قازاق قاي زاماندا دا ايەلدى وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى ساناپ, بەرەكەسى دەپ بىلگەن. سەبەبى ۇلتتى تاربيەلەيتىن وسى قىز-كەلىنشەكتەرىمىز. بىراق ولاردىڭ ىشكى قاجەتتىلىكتەرى مەن جان دۇنيەسىنىڭ قالاۋىنا ەر-ازاماتتارىمىز قارسى كەلىپ جاتادى. «ايەلدىڭ ورنى وشاق قاسى» دەگەن سىندى رۋحاني كەدەرگىلەر ءالى دە بار. وتباسىنداعى تەڭدىك ءبىرىنشى سول اۋلەتتەگى ايەلگە كورسەتىلەتىن قۇرمەت, سىيلاستىقتان باستالۋى ءتيىس. اتتەگەن-ايى, كوپتەگەن وتباسىندا ايەلدىڭ ىشكى دۇنيەسىندەگى قاجەتتىلىكپەن, كوزقاراسىمەن, ويىمەن ساناسپايدى. ەر-ازاماتتار تاراپىنان پسيحولوگيالىق ءزابىر كورەتىن كەلىنشەكتەردىڭ سانى دا بارشىلىق. ءتىپتى كەيبىر وتباسىلاردا ايەلىن تەك تۋىس-تۋعانىمەن عانا ارالاستىراتىن جاعدايلار كەزدەسەدى. ويىن ايتۋعا تىيىم سالىپ, ورنىن كورسەتۋمەن كەلە جاتقان ازاماتتار دا, وكىنىشكە قاراي بار.
ودان كەيىنگى ەڭ وزەكتى ماسەلە, ەر-ازاماتتارىمىزدىڭ تاپقان تابىسىن ايەلىنىڭ قولىنا ۇستاتپاۋى. بۇل دا وتباسىنداعى ءتۇرلى ۇرىس-كەرىستىڭ نەگىزگى سەبەبى. ايەلدى كەمسىتۋدىڭ ءبىر ءتۇرى. اقشا كىمدە بولسا, بيلىك تە سونىڭ قولىندا دەگەن شالا قاعيدانى ۇستاناتىن ەر-ازاماتتار بار. سونىڭ سالدارىنان اجىراسىپ جاتقان جاستار دا جەتەرلىك. عاسىرلار بويى ءۇيدىڭ اسىراۋشىسى – ەر ادام, ال ەرىنىڭ تاۋىپ اكەلگەنىن ۇقساتىپ, ىسكە اسىرۋشى, جاراتۋشى – ايەل ادام دەگەن تۇسىنىك قالىپتاستى. «ەر ادام – تۇزدىكى, ايەل ادام – ۇيدىكى» دەگەن ءسوز سونىڭ ايعاعى.
ەنە مەن كەلىن اراسىنداعى بايلانىس تا ماڭىزدى. قىز-كەلىنشەكتەر ەنەلەرى تاراپىنان دا قولداۋ كورمەي جاتادى. ۇلتتىق تانىمىمىزدا ەنە مەن كەلىن اراسىنداعى سىيلاستىق ەرەكشە ورىن الادى. كۇندەلىكتى تۇرمىستا, بالا تاربيەسىندە قىز-كەلىنشەكتەرگە ەنەلەرىنىڭ باعىت-باعدارى كەرەك-اق. ەر-ازاماتتى عانا ەمەس, كەلىننىڭ دە مارتەبەسىن ارتتىرىپ, قولداۋىن كوبەيتسە ايەلدەرىمىزدىڭ كوڭىلى تىنىش, ەڭبەگى جەمىستى بولار ەدى.
بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق. مىڭداعان قىزدارىمىز كۇندە زومبىلىق قۇربانى بولىپ جاتىر. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ 2017 جىلعى مالىمەتتەرى بويىنشا الەمدەگى ءار ءۇشىنشى ايەل زورلىق-زومبىلىققا ۇشىرايدى. ايەلدىڭ تابيعاتى ءالسىز. تۇك ىستەمەدى دەگەننىڭ وزىندە ەر ادام جاي عانا قول جۇمساي الادى. ال بۇل ايەلدىڭ جانىن جارالاپ, ەڭسەسىن باساتىنىن ەسكەرمەيمىز. ومىرگە كوزقاراسىن وزگەرتىپ, ارمانىنان ايىرادى.
بۇگىندە زاڭ, قۇقىق تاراپىنان ەر مەن ايەلدىڭ اراسىندا تەڭدىك بار. ول تۇرعىدا ءتۇرلى دۇنيە جاسالىپ تا جاتىر. قىز-كەلىنشەكتەرىمىزدىڭ سۇرايتىن تەڭدىگى – ىشكى, رۋحاني, جان دۇنيەنىڭ تەڭدىگى, ەر-ازاماتتاردىڭ ءار ىستە «سەنىڭ قولىڭنان كەلەدى» دەپ قولداۋ كورسەتۋى. وكىنىشكە قاراي, ايەلدەرىمىز سول قولداۋعا ءزارۋ. ەرلەردىڭ ساناسى وزگەرىپ, قىز-كەلىنشەكتەرگە تانىتار مادەنيەتى وسسە ايەل تاۋ قوپارۋعا دايىن. جۇمىسىنا دا, وتباسىنىڭ شارۋاسىنا دا, بالا تاربيەسىنە دە قىز-كەلىنشەكتەر ۇلگەرەدى. «ايەل – قىرىق جاندى» دەپ دانا حالقىمىز بەكەر ايتپاعان. وتباسىن ساقتاۋعا كەلگەن كەزدە دە ايەلدەردىڭ توزىمدىلىگى, كومبىستىگى, شىدامدىلىعى جەڭىپ جاتادى.
زەرتتەۋلەر قىز-كەلىنشەكتەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتى, جۇمىسىنا تياناقتى, ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە جۇرەتىنىن دالەلدەگەن. اسىرەسە, نازىك جاندىلاردىڭ جاڭالىققا قۇمارلىعى كاسىپكەرلىكتىڭ ءتۇرلى سالاسىندا وڭ ناتيجە بەرىپ وتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە بيزنەستەگى ايەلدەر ۇلەسى 50%-دان استى. مەكەمە باسشىلارى, جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى قىزدارىمىزدىڭ ەڭبەككە ۇمتىلىسىن باسپاي, كەز كەلگەن سۇراعىنا قولداۋ تانىتسا قوعامدا دا وزگەرىس بولار ەدى. سەبەبى كوپ انالارىمىز, ايەلدەرىمىز جۇمىس تاراپىنان, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى بويىنشا بيلىك وكىلدەرىنەن جاۋاپ الا الماي جاتادى. ولارعا ءالسىز توپ وكىلى رەتىندە قاراۋدى قويىپ, سۇراقتارىنىڭ جاۋابىن تابۋعا كومەكتەسسە ايەلدىڭ دە قوعامداعى مارتەبەسى ارتىپ, بەدەلى كوتەرىلەدى.
وتباسىنداعى بەرەكەنىڭ ورناۋى, رۋحاني تەڭدىكتىڭ كورىنىس تابۋى ايەل مەن ەر-ازاماتتىڭ عانا ەمەس, ۇرپاقتىڭ تاربيەسىنە دە وڭ اسەر ەتەدى. ء«بىر جىلىن ويلاعان ەل بيداي, ون جىلىن ويلاعان ەل جەمىس اعاشىن, ماڭگىلىگىن ويلاعان ەل ۇرپاعىنىڭ جۇرەگىنە ىزگىلىكتىڭ ءدانىن ەگەدى» دەگەن حالىق دانالىعى بار. ال ىزگىلىك وتباسىنان باستالادى. وتباسىنداعى مەيىرىم, شاتتىق, جىلىلىقتى بويىنا سىڭىرگەن بالانىڭ بولاشاعى جارقىن, ەلىنە بەرەرى مول بولماق. عابيت مۇسىرەپوۆ ايتقانداي, «قازاق ايەلى از عانا جاردەم بەرگەنىڭدى ۇمىتپايدى, تەزىرەك ەسەلەپ قايتارۋعا تىرىسادى». ايەلگە كورسەتىلگەن قولداۋ, كۇللى قوعامدى وزگەرتۋگە سەپتىگىن تيگىزەرى انىق.
قاراكوز سۇلەيمەنوۆا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
