ارامىزدا جۇرسە وسى كۇندەرى جەتپىس دەگەن جاستىڭ جوتاسىنا جاڭا عانا جەتەتىن قازاقتىڭ تاماشا ءجۋرناليسى شاكيزادا قۇتتاياقوۆ – ەرتە تانىلعان قالامگەر. ءبىرىنشى كۋرستىڭ ءبىرىنشى سەمەسترىنەن-اق گازەتتە كورىنە باستادى. اينالاسى بىرەر جىلدا-اق كادىمگى اقمىلتىققا اينالدى. جازادى دا جاتادى. جازعانى جازعانداي شىعادى دا جاتادى. تاقىرىپ تاڭداۋ, وڭ جامباس, سول جامباس دەگەن جوق. گازەتكە نە كەرەك بولسا, سونى سارت ەتكىزەدى. ول جىلداردا قازاق جۋرناليستيكاسىن «ليتەراتۋرششينا» مەڭدەپ تۇرعان ەدى. ادەبيەت پەن گازەتتىڭ ابدەن قويىنداسىپ كەتكەن كەزى. كوركەم اڭگىمەگە جاقىنداتىپ جازىلماسا, وچەرك ءساتسىز شىققان دەپ سانالاتىن. گازەتتە ءبىراز جىل ىستەگەن جۋرناليست بىرتە-بىرتە پروزاعا قۇلاش ۇرماسا, كوپكە دەيىن اڭگىمە-پوۆەستەر جيناعىن جاريالاي الماسا, وندا «گازەتچيك» كۇيىندە قالعانى, بار شاماسى كەلەرى «قارا ماقالا» بولعانى دەپ قارالاتىن. ول جىلداردا جۋرناليستەردىڭ ادەبيەتكە جاپپاي اۋەستىگىنىڭ ارقاسىندا قازاق پروزاسى مەن پوەزياسىنا قارىمدى قالامگەرلەردىڭ ۇلكەن ءبىر توبى قوسىلعانى دا, سولاردىڭ كوبى اڭگىمە, پوۆەست جازۋدى وچەركتەردەن باستاعانى دا راس. سونىمەن بىرگە الگىندەي كوڭىل-كۇيدىڭ اسەرىنەن تاماشا جۋرناليست شىعاتىنداردىڭ تالايى جىلدار وتە كەلە ورتاقول جازۋشى دارەجەسىندە قالىپ قويعانى تاعى راس.
شاكيزادا ولاي ەتپەدى. ءوزىنىڭ الەۋەتىن ءدال ەسەپتەدى. اسپانداعى ايعا ۇمتىلىپ, بوسقا شارشاپ-شالدىققان دا جوق, تەككە توگىلىپ-شاشىلعان دا جوق. جاقسى جۋرناليست بولۋدان اسقان ابىروي بار دەپ بىلمەدى. جۋرفاكتىڭ سوڭعى كۋرسىندا جۇرگەنىندە-اق ءوزى بالا كۇنىنەن ارمانداعان «لەنينشىل جاسقا» جۇمىسقا شاقىرىلىپ, ون شاقتى جىل بويى جاستار باسىلىمىنىڭ بەلدى ءجۋرناليسى رەتىندە قىزمەت ەتتى, سول كەزەڭدە قازاقستاننىڭ قيىر-قيىرىن وڭدى-سولدى ارالادى. قانشاما پروبلەما قوزعاپ, ولاردىڭ وڭدى شەشىم تابۋىنا سەپتەستى, قانشاما ماسەلە كوتەرىپ, مىڭ-مىڭداعان جانداردىڭ ويىنا وي قوستى. قانشاما جاستى ەلگە تانىتىپ, تالاي تالانتتىڭ جولىن اشىپ بەردى. سولاردىڭ ءبىرى – ماقپال ءجۇنىسوۆا. مۋزىكالىق ۋچيليششەدە جۇرگەنىندە ساباققا ۋاقتىلى قاتىسپاي قالا بەرەتىنىنە بايلانىستى وقۋدان شىعارىلعالى جاتقان جەرىنەن شاكيزادا جازعان ماقالانىڭ ارقاسىندا امان قالعان سول ماقپال كەيىن قازاق ەستراداسىنىڭ جارىق جۇلدىزدارىنىڭ بىرىنە اينالدى.
