ۇلتتىق سانانى بويىنا قالىپتاستىرعان, ءبىلىمى وزىق, مادەنيەتى قالىپتى جاستاردى تاربيەلەپ شىعارۋ ارقىلى ءبىز مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەسىن نىعايتىپ «ماڭگىلىك ەل» بولۋعا كەپىلدىك الامىز. مەكتەپ قابىرعاسىنان ساناعا قۇيىلعان تاربيە وقۋشىنىڭ ءومىر اتتى اشىق ايدىنعا شىققان كەزىندە تابان تىرەر بەكەتى بولا الارى ءسوزسىز. ۇلتتىق سانا قاپتاعان اقپارات زامانىندا جاستاردى اداستىرماي, ىشكى جان دۇنيەسىن قاڭىراپ قالۋدان ساقتاپ, وزىنە دەگەن سەنىمدى, وتانىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى قالىپتاستىرادى. مۇنداي ۇلكەن ىستە ۇساق-تۇيەك, كىشىگىرىم نەمەسە ءمان بەرۋگە تۇرارلىق ەمەس ويلار مەن ارەكەتتەر بولمايتىنى ءسوزسىز. جىبەرىلگەن نەمەسە ءمان بەرىلمەگەن كەز كەلگەن ۇساق دۇنيە بولاشاقتا ۇلكەن قاۋىپ تۋعىزۋى مۇمكىن.
جاڭانى جاتىرقايتىن ەرەسەكتەر مەن كەرىسىنشە, وعان قۇمارتاتىن جاستاردىڭ كوزقاراستارى كوبىنە ءبىر جەردەن شىقپايدى. سوندىقتان دا تاربيە مەن ءبىلىم ساياساتىندا ەرەسەكتەر مەن جاستار اراسىنداعى قاقتىعىستى سيتۋاتسيالاردىڭ الدىن الۋ, مۇمكىندىگىنشە بولدىرماۋ ماقساتى كوزدەلۋى ءتيىس. بالا دۇنيەگە كەلگەن سوڭ ونىڭ الەۋمەتتەنۋ, ياعني قوعامعا مۇشە بولۋ پروتسەسى باستالىپ كەتەدى. بۇل پروتسەستە قوعامدىق تاربيە مەن ستاندارتتى ءبىلىم الۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە ءوتۋى قاجەت تۇراقتى ساتىلار بار. وسى ساتىلار ىشىندەگى ەڭ ۇزاق مەرزىمگە يە بولۋ قۇقىعى مەكتەپكە بەرىلگەن. سول سەبەپتى مەكتەپ تابالدىرىعىندا بەرىلگەن تاربيە مەن ءبىلىم قوعام مۇشەسىنىڭ نەگىزگى ىرگەتاسىن قالايدى.
مەملەكەتتىك ساياساتتى ناسيحاتتاۋ, حالىقتىڭ تاريحي تاجىريبەسىن تاراتۋ, ۇلتتىق سانا-سەزىمدى نىعايتۋ ارقىلى ء«مىنسىز ۇرپاق» بولمىسىن جاساۋ مۇمكىن بە؟ ەلىمىز باسىنان وتكەرگەن قيىندىقتار مەن ەڭسەرگەن ەرلىكتەردى, جەتكەن جەتىستىكتەردى نەگىزگە الا وتىرىپ, مۇنداي اسقارالى بولمىستى قويۋعا قاقىمىز بار ما؟ مەملەكەتىمىزدىڭ استاناسى دا, ستراتەگياسى دا اسقاق ارماننان, ورىندالۋى مۇمكىن ەمەس ماقسات بولىپ كورىنەتىن. قازىر مۇنىڭ بارلىعى شىندىققا اينالدى. ەلباسىمىزدىڭ «قازاقستان-2030», «قازاقستان-2050», «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ستراتەگيالارى بويىنشا بولاشاق ۇرپاق – ءابسوليۋتتى جاڭا ۇرپاق. ول ەلىمىز ۇستانعان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى جەدەل وزگەرمەلى تاريحي جاعدايلارعا تەز بەيىمدەلە الاتىن, زاماناۋي وزىق بىلىممەن قارۋلانعان, ءوز كاسىبىنىڭ قىر-سىرىنا ماشىقتانعان, ۇلتتىق مۇددەلەردى ىلگەرىلەتۋگە بەيىم, پاتريوت, كوپۇلتتى جانە كوپكونفەسسيالى قوعامدا ءومىر سۇرۋگە داعدىلانعان مەملەكەت مۇشەسىن دايىنداۋ ماقساتىنان تۋىنداعان.
نەبىر زۇلمات زامانداردى باستان كەشكەن, تالاي رەت تاريح ساحناسىنان جويىلىپ كەتە جازداعان, تاريحي تاعدىرى اۋىر قازاق حالقىنىڭ ومىرشەڭ بولۋىنا ءۇمىت بولعان جالعىز فاكتور – «بولاشاق ۇرپاقتىڭ باقىتى». بۇگىندە بۇل ارمان تولىعىمەن شىندىققا اينالدى. بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ مۇمكىندىكتەرى مول. ولاي بولسا, وسى كۇن ءۇشىن قۇربان بولعانداردىڭ «وتەمى» رەتىندە جاستار ءمىنسىز بولۋى ءتيىس. تەك ء«مىنسىز ۇرپاق» قانا ادامزات ارمانىنا اينالعان, سوناۋ اريستوتەل, پلاتون, ءال-فارابي, اباي تىلەگەن, ارمانداعان ء«مىنسىز مەملەكەتتى» قالىپتاستىرا الادى جانە وندا ءومىر سۇرە الادى. سونىمەن بولاشاق ء«مىنسىز ۇرپاق» سيپاتى قانداي, ونىڭ باستى كريتەريلەرى نەندەي بولۋى ءتيىس؟ بىرقاتار كريتەريلەرگە نەگىزدەلگەن تومەندەگى ء«مىنسىز ۇرپاق» بولمىسىنىڭ سيپاتى جوعارىداعى ساۋالدارعا جاۋاپ بەرە الار ەدى.
ولار وزدەرىنىڭ «قازاق» ەكەندىگىن ماقتان تۇتادى, قانى تازا, گەنەتيكالىق مۋتاتسياعا ۇشىراماعان تەكتى ۇرپاق جالعاسى ەكەنىن جاقسى تۇسىنەدى, جەرشىلدىك, رۋشىلدىق, جۇزشىلدىك, ياعني ترايباليزمنەن اۋلاق, كەرىسىنشە ء«ار قازاق – مەنىڭ جالعىزىم!» قاعيداسىن ۇستانادى.
قازاقشا ويلاناتىن, مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك بىلەتىن, ساۋاتتى جازا الاتىن, ونى ءار سالادا (ىسكەرلىك, كوركەم ادەبي, تۇرمىستىق, ت.ب.) ەركىن پايدالانا الاتىن, «مەنىڭ انا ءتىلىم!» دەپ قۇرمەتتەيتىن, ءوز ومىرىندە, قوعامدىق ورىنداردا, ءبىلىم الۋ پروتسەسى مەن قىزمەتىندە كۇندەلىكتى قولدانىپ وتىراتىن ازاماتتار. ولار ورىس, اعىلشىن تىلدەرىن دە بىلەدى, قاجەتىنە پايدالانا الادى, وزگە دە تىلدەردى مەڭگەرۋگە قاۋقارلى.
قايدا جۇرسە دە تۋعان جەر, تۋعان ەلىن ساعىنادى, قاستەرلەيدى, نەگىزگى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى بويىنا سىڭىرگەن, سالت-داستۇرلەردى قۇرمەتتەپ, قاجەتتىسىن ورىندى پايدالانادى. ولار جەردىڭ الىستىعىنا, وقۋدىڭ قيىندىعىنا قاراماستان, ءبىلىم مەن عىلىمعا دەن قويعان, جان-جاقتى, جاڭالىققا جانى قۇمار, كرەاتيۆتى, كىتاپسۇيەر, عىلىمعا عاشىق, زيالى ازاماتتار. ولار نەوبىلىمدى ءوز حالقىنىڭ, قالا بەردى الەمنىڭ يگىلىگى ءۇشىن قاجەتكە جاراتۋعا دايىن.
جەتى اتاسىن جەتىك بىلەدى, اعايىن-تۋىس, قۇدا-جەكجات, كورشى-كولەممەن ارالاسادى. ءۇيىنىڭ تورگى بولمەسىندە ۇلتتىق جادىگەرلەردى (دومبىرا, قامشى, ساندىق, استاۋ, ت.ب.) ساقتايدى, ءوز اتا-باباسىنىڭ كوزىن (جەكە زاتتارىن) قادىرلەپ, بالالارى, نەمەرەلەرى مەن شوبەرەلەرىنە ونەگە ەتىپ, ميراس ەتۋگە, ۇلگىلى وتباسى بولۋعا مۇددەلى. كيىز ۇيدەن بەسىككە دەيىنگى جادىگەرلەردى قۇنى جويىلمايتىن, ۋاقىت وزگەرتە المايتىن ءارى قايتالانبايتىن دارا مادەنيەتتەر دەپ تۇسىنەدى.
مەملەكەتتىڭ ۇستانعان ساياساتىن قولدايتىن, مەملەكەت يەلىگى مەن مۇلكىن قورعايتىن, ەشقاشان قول سۇقپايتىن, مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋگە اتسالىساتىن, ادالدىقتى تۋ ەتكەن, ادىلەت پەن زاڭدى بەرىك ۇستاناتىن, وتىرىك پەن وسەكتى ءىس قىلمايتىن ار-وجدانى بيىك, ىنساپتى, پاراساتتى, پاتريوت تۇلعالار.
ولار كوبىنە شاريعاتپەن سايكەس كەلەتىن حالىقتىڭ تۇرمىستىق فيلوسوفياسى مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ەسكەرە كەلە ءدىنى مەن دىلىنە بەرىك ازاماتتار. ءوز سالاسىنداعى كاسىپتى جاقسى مەڭگەرگەن مايتالمان مامان, ەڭبەكقور, ادال ەڭبەگىمەن وتباسىن اسىراپ, حالىققا قىزمەت ەتۋدى ويلايتىن قاراپايىم جاندار. جاڭا كاسىپتەردى, قولونەردى يگەرۋگە دە مۇددەلى. وتاندىق ءونىمنىڭ سانى مەن ساپاسىن ارتتىرۋعا ۇلەس قوساتىن تابىسكەر, ۇقىپتى سالىق تولەۋشى جانە تابىسىنىڭ ءبىر بولىگىن قايىرىمدىلىققا جۇمسايتىن جومارت جاندار.
قازاقتىڭ قارا دومبىراسىنىڭ قۇلاعىندا وينايتىن, سونىمەن قاتار وزگە دە ۇلتتىق جانە الەمدىك مۋزىكالىق اسپاپتاردى تىڭدايتىن, كەيبىرىن پايدالانا الاتىن دارەجەدە. جالپى, ونەردى سۇيەتىن, قۇرمەتتەيتىن, مادەنيەتتى ادامدار. ءوز جانە وزگە دەنساۋلىعىنا كۇتىممەن قارايتىن, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستاناتىن, ادام اعزاسىنا زيان (ىشىمدىك, شىلىم, قورقور, ەسىرتكى, ت.ب.) زاتتاردى تۇتىنبايتىن, ادال ءارى پايدالى اس ىشەتىن, سپورتقا, تابيعاتقا جاقىن جۇرەتىندەر.
مالداردى ت ۇلىكتەرگە بولە وتىرىپ, ونىڭ تىرشىلىك ەتۋ ىڭعايلارىن تابيعات جاعدايىمەن ورايلاستىرۋ, كوبەيتۋ, اسىلداندىرۋ, ەسەبىن الۋ, تابيعاتتىڭ توسىن اپاتتارىنان امان ساقتاۋ, تۇرمىستىق ازىققا, كيىمگە, ايىرباس تاۋارعا اينالدىرۋ جانە تاعى دا باسقا ماسەلەلەرىن يگەرگەن, سونىمەن قاتار وسى اتالعانداردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا قيسىندى وي, اسا تالعامپازدىق, سانالى جانە شۇعىل شەشىم قابىلداۋعا داعدىلانۋ, جالپى ايتقاندا دالا فيلوسوفياسىن تۇرمىستىق فيلوسوفياعا اينالدىرعان ازاماتتار. ولار مال شارۋاشىلىعىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ەگىنشىلىك, قول ونەرشىلىك, كاسىپشىلىكپەن دە اينالىسىپ, وزدەرىنىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىن قالىپتاستىرعان, دالا وركەنيەتىن, ونىڭ ىشىندە قازاق وركەنيەتى مەن تۇرمىس مادەنيەتىن ەڭ جوعارعى دەڭگەيدە دامىتقان ۇرپاق.
ءوز وتباسىن «ورمانىم» دەپ قورعايتىن, بالالارىن جاقسى كورەتىن, ۇيدە جاقسىلىق پەن ادالدىق, تىنىشتىق پەن سۇيىسپەنشىلىكتى ورناتاتىن, شىنشىلدىق پەن ادىلەتتى, ەڭبەكقورلىق پەن ۇقىپتىلىقتى, تازالىق پەن تيىمدىلىكتى ومىرلىك ۇستانىمدارىنا اينالدىراتىن ازاماتتار. ولار ءوز وتباسىندا ۇرلىق, وتىرىك, وسەك, ماقتانشاق, جالقاۋلىق سياقتى قىلىقتاردان جات يماندى بالالاردى تاربيەلەيدى. ەتنيكالىق تاربيە جۇيەسىندەگى اتا-اجە, اكە-شەشە, بالا-شاعا رولدەرىنىڭ بوساڭسىماۋىن قاتاڭ قاداعالايدى, سەبەبى جوعارىدا اتالعانداردىڭ بارلىعى وتباسىنان باستالاتىنىن جاقسى تۇسىنەدى.
بۇگىندە قازاقستان ارمانداردى شىندىققا, مۇمكىندىكتەردى جۇزەگە اسىرۋعا قولايلى ورتاعا اينالىپ وتىر. دۇرىس باعىت, انىق ماقسات قويىپ, بال اراسى سەكىلدى ەڭبەك ەتكەن ادام عانا جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزە الادى. ولاي بولسا, رۋحاني جاڭعىرۋ حالىق, اسىرەسە زيالى قاۋىم تاراپىنان قولداۋعا لايىق.
گۇلحان نۇرادين,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت
