«Ⱪۇلاما قۇز, قارا جەر» ەكى بولىمنەن تۇرادى. كوركەم اڭگىمەلەر مەن ادەبي ەسسەلەردەن قۇرالعان كىتاپقا جازۋشىنىڭ ون بەس اڭگىمەسى جانە اقىن احمەت ومىرزاقپەن بىرىگىپ جازعان, قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى مولداحمەت Ⱪاناز شىعارماشىلىعىنا ارنالعان «پاراسات پاراقتارى» دەپ اتالعان ادەبي ەسسەلەر توپتاماسىنىڭ اسا قۇندى دۇنيە ەكەنىن ارنايى اتاپ ءوتۋ ورىندى. حح عاسىرداعى قازاق پروزاسىندا وزىندىك ورنى بار م.قاناز شىعارمالارىن الەم ادەبيەتى جەتىستىكتەرىمەن ءبىرتۇتاس كەڭىستىكتە قاراستىرىپ تالداعان ادەبي ەسسەلەردى وقي وتىرىپ, حاس تالانتتىڭ ەڭبەگى ەسكەرۋسىز قالمايتىنىن دالەلدەگەن اۆتوردىڭ بيىك مۇراتى مەن ءادىل ساراپتاۋى جانىڭدى جادىراتادى.
بەگابات ۇزاقوۆ سوناۋ بالاڭ شاعىنان قازاق پروزاسىنىڭ الپاۋىتتارى بەيىمبەت مايلين, مۇحتار اۋەزوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆتەردەن تارتىپ, تاحاۋي احتانوۆ, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, ءابىش كەكىلباي, سافۋان شايمەردەنوۆ, ساكەن ءجۇنىسوۆ, مولداحمەت Ⱪاناز, سايلاۋباي جۇباتىر ۇلى ت.ب. شىعارمالارىن كوپ وقىپ, ولاردىڭ جەتىستىكتەرىن شىعارماشىلىقپەن يەگەرىپ, ويىنا سىڭىرگەنىن قالام قارىمىنان اڭعارامىز.
ونىڭ شىعارمالارىندا ليريكالىق اۋەز بەن ەستەتيكالىق لەپ قاتار ەسىپ تۇرادى. ءستيلىن پروزا مەن پوەزياعا ورتاق نازىك جەلىمەن تارتا ءبىلۋ كەز كەلگەن دارىنعا بۇيىرا بەرمەيتىن باقىت. بەگابات – ۇلتتىق حاراكتەر مەن ادام پسيحولوگياسىن قاتار ءورىپ, كەسكىندەۋدە سارابدالدىق تانىتقان جازۋشى. مۇنداي شەبەرلىككە جەتۋ – وقىعانى مەن ۇعىنعانى مول جاندارعا ءتان. جازۋشى ءۇشىن ءتىلدىڭ شۇرايلىلىعى مەن ويدىڭ العىرلىعى, تانىمنىڭ تەرەڭدىگى باستى ورىندا تۇرۋى ءلازىم بولسا, وسى ۇيلەسىمدىلىكتى بەگابات ۇزاقوۆ تۋىندىلارىنان انىق كورەمىز. «Ⱪاراپايىم قوڭىر ماقاممەن بايانداۋ, كەيىپكەرلەرىن ناعىز حالىقتىڭ قالىڭ ورتاسىنان الۋ, ولاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن اسا جىلى سەزىممەن كوركەم سۋرەتتەۋ ماشىعى جازۋشىنىڭ ءالى دە وقىرمانداردىڭ سۋسىنىن قاندىراتىن عاجاپ, كوركەم دۇنيەلەر كۇتۋگە بولاتىنىنا تولىق سەندىرە الادى». («Ⱪىسقا جانردىڭ حاس شەبەرى». بەگابات ۇزاقوۆ اڭگىمەلەرى جايىندا. Ⱪايىرجان ارالباەۆ, «بەسقالا ورنەكتەرى», الماتى, «ارىس», 2016).
ب.ۇزاقوۆتىڭ ومىردەن كورىپ-بىلگەندەرى مەن ويلاپ-تۇيگەندەرىن اڭگىمەلەرىنە شەبەرلىكپەن ارقاۋ ەتەدى. اڭگىمەلەرىندەگى ۇتىمدى شتريحتار («يتمۇرىن», «سۋرەت», «جەلىك», ت.ب.) ادامنىڭ ىشكى سىرلارى, مىنەز-قۇلقىنداعى ەرەكشەلىكتەرى فيلوسوفيالىق تۇيىندەۋلەرگە نەگىزدەلگەندىگى داۋسىز.
«بەسىك» اڭگىمەسىندە بەسىك جاساۋدىڭ ءادىسى مەن ەرەكشەلىگىن تولىق تۇسىندىرەدى: «بەسىك ءبىر قاراعاندا قاراپايىم كورىنگەنمەن, ونى جاساۋ وڭاي ەمەس. Ⱪاراعاي, قايىڭ, تۇت, تال – ەڭ باستى شيكىزات سانالادى. جالپى بەسىك بىرنەشە بولىكتەردەن تۇرادى, ءار بولىگى جەكە-جەكە جاسالادى. ەڭ الدىمەن ارقالىق, ياعني بەسىكتىڭ ۇستىڭگى جۇمىر بەل اعاش 70-75 سانتيمەتر ۇزىندىقتا كەسىپ الىنىپ, وعان ستانوك نەمەسە قاشاۋمەن بەدەر سالىنادى. بەسىكتىڭ الدىڭعى جانە ارتقى باسى ‒ بوگەن. ول جاس تالدى ءمىنسىز جونىپ, قايناعان سۋعا سالىپ يۋ ارقىلى جاسالادى. انا تۇرعان ۆاننا سول ءۇشىن قاجەت. جاقتاۋ ‒ تورتەۋ. ەكى ۇلكەنىنىڭ ۇزىندىعى ارقالىقپەن بىردەي, قوس بوگەننىڭ اڭعارلارىن كەرىپ تۇراتىن ەكى قىسقا جاقتاۋدىڭ ەنى بەسىكتىڭ ەنىنە تەڭ. شاباق تا تورتەۋ. ول ‒ بوگەندەردىڭ اياقتارىن قوسىپ تۇراتىن ۇزىن جاقتاۋلارعا بىركەلكى قاشىقتىقتا كولدەنەڭ قاشالىپ بەكىتىلەتىن تاقتايشا. ال بوگەندەردى قوسىپ تۇراتىن ۇزىن جاقتاۋلاردىڭ استىنا تۇسەتىن قوس اعاش – ساباق. تابان ەكەۋ. بوگەندەردىڭ يىلگەن باسىنا قاراما-قارسى بەكىتىلىپ, استىڭعى قىرى قايقى بولادى. تۇبەك ورنالاساتىن, توسەك سالىناتىن ورتاداعى بولىك – تاقتاي. وسىلاردى جاساۋ بەيسەننىڭ ەنشىسىندە». جازۋشى وسىلاي بەسىك جاساۋدىڭ سىرلارىن ەگجەي-تەگجەيلى تۇسىندىرە كەلىپ, ونىڭ تۇبەگى مەن شۇمەگىن جاساۋ ادىستەرىنە توقتالادى. سول سياقتى «بالۋان قىز» اڭگىمەسىندە دە حالىقتىڭ كۇرەس ونەرىنىڭ قىر-سىرىن كەڭ تولعاپ, كوسىلە اڭگىمەلەگەنىن كورەمىز. ال «سەيىس» اڭگىمەسىندە اتبەگىلىكتىڭ, بايگە اتىن باپتاۋدىڭ سان قاتپارلى سىرىن تۇسىنسەڭىز, «Ⱪىرىق ءبىرىنشى ءادىس» اڭگىمەسىندە حالقىمىزدىڭ بايىرعى ءداستۇرى, وسى كۇندە بەلەڭ العان قوشقار سوعىستىرۋدىڭ قىزىعى مەن شىجىعىن قىزعىلىقتى باياندايدى.
جازۋشىنىڭ وسىنداي, شىعارما ءمانىن ۇعۋعا كەرەك نارسەلەردى تولىق پايدالاناتىنى تۋراسىندا 2015 جىلى ادەبي جىل قورىتىندىسىندا قازاق پروزاسى تۋرالى جاساعان بايانداماسىندا («گەوساياسيلانعان قوعامداعى قازاق پروزاسى») بەلگىلى ادەبيەتشى-عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايگۇل ىسماقوۆا بىلاي دەگەن ەدى: «بۇل جيناقتاعى «بالۋان قىز» ءماتىنى كوركەمدىگىمەن ەرەكشە. شاعىن اڭگىمەدە اۆتور ناعاشىلارىنان جۇققان بالۋاندىققا يە بولعان ءباتيما مەن اعاسى ابىلايدىڭ بالۋاندىق تاعدىرى باياندالعان. اۋىلداعى تويدىڭ بىرىندە الداعۇل بالۋاننىڭ قاساقانا نيەتىنەن ابىلاي ەل الدىندا مەرت بولادى. قارسىلاس مويىن ومىرتقاسىن ءۇزىپ جىبەرەدى. وسىلاي جەڭىسكە جەتكەن الداعۇلدى كەيىن ابىلايدىڭ اتا-اناسى كەشىرەدى. بىراق بالۋان ءباتيما الداعۇلدىڭ ارام نيەتىن ەستە ساقتاپ, قانشاما جىل كاسىبي تۇردە شىنىعىپ, قاپىدا كەتكەن اعاسىنىڭ كەگىن قايتارادى. جازۋشى كۇرەستى سوزبەن بەينەلەگەن كەزدە كۇرەسشىلەردىڭ ءار قوزعالىسىنا دەيىن ءمان بەرىلگەن». عالىم وتە دۇرىس ايتىپ وتىر, كەز كەلگەن ادام بارلىق نارسە جايىندا (ماسەلەن, كۇرەس تۋرالى) جەتكىلىكتى دارەجەدە بىلمەۋى مۇمكىن. سوندىقتان بەلگىلى ءبىر سيتۋاتسيانى وقىرمان انىق ءتۇسىنۋى ءۇشىن قالامگەر بۇل تۇستا شەبەرلىك تانىتىپ, وقيعانى دالمە-ءدال جەتكىزە السا, ول ۇلكەن جەتىستىك.
بەگابات ۇزاقوۆ اڭگىمەلەرىنىڭ يدەيالىق مازمۇنى تەرەڭ. Ⱪازاقتىڭ ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىن دارىپتەۋدەگى اۆتور يدەياسى حالىقتىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن ساباقتاستىرا سۋرەتتەۋ بارىسىندا ايقىندالادى. بايانداۋ ماقامى مەن بايىرعى داستۇرلەردى ناسيحاتتاۋ شەبەرلىگى تۇرعىسىنان ءابىش كەكىلباي ءداستۇرىن جالعاستىرۋشى دارىن ەكەنىن بايقاتادى. اڭگىمەلەرىندەگى بەيسەن شەبەر, الداعۇل بالۋان, ماناپ سەيىستەر – ءبارى دە وزدەرىنىڭ پاسىق نيەتتەرىنىڭ قۇربانى بولعان, رۋحاني ءالسىز پەندەلەر. جازۋشى قوعامداعى رۋحاني السىزدىك قۇرباندارى بولعان ادامدار قاسىرەتىن ايتا وتىرىپ, ۇلت تاعدىرىنداعى اۋىر قاسىرەتتىڭ دە سەبەپ-سالدارىن كورسەتەدى. قاراپايىم جانداردىڭ قوڭىرقاي تىرشىلىگى ارقىلى زامان شىندىعى مەن ۋاقىت مىنەزى تانىتىلىپ, تارازىلانادى. ادىلەتسىزدىكتىڭ قوعامداعى ءاربىر ادام تاعدىرىنا سالار سالماعى اۋىر بولادى. پەندەنىڭ ادامدىعى سىنالار تۇستا مىنەزىندەگى وزگەرىس ساپاسى اركىمدە ءارتۇرلى. ولار ومىردە ادامگەرشىلىك تارازىسى ارقىلى سىنالادى. جازۋشى بەيسەننىڭ حاراكتەرىن («بەسىك») ۇتىمدى دەتالدارمەن كورسەتە العان. ءومىر مەن ءولىم بەتپە-بەت كەلگەن الاپات كەزەڭدە ار الدىنداعى كەدەيلەنۋ, مەيىرىمدىلىك پەن اتا-انالىق, پەرزەنتتىك بورىشتىڭ سىنالعان ساتىندەگى السىزدىگى سياقتى قاسيەتتەردى ايقىن كورسەتەدى. «بەيسەننىڭ الدەقاشان تۋرا جولدان تايعانىن, نۇربايدىڭ اۋىل-ايماقتاعى قورىمداردان جيناپ بەرگەن تابىت اعاشتارىنان... بەسىك جاساپ جۇرگەنىن, ارتىن ويلاماي جاساعان ارەكەتى ءوز ۇلىنىڭ تۇبىنە جەتكەنىن... قايدان ءبىلسىن مىنا جۇرت!..» ادامنىڭ جان-دۇنيەسىندەگى الاساپىران جايدى كوركەم ءسوز قۋاتىمەن بەينەلەۋدى نەگىزگى نىسانا ەتكەن اۆتورلىق مۇرات ايقىندىعى جازۋشىنىڭ قالام قارىمىنىڭ قۋاتىن تانىتسا كەرەك. «اقىلىنان اداسقان بەيسەن كوشەگە شىعا بەرمەيدى. الدا-جالدا شىعا قالسا, بەتىڭە قاراپ تۇرىپ, «بەسىك پەن تابىتتىڭ اراسى ءبىر قادام. ءبىزدىڭ ارمان دا كەتتى» دەيتىن كورىنەدى». بەگابات ۇزاقوۆ ‒ كەيىپكەر بولمىسىنداعى كۇيرەۋدى اڭعارتىپ قانا قويماي, ونىڭ تۇپكى سەبەبىنىڭ قانداي تراگەدياعا ۇلاسىپ جاتقانىنا ۇڭىلدىرەدى.
ايتار يدەياسى مەن ويىنا ساي كوركەمدىك شەشىمى ءساتتى تابىلعان اڭگىمەلەرىنىڭ بىرەگەيى ‒ «ايازقالا». تاريحتى بۇگىنمەن ساباقتاستىرا ءبىلۋ شەبەرلىگى تاعى دا وسى اڭگىمەدە شىڭدالا تۇسەدى. وبراز بەن حاراكتەرلەر ۋاقىتتىڭ ادامعا ارتار اۋىر جۇگى اراسىنان ءوربىپ, دامىپ وتىرادى. تاڭىربەرگەننىڭ تاعدىردان كورگەن تالكەگى, ماسكۇنەم اكەسىنىڭ ازابى... «اكەسىنىڭ اۋىزى تىنىم تاپپادى: «الداپ كەتتى, قانشىق, ءبىر-اق شيشا تاۋىپ كەلسە ءولىپ قالا ما ەكەن؟ ول سونى اكەلمەيدى عوي! باسىمنىڭ سىنىپ بارا جاتقانىندا نە شارۋاسى بار ونىڭ؟ جانىنىڭ تىنىشتىعىن ويلاپ, بىرەۋدىڭ ۇيىندە شالجيىپ جاتقان شىعار. سەن دە شەشەڭ سياقتى ارامسىڭ. كوزىمدى الا بەرىپ قاشقىڭ كەلىپ تۇرادى. ازىرگە سۇمىرەيىپ جۇرگەندەرىڭمەن, ءبىر كۇنى ەكەۋلەپ مەنى ولتىرەتىن شىعارسىڭدار». سول ءتۇنى اناسىنىڭ دالادا جىلان شاعىپ قازا بولۋى, سوڭىنان اكەسىنىڭ قازاسى, جاس بالانىڭ باسىنا تونگەن قارالى كۇندەر جانىڭدى ەرىكسىز جابىرقاتسا, وگەي دە بولسا شەشەسىندەي قامقورلىق تانىتقان ءشاريپانىڭ بويىنداعى ادامگەرشىلىك قاسيەتى وقىرماننىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنەدى.
جىلدار وتكەن سايىن ادامنىڭ دا جان-دۇنيەسىنىڭ وزگەرەرى انىق. ءبىر كەزدە ءشاريپاداي اقكوڭىل, مەيىرىمدى انانىڭ ارقاسىندا جەتىمدىك كورمەي وسكەن, قايىرىمدى جاننىڭ ارقاسىندا وقىپ, ءبىلىم الىپ, ەل قاتارىنا قوسىلعان تاڭىربەرگەن جىلدار وتكەندە قاراجاتتان تارشىلىق كورمەيتىن ىسكەر ازاماتقا اينالدى. ءتىپتى جۇمىسباستىلىقتى سىلتاۋراتىپ, ءوزىن ادام قىلعان, انا ورنىنا انا بولا بىلگەن عازيز جاننىڭ ساۋلىعىن سۇراپ, سالەم بەرۋدى دە سيرەتىپ الدى. بىراق ونىڭ ءبىر كەزدە ءوزى وسكەن مەكەنگە بارىپ تۇنەۋى, سول ءتۇنى بولعان وقيعالار اسەرى ونىڭ جان-دۇنيەسىن استان-كەستەڭ ەتتى. اششى سۋ ءىشىپ, سونىڭ سەبەبىنەن ماسايىپ قالعان تاڭىربەرگەن الدەكىممەن سويلەسكەندەي بولادى. ال شىن مانىندەگى ەلەس بەينە – تاڭىربەرگەننىڭ جانى تازا كەزىندەگى بولمىسى ەدى. ەلەس بەينە ونى تاۋبەگە ءتۇسىرىپ, وتكەنىنە ورالتادى.
بەگابات ۇزاقوۆ شىعارمالارى – جاڭا عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە قازاق پروزاسىنىڭ, سونىڭ ىشىندە اڭگىمە جانرىنىڭ شاڭىراعى بيىكتەپ, كەرەگەسى كەڭي تۇسكەنىن بايقاتادى. تەرەڭ تانىمنان باستاۋ العان ادامدىق اسقاق ويدىڭ تامشىلارى جاڭا زامان ادامىنا دا رۋحاني ءنار بەرىپ, ادامدىق اسىل قاسيەتتەرگە اسىق قىلسا, قالامگەر پارىزىنىڭ ورىندالعانى.
شىرىن سمامۋتوۆا,
بەرداق اتىنداعى قاراقالپاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, فيلولوگيا كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى
وزبەكستان رەسپۋبليكاسى,
نوكىس قالاسى