دوسىمىز ماقالانى مولدىرەتىپ جازاتىن. وچەركتى قالايدا قىزىقتى شىعارۋ ءۇشىن وقيعالاردى قيالمەن قيىستىرا سالۋ, كەيىپكەرلەردىڭ اۋزىنا بويىنا, ويىنا سىيمايتىن ءسوزدى تىقپالاۋ دەگەن بولمايتىن وندا. ء«ساليمانىڭ كوكتەمى» اتتى تۇڭعىش كىتابىنداعى قاراپايىم اڭگىمەلەۋ مانەرى, ناقپا-ناقتىلىق, جانعا جايلى جىلىلىق رازى ەتەدى. ال جوعارعى سوتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ جەتەكشىسى قىزمەتىندە جۇرگەنىندەگى ماقالالارىنان قۇراستىرىلعان «قازاننان قاقپاق كەتسە» دەگەن كىتابىندا زاڭسىزدىقتىڭ جولسىزدىققا باستايتىنىن قانىن شىعارا وتىرىپ جازعان. شاكەڭ قاي تاقىرىپقا قالام تارتسا دا ءتۇبىن ۇڭعىپ زەرتتەۋگە تىرىساتىن, قانداي كۇردەلى ماسەلەنىڭ دە مانىنە قانىقپاي قويمايتىن. مىسالى, «وت كودەكسا حانا تاۋكە دو سۋدەبنوي رەفورمى» اتتى ماقالاسىندا قازاق دالاسىنداعى سوت بيلىگىنىڭ ءتۇپ-تامىرى عاسىرلار قويناۋىنا تەرەڭدەيتىنىن ناقتى دەرەكتەرمەن دالەلدەي كەلىپ, سوناۋ مايقى بيدەن تارتىپ, «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولىنداعى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولىنداعى», «جەتى جارعىداعى» قاسيەتتى قاعيداتتاردى قولمەن قويعانداي تارقاتادى دا, قازاق دالاسىنداعى بيلەر سوتى تۋرالى ورىستىڭ كوپتەگەن شىعىستانۋشىلارى مەن عالىمدارىنىڭ بولەكشە جوعارى باعا بەرگەنىن ورىندى ماقتانىش سەزىمىمەن جەتكىزەدى. «روسسيسكايا يمپەريا ۆ وسنوۆنوم سوحرانيالا سيستەمۋ كازاحسكوگو وبىچنوگو پراۆا. پريمەروم ەتوگو سلۋجيت دوكۋمەنت 1784 گودا, كوگدا ورەنبۋرگسكيم گەنەرال-گۋبەرناتوروم ا.ي.الپۋحتينىم بىلي ۆنەسەنى يزمەنەنيا ۆ سۋدەبنىە زاكونى پو نوۆومۋ ۋپراۆلەنيۋ ملادشيم جۋزوم» دەپ جازادى اۆتور. بۇل ارادا شاكيزادا قۇتتاياقوۆ ماقالاسىنداعى «رادي سپراۆەدليۆوستي سكاجەم: حوتيا تسارسكايا ادمينيستراتسيا دەرجالا ۆ سۆويح رۋكاح گوسۋدارستۆەننۋيۋ سيستەمۋ سۋدا, ۆ رابوتۋ سۋدا بيەۆ ونا نە ۆمەشيۆالاس» دەگەن سويلەمنىڭ سالماعىن اتاپ ايتۋ ءجون. مۇنىڭ ءوزى حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاستىرعان سوت جۇيەسى ءوزىن مويىنداتپاي قويماعانىن انىق كورسەتەدى. پاتشا وكىمەتى بيلەر سوتىنىڭ جۇمىسىنا ارالاسقان ەمەس دەگەندى تاريحشىلار, زاڭگەرلەر ءدال بۇلايشا ناقتىلاپ ايتا قويمايتىن. مۇنىڭ ءوزى دە جۋرناليسكە ءتان ادىلدىكتىڭ ءبىر دالەلى.
