسالاتىن مۇنداي كومەك تەك ەلىمىزدە قۇراستىرىلعان اۋىل­شارۋاشىلىق تەحنيكالارى­نا ارنالعان. قازىر «اگروماش­حول­دينگ KZ» اق قىزمەتى ىشكى نا­رىقپەن قاتار, وزبەكستان مەن رەسەيگە دە ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋ­دى جوسپارلاپ وتىر.