ەلىمىزدە 5 460 449 بالانى باعىپ وتىرعان 4 ملن-عا جۋىق وتباسى بار.ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, ولاردىڭ
13 173-ءى از قامتىلعان وتباسى رەتىندە تىركەلگەن, 34 700 وتباسى كەدەيلىك شەگىندە. 72 مىڭ بالا نەكەسىز تۋعان,
400 مىڭ بالانى جالعىزباستى انالار تاربيەلەۋدە. ەلىمىزدەگى جالعىزباستى اكە سانى – 60 مىڭ. بالالار ۇيىندەگى تاربيەلەنۋشىلەر سانى جىلدان-جىلعا 10-12 پايىزعا ازايىپ كەلەدى. 2015 جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا 188 بالالار ءۇيى بولسا, بۇگىندە ولار ەداۋىر قىسقارعان. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە بالالار ءۇيىنىڭ سانى – 140.
البەتتە, اتا-انالاردى قۇقىعىنان ايىرۋ – سوڭعى قادام. ءوز مىندەتىن ورىنداماعان, بالاسىن قىلمىسقا ماجبۇرلەگەن, دەنساۋلىعىنا بەيجاي قاراعان, مورالدىق نە فيزيكالىق قىسىم كورسەتكەن, جابىرلەگەن, بالا ومىرىنە قاۋىپ توندىرگەن, ىشىمدىككە, ناشاقورلىققا سالىنعان اتا-انالارعا الدىمەن سىناق مەرزىمى تاعايىندالىپ, سوت ورگاندارى باقىلاۋعا الادى. ەگەر قاراۋسىز قالعان بالالاردى اسىراپ الۋشىلار مەن باس-كوز بولاتىندار تابىلماسا, ولار بالالار ۇيىنە تاپسىرىلادى. بۇدان كەيىن بالا مەن اتا-اناسىنىڭ كورىسۋى تەك سوت ورگاندارىنىڭ رۇقساتىمەن جۇزەگە اسادى. ءوز بالاسىنان كوزى تىرىسىندە ايىرىلۋ اتا-انا ءۇشىن وڭاي ەمەس. بىراق جوعارىداعى سانداردان تۇسىنگەنىمىزدەي, بالالارىنان باس تارتۋشىلار سانى ازايماي تۇر.
كامەلەتكە تولماعاندار ىستەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان سوت وكىلدەرى مەن كاسىبي پسيحولوگتاردىڭ ايتۋىنشا, اتا-انانى قۇقىعىنان ايىرۋعا نەگىز بولاتىن ءارى ءجيى كەزدەسەتىن فاكتور – ماسكۇنەمدىك پەن ناشاقورلىق. وتباسى ماسەلەلەرى بويىنشا كاسىبي پسيحولوگ يۋليا سپيريدونوۆا «ىشىمدىككە اۋەستىك بار جەردە جۇمىسسىزدىق بولادى. ەكى كۇننىڭ بىرىندە ىشەتىن ازاماتتىڭ بالاسىن اسىراۋ تۋرالى ويى دا, جۇمىسى دا بولمايدى. بۇل – ۇلكەن ماسەلە.
ويتكەنى اتا-اناسى ەسىرتكى مەن ىشىمدىككە تاۋەلدى بولعان بالا الگىندەي جاعىمسىز قاسيەتتەردى بويىنا جۇقتىرادى. دەسترۋكتيۆتى وتباسىدان شىققان بالالاردىڭ قىلمىسقا باراتىنى دا وسىدان. اتا-اناسى باعا الماعان بالا كوبىنە ۇرلىق جاسايدى. سوندىقتان ەڭ الدىمەن بالانىڭ اتا-اناما ۇقساماسام دەگەن تىلەگى مەن كاسىبي پسيحولوگتاردىڭ قولداۋى دا اسا ماڭىزدى», دەيدى. ساراپشىلار وسى ساناتتاعى اتا-انالاردىڭ بۇل دەرتتەن ارىلۋ نيەتى بولمايىنشا, ولاردى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى نەمەسە ەمدەۋ شارالارى ارقىلى جامان ادەتتەن ارىلتۋ قيىن ەكەنىن ايتادى. «ارينە الدىمەن كومەك كورسەتۋگە, بالاسىنىڭ بولاشاعىن ويلاۋعا شاقىرامىز. بىراق ادامنىڭ ءوزى قالامايىنشا, جاقسى ناتيجەنىڭ بولۋى ەكىتالاي», دەيدى پسيحولوگ.
پسيحولوگتار قوعامدا وتباسى ينستيتۋتى تۋرالى تۇسىنىكتىڭ دۇرىس قالىپتاسپاعانىن ءجيى قوزعاپ ءجۇر. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, اتا-انادان ەركىن بولۋ, قارجىلىق تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋ سياقتى سەبەپتەرمەن قۇرىلعان وتباسى كوپ جاعدايدا بايانسىز بولادى. ال ولار بالالارىن جەتىمدەر ۇيىنە تاپسىرۋعا الىپ كەلۋى مۇمكىن. «كوپ ۇيدە وتباسى قۇندىلىعى تۋرالى ايتىلمايدى, كەيبىر وتباسىلار بۇل تۇسىنىكتەن ءتىپتى الىس. ەشقانداي دايىندىقسىز وتباسىن قۇرىپ, قيىندىققا توزبەي, بالاسىنان باس تارتاتىندار سوڭعى كەزدە كوبەيىپ كەتتى. سوندىقتان بۇل تۋرالى مەكتەپ قابىرعاسىندا دا ايتىلۋى كەرەك. بالاعا وتباسى نە ءۇشىن قۇرىلاتىنى, ونىڭ ماڭىزى مەن قادىرى تۋرالى ءجيى ايتىپ وتىرسا, ول اقپاراتتى ءتۇپساناسىنا ەرىكسىز جازىپ الادى. نەكەگە تۇرۋعا ۇسىنىس بىلدىرگەن جاستارمەن دە جۇمىس ىستەۋ كەرەك. نەكە ءوتىنىش بەرىلگەن كۇننەن ءبىر ايدان سوڭ تىركەلەتىنى ءمالىم. سول ءبىر ايدىڭ ىشىندە نەكە قيۋعا نيەت بىلدىرگەن جاستارمەن جەكە جۇمىس اتقارىلىپ, كەڭەس بەرىلسە, كوپ جاعدايدىڭ الدىن الۋعا بولادى», دەيدى يۋليا سپيريدونوۆا.
مەملەكەت قاراۋىنا ءوتۋدىڭ بالاعا قانداي اسەرى بولادى؟ اتا-اناسىنىڭ قاراۋىنسىز قالعان بالانىڭ ءوز ۇيىنەن كەتۋى ونىڭ ساناسىنا سوققى بولارى تۇسىنىكتى. بۇل – بالاداعى ءتۇرلى پسيحولوگيالىق كومپلەكستەر مەن باسقا دا پروبلەمالارعا تۇرتكى بولادى. اناسىنىڭ مەيىرىمى مەن ىستىق الاقانىن, اكەسىنەن قولداۋ كورمەگەن بالانىڭ بولاشاقتا قانداي ازامات بولارى بەلگىسىز. اقپارات كوزدەرىندە جەتىمدەر ۇيىنەن شىققان بالالاردىڭ كوبى قىلمىسپەن ۇستالاتىنى تۋرالى ايتىلىپ كەلەدى. ستاتيستيكا دا مۇنى دالەلدەدى. 2013 جىلعى دەرەككە قاراساق, بالالار ءۇيى تۇلەكتەرىنىڭ 70 پايىزىنىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالعان. بالالار ءۇيى – مەملەكەت ءۇشىن دە ۇلكەن شىعىن. جىل سايىن بالالار ءۇيىن قامتاماسىز ەتۋگە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 10 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجى بولىنەدى. ءبىر بالانى اسىراۋ ءۇشىن مەملەكەت اي سايىن 150 مىڭ تەڭگە جۇمسايدى. ياعني, ءبىر بالانى باعۋ ءۇشىن ۇكىمەت جىلىنا 1,8 ملن تەڭگە بولەدى. ونىڭ ۇستىنە بالالار ءۇيىنىڭ عيماراتى, جوندەۋ جۇمىستارى, كەرەك-جاراق, قىزمەتكەرلەردىڭ ايلىعى دا مەملەكەت موينىندا.
وسى رەتتە جوعارى ساناتتى پسيحولوگ ناتاليا كراسنيكوۆا بالالار ۇيىندەگى تاربيەلەنۋشىلەردىڭ كوبىنىڭ مەيىرىمى, قورشاعان ورتاعا سەنىمى از بولاتىنى, ادامي قاسيەتتەردى ۇمىتاتىنىن ايتادى. «ولار كوپ جاعدايدا قوعامعا سەنبەيتىن اگرەسسيۆتى بولىپ وسەدى. سوندىقتان ولاردى تۋىستارىمەن ارالاستىرىپ تۇرۋ كەرەك. اتا-اجەسىنىڭ قامقورلىعىنا بەرۋ تاجىريبەسى دە بولدى. بىراق جاقسى ناتيجە از», دەيدى مامان. پسيحولوگتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت ءۇشىن دە, بالالار ءۇشىن دە ەڭ ءتيىمدى ءارى ناتيجەلى شەشىم – فوستەر وتباسى. «بۇل جۇيە شەتەلدە جاقسى دامىعان, ۇلىبريتانيادا كەڭىنەن قولدانىلادى. اتالعان وتباسى مۇشەلەرى ارنايى وقىتىلادى, بۇل قىزمەتى ءۇشىن ايلىعىن دا الادى. مۇنداي جاعدايدا ءتارتىپتىڭ بۇزىلۋى, بالانىڭ قۇقىعىن شەكتەۋ سياقتى قاتەلىكتەر بولمايدى. بالا قالىپتى وتباسىنداعىداي ءومىر سۇرەدى. وتباسى دەگەن تۇسىنىكتەن الىستامايدى. بۇل ءبىر جاعىنان بالانىڭ بيولوگيالىق اتا-اناسى ءۇشىن دە مۇمكىندىك. باسقا وتباسىندا بالاسىنىڭ ءماز-مەيرام ءحالىن كورگەن اتا-انا ويلانىپ, ءوز جاعدايىن تۇزەۋگە نيەتتەنۋى دە مۇمكىن. ەڭ ماڭىزدىسى – بالانىڭ پسيحيكاسىنا اسەرى. بالا ءوزىن قوعامنىڭ تولىق مۇشەسى سەزىنەدى, ورتا مەكتەپكە بارادى, ەل قاتارلى ءومىر سۇرەدى», دەيدى ناتاليا كراسنيكوۆا.