شاكيزادانىڭ قالامگەر رەتىندە دە, ازامات رەتىندە دە ەرەكشە شىڭدالعان كەزەڭى – پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىندە جۇمىس ىستەگەن جىلدارى. دوستىعىمنىڭ, جولداستىعىمنىڭ ارقاسىندا سوعان سەپتەسكەنىمە شۇكىرشىلىك ەتەمىن. ونىڭ جايى بىلاي بولعان ەدى. ءبىر كۇنى مىرزەكەڭ – مىرزاتاي جولداسبەكوۆ مەنى وزىنە شاقىردى. «جاڭا ماعان عادىلبەك كىرىپ شىقتى. ءباسپاسوز قىزمەتىنە قازاقتىلدى جۋرناليست ۇسىنۋدى سۇرايدى. جاقسى جىگىت بولسىن», دەيدى. عادىلبەك شالاحمەتوۆ سول كۇندەردە پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى قىزمەتىنە جاڭا عانا كىرىسىپ جاتقان. «كورەيىك. جىگىتتەر بار عوي». «بار بولعاندا بىلاي. كوممۋنيست بولماۋى كەرەك...». بۇل كومپارتيانىڭ باعى تايىڭقىراپ, بەدەلى تۇسىڭكىرەپ تۇرعان كەز. ءباسپاسوز بەتىندەگى پىكىرتالاستاردا بيلىكتىڭ پروبلەمالارى پارتيالىق مونوپوليزمگە جول بەرىلگەندىكتەن, قوعامنىڭ بارلىق بۋىندارى باسشىلىققا ارالاس تارتىلماعاندىقتان دەگەن سىڭايدا سىن ايتىلىپ قالاتىن. سودان جاڭادان قۇرىلاتىن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ اپپاراتى بۇرىنعىداي بىرىڭعاي كوممۋنيستەردەن تۇرماسىن دەگەن تالاپ قويىلعان كورىنەدى. تاريحتىڭ تالكەگى دەگەن وسى. ءبىر كەزدە پارتيادا بولماساڭ ەسىگىنەن سىعالاتپايتىن بيلىك ەندى كەلىپ پارتيادا جوق ادامدى قاجەت ەتىپ جاتىر ەكەن. امالسىز ك ۇلىپ جىبەردىم. «مىرزەكە, ءارى پارتيادا جوق, ءارى جاقسى ادام دەگەن... تابىلا قويا ما؟ جاقسى ادامنىڭ ءبارىن جالعىز پارتياعا جيناپ العان جوق پا ەدىك؟», دەپ ازىلدەپ جاتىرمىن. دەۋىن دەگەنىممەن, كابينەتكە كەلىسىمەن الدىمەن ويىما شاكەڭ سارت ەتە قالدى. شاكيزادا ول كەزدە شەراعاڭ باسقاراتىن «قازاق ادەبيەتىندەگى» بەدەلدى جۋرناليستەردىڭ ءبىرى ەدى. جاسى قىرىقتىڭ قىرقاسىندا. قىلپىپ تۇر. ەڭ باستى ارتىقشىلىعى – كوممۋنيست ەمەستىگى!.. كومپارتيانىڭ كۇيى كەتىڭكىرەپ, قاتارى پارتياعا وتۋگە تىلەك بىلدىرۋشىلەردىڭ ازايۋىنان دا, پارتبيلەتىن تاپسىرۋشىلاردىڭ كوبەيۋىنەن دە سەلدىرەي باستاعانىن بەتكە باسىپ, ورتالىق كوميتەت اپپاراتىندا وتىرعان ماعان: «بۇل پارتيانىڭ اياعى وسىنداي بولاتىنىن مەن ەرتە باستان سەزگەنمىن» دەپ ازىلدەپ جۇرەتىن. ال دۇرىسىندا ءوزىنىڭ كپسس قاتارىنا قابىلدانۋ ءۇشىن سۇيىكتى «لەنينشىل جاسىن» تاستاپ, سىرەسكەن «قازاقستان كوممۋنيسىنە» اۋىسسا دا پارتياعا ءوتۋدىڭ رەتى كەلمەي, اقىرى جۋرنالدى قويىپ, ادەبيەت گازەتىنە بارعان كەزى بولاتىن. دەرەۋ تەلەفون سوقتىم. «شاكە, پارتياعا وتە الماعان ادامنان پارتياعا وتپەگەن ادامعا اينالا الاسىڭ با؟». قىسقاسى, شاكيزادا اينالاسى ءبىر اپتانىڭ ىشىندە پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنەن ءبىر-اق شىقتى. كوڭىلى كوتەرىلىپ, ايدىندانىپ, ايبىندانىپ كەتتى. جاقسى جۇمىس ىستەدى. جارقىلداپ ءجۇردى. جەدەعابىلدىعىن, قاي تاپسىرمانى دا تاپ-تۇيناقتاي اتقاراتىنىن كورسەتتى. ەلباسىنىڭ ساپارلارىنا ىلەسىپ, الەمنىڭ سان قيىرىن ارالادى. ءار ساپاردان كەلگەننەن كەيىن دەرلىك ۇيىندە داستارقان جايىپ, كورگەن-بىلگەنىنىڭ ءبارىن اقتارىپ ايتاتىن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا قۇرمەتى بولەكشە بولاتىن. ەلىنىڭ ەرتەڭىنە كامىل سەنەتىن. كەلەر كۇندەردەن كوپ-كوپ جاقسىلىق كۇتەتىن.
شاكيزادا جان-جاعىنا ساۋلە شاشىپ تۇراتىنداي ەرەكشە ادام ەدى. سابازىڭ سونشا جىل بىرگە جۇرگەندە ءبىر جەردە, ءبىر جاعدايمەن كوڭىل قالدىرىپ كورگەن ەمەس. جاسىنىڭ بىرەر جاس ۇلكەندىگىنە قاراماي, ىنىڭدەي ەلپىلدەپ تۇراتىندىعىنا قايران قالۋمەن ءوتتىم ءوزىم. جاقسى دۇنيەڭ جاريالانا قالسا, ءوزى جازعانداي قۋاناتىن, اينالاسىنا اقتارىلا ايتىپ جۇرەتىن. ەموتسياسى تاسىپ-توگىلىپ جاتاتىن. گازەتتى سىزىپ تۇرىپ وقيتىن. ساقتاپ قوياتىن. «قۇران جانە پۋشكين» دەگەن ماقالامنىڭ قيىندىسىن ۇيگە كەلگەنىندە ءبىزدىڭ مارياعا كورسەتىپتى. جيەكتەرىنە جازىپ قويعان سوزدەرىنە كوزى تۇسپەي مە؟ كوزى تۇسەدى دە, اڭ-تاڭ قالادى. سويتسە ماقالانىڭ بۇرىش-بۇرىشى «جارايسىڭ!», «دۇرىس!» دەگەندەرمەن بىرگە «تاپپايتىنى جوق!» «نيچەگو سەبە!», «نادو جە!», «ۆو داەت!» دەگەندەرگە دە تولىپ تۇر ەكەن. قاتتى رازى بولعانى عوي. قالجىڭمەن قاجاي بەرگەن دوستارىنا قايتاراتىن جاۋابىنىڭ ءتۇرى – «وي, سۆولىشتار-اي» ەدى. تابان استى تاۋىپ جاۋاپ قايتارۋى سيرەك. قانداي ءازىل ايتساڭ دا ىرجيىپ كۇلەتىن دە قوياتىن. اڭقاۋلىعى كوپ ەدى. ونىڭ تالاي اپەندىلىگى ءازىل ءسوزدىڭ ارقاۋىنا اينالىپ كەتكەن. بويداقتىڭ ءبۇيىرى بۇلتيعان با, سەنبىدە نە جەكسەنبىدە زامانبەك, اعايدار ۇشەۋىمىز بىزدەن ەرتەرەك ۇيلەنگەن شاكەڭنىڭ ۇيىنە بارامىز توپتاسىپ. اۋەجاي جاقتا, توقاي كوشەسىندەگى 99-شى ۇيدە پاتەردە تۇردى. تەلەفونداسىپ, «توقاي توقسان توعىزدا توقايلاسايىق» دەيمىز دە تارتىپ كەتەمىز. الدىن الا ايتپاي دا بارا بەرەمىز. وندايدا كەيدە قىسىلىپ تا قالادى. سولاي بارعان ءبىر كۇنى بۇيىرعان ءدامدى الىپ, ورتاعا قويىلعان جالعىز بوتەلكەنى ەدەل-جەدەل جاۋكەمدەپ جىبەرىپ, اۋلاعا شىعىپ, الاق-جۇلاق ەتىپ تۇرساق, شاكەڭ: «جىگىتتەر, باعىت قاي جاق؟» دەگەنى... «اۋ, باعىت قاي جاعىڭ نە؟ جاڭا كەلدىك قوي» دەپ جانىن قيناپ جاتىرمىز. سودان ءبىر-بىرىمىزبەن كوشەدە كەزدەسە قالساق, «باعىت قاي جاق؟» دەۋدى شىعارعانبىز.
ادال, اشىق, تازا ەدى. دوستىققا بەرىك, كوڭىلى كەڭ ەدى. ستۋدەنتتىك كەزدە ءتورت جىل بويى ءبىر بولمەدە قارا ناندى ءبولىپ جەپ, ءتورتىنشى كۋرستاعى قىسقى كانيكۋل كەزىندە «جەتى ءدارۋىش» اتانعان جەتى جىگىت (قۇتتىباي سىدىقوۆ, شاكيزادا قۇتتاياقوۆ, جولداس سىرعاباەۆ, زامانبەك ابدەشەۆ, تىلەۋقابىل مىڭجاساروۆ, اعايدار ىسىموۆ, مەن) ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ ۇيىمىزگە بارىپ, انالارىمىزدىڭ قولىنان ءدام تاتىپ, جىلدار بويى جۇبىمىز جازىلماي, جانىمىز جاراسىپ بىرگە جۇرگەن ەدىك. بۇگىندە قۇتەكەڭ دە, شاكەڭ دە, جوكەڭ دە جوق مىنا ومىردە. سىر بويىنداعى سىرلى ەلدە جاتىر ءبىر-ءبىر تومپەشىك بولىپ. كوپ-كوپ جاقسى كۇندەردى بىرگە وتكىزگەن اياۋلى دوستاردى قاتتى ساعىنىپ كەتەسىڭ كەيدە. سوندايدا شاكەڭدى ويلاعاندا جان دوسىمىزدىڭ سۇڭعاق بويى, ءتىپ-تىك تۇلعاسى, مەيىرلەنە كۇلەتىن كوزى كوز الدىڭا كەلە قالادى. ەكەۋمىزدىڭ سوڭعى كەزدەسۋىمىز ءتىپتى بولەكشە بولىپ ەدى. ۇيلەرىمىزدىڭ اراسى ءارى كەتسە 500-600 مەتردەي
ەدى-اۋ دەيمىن. ارقانىڭ اق بورانى ازىناپ تۇرعان قارلى كەشتە قوناققا بارعانبىز. ول ءبىزدى شىعارىپ سالدى. ۇيگە دەيىن. اڭگىمەمىز تاۋسىلا قويمادى ما, ەندى مەن ونى شىعارىپ سالدىم. ۇيىنە دەيىن. تۇرىپ-تۇرىپ, كەرى جۇردىك. بەلورتاعا كەلگەندە توقتاتتىم. «سەنىڭ ويىڭدى ءتۇسىندىم, ءبىزدىڭ ۇيگە بارىپ جالعاستىرماقسىڭ عوي, تەگى» دەپ ازىلدەگەنىم ەسىمدە. قايتا-قايتا قۇشاقتاسىپ قوشتاسىپ ەدىك سوندا.
ەسىمىن سەرىك دەيتىنبىز ستۋدەنت كەزدە. دەيتىنبىز ەمەس-اۋ, ءوزى دە العاشقى جىلداردا ماقالالارىن «سەرىك قۇتتاياقوۆ» دەپ جاريالايتىن. بالا كۇنىندە دە, مەكتەپتە دە اۋىل-ايماقتىڭ ءبارى سەرىك دەگەن كورىنەدى. ازان شاقىرىپ قويعان اتى شاكيزادا ەكەنىن العاش رەت ساباققا كىمنىڭ كەلىپ, كىمنىڭ كەلمەگەنىن ستۋدەنتتەردى تۇگەل اتى-جونىمەن اداقتاپ شىعىپ بارىپ تەكسەرەتىن, وتكەن جولى نە سەبەپپەن كەلمەگەنىن اقىر تۇبىنە دەيىن انىقتاپ الىپ بارىپ كوڭىلى ءبىر-اق تىنشيتىن ءبىر وقىتۋشىمىزدىڭ اۋزىنان ەستىگەنىمىز بار. قازىر ويلاپ وتىرساق, شاكيزادا دوسىمىز بىزگە مىنا ءومىر ساپارىندا سەرىك بولۋعا جىبەرىلگەن ەكەن عوي. تەك سول بىرگە جۇرگەن ساپارىمىزدىڭ قىسقا, تىم قىسقا قايىرىلعانى عانا جانىڭدى جەيدى, كوكىرەگىڭە كۇرسىن كەرنەتەدى... ايتسە دە, شاكيزادا جايىندا ويلاسام تاۋبە دەپ ايتامىن. ومىردە وسىنداي دا جانى اپپاق قارداي ادامدار بولاتىندىعىنا, ولاردىڭ كەيبىرىمەن تاعدىر جولى سەنى توعىستىراتىنىنا تاۋبە ايتقاننان باسقا ەندى نە امال بار بىزدە؟
ءسوز سوڭىندا استانادا جولىققاندا ايتا قالعان ءبىر اۋىز ءسوزىمىزدى جەرگە تاستاماي, شاكيزادانىڭ جازعاندارىن جيناپ-تەرىپ, قوماقتى كىتاپ ەتىپ باستىرىپ شىعارعان, جەتپىس جىلدىعىن اۋىل-ايماعىندا, اۋدانىندا دۇركىرەتىپ وتكىزىپ, جۇيرىك ءجۋرناليستىڭ ەڭبەگىن بارىنشا ناسيحاتتاپ جاتقان قازاقتىڭ ايماڭداي اقىندارىنىڭ ءبىرى شاھيزادا ابدىكارىموۆتىڭ اسىل ازاماتتىعىنا اعالىق اق العىسىمىزدى ايتۋدى پارىز سانايمىز.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ
