جاقىندا الەۋمەتتىك جەلىدەن تۇركىستان وبلىسىنىڭ قوعام بەلسەندىسى ءومىر شىنىبەك ۇلى باستاعان بىرقاتار ازامات تەرىسكەيدەگى وبلىستاردى ارالاپ جۇرگەنىن بايقادىق. ولار قوستاناي, اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا بولىپتى. ءسويتىپ ەل-جەرمەن تانىسىپ, كۇنگەيدەن تەرىسكەيگە كوشىپ كەلگەن ازاماتتاردىڭ جاي-كۇيىن ءوز كوزدەرىمەن كورسە كەرەك. ءارى ەل ىشىندەگى كوشى-قون ماسەلەسىنىڭ ءبىراز تۇيتكىلدەرى مەن جاقسى ىستەرىن دە كوڭىلگە تۇيگەنى انىق. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, تەرىسكەيدى ارالاپ قايتقان بۇل ازاماتتار وزدەرى تۇراتىن وڭىرلەرگە بارعان سوڭ بۇقارانى ۇگىتتەيتىنى ءسوزسىز. ويتكەنى ەل ىشىنەن شىققان ازاماتتارعا حالىقتىڭ سەنىمى الدەقايدا جوعارى بولادى. تەرىسكەيدى ارالاپ قايتقان ازاماتتار ەستىگەنىن ەمەس, كورگەنىن ايتادى. ءسويتىپ قونىس اۋدارۋدىڭ «قىزىعى مەن شىجىعىن» كورشى-قولاڭ, دوس-جاران, تامىر-تانىس ەستيدى, بالكىم ولاردىڭ اراسىنان دا تەرىسكەيگە كوشكىسى كەلەتىندەر تابىلار.
جالپى, ەلدەگى ىشكى كوشى-قون – ستراتەگيالىق باعىتتاردىڭ ءبىرى. ارينە ۋربانيزاتسيا ءۇردىسى قارقىندى ءجۇرىپ جاتقان كەزدە, ادامداردى ماجبۇرلەپ كوشىرە المايتىن زاماندا ىشكى كوشى-قوندى ءتۇرلى تەتىكتەر ارقىلى رەتتەۋ وتە وزەكتى بولماق. قاراشاسىن قيىر ولكەلەرگە اتتاندىرۋ ءداستۇرى ەجەلدەن بار. الىپ يمپەريالار سولاي قۇرىلسا كەرەك. وزگەنى قايدام, رەسەي تاريحىندا بۇعان مىسال جەتىپ-ارتىلادى. ءبىزدىڭ دە بابالار قونىس پەن ءورىس ىزدەپ ءجۇرىپ, وسىناۋ ۇلان-عايىر جەرگە يەلىك ەتسە كەرەك. بىلەتىندەر وعان ءبىراز مىسال ايتادى. ماسەلەن, قازاق حاندىعى تۇسىندا, شامامەن 1722 جىلدان باستاپ قازاق رۋلارى ماڭعىستاۋ جەرىنە قاراي اعىلعان دەيتىن دەرەك كەزدەسەدى. كەيىن جوڭعار حاندىعى تاريح ساحناسىنان وشكەن سوڭ قازاق تايپالارى ابىلاي حاننىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ەجەلگى مەكەن – التاي مەن تارباعاتايعا, ىلەنىڭ باستاۋىنا قاراي كوشىپ, سول جەرلەردى قايتادان مەكەن ەتە باستاعان كورىنەدى. مۇنداي كوشتى ادەتتە قونىس اۋدارۋ دەيدى. بۇل ءبىزدىڭ بابالاردىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتا ۇيىمداستىرعان قونىس اۋدارۋلارى. الايدا, ۇلى دالاعا قيىردان قونىس اۋدارىپ كەلگەندەر دە از ەمەس ەدى. پاتشالىق رەسەي زامانىندا دا, كەڭەس وداعى كەزىندە دە ءبىزدىڭ ولكەگە قونىس اۋدارۋشىلار از بولعان جوق. قازاق «قارا شەكپەندىلەر» دەپ اتاپ كەتكەن ورىس شارۋالارى پاتشا بيلىگى تۇسىندا اعىلسا, كەڭەس وداعى جىلدارىندا تىڭ يگەرۋشىلەر كەلگەن-ءدى.
پاتشالىق رەسەي كەزىندە قونىس اۋدارعاندارعا ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر جاسالدى. ماسەلەن, 1868 جىلى جەتىسۋ وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى گ. كولپاكوۆسكي ايماققا جاڭادان قونىستانۋشى شارۋالارعا ارنالعان ەرەجە جاساتتى. سول ەرەجە بويىنشا جەتىسۋعا كەلگەن شارۋا وتباسىنىڭ ءار مۇشەسىنە ءاۋ باستا 30 دەسياتينادان جەر بەرىپ, 15 جىل سالىقتان بوساتتى, پايىزسىز نەسيە بەردى. ارينە كەيىن بۇل ەرەجە وزگەردى. جەڭىلدىكتەر ازايدى. بىراق ءبارىبىر ءبىزدىڭ دالاعا وزگەلەر مولىنان كەلدى. تۋىپ-وسكەن جەرلەرىن, باۋىر باسقان مەكەندەرىن تاستاپ, قازاقتىڭ دالاسىن «يگەرۋگە» كەلدى. تەك 1870-1914 جىلدارى ەلىمىزگە 1,4 ملن شارۋا كوشىپ كەلىپ, تۇراقتى قونىستانىپتى. جاڭادان قونىستانعاندار پاتشا بيلىگىنىڭ كومەگىمەن 45 ملن دەسياتينا جەردى بايىرعى تۇرعىنداردان تارتىپ الىپتى. ەگەر ءار دەسياتنينانىڭ 1,1 گەكتار ەكەنىن ەسكەرسەك, ءبىر جارىم عاسىر بۇرىنعى كوشى-قوندى سول داۋىردەگى بيلىكتىڭ قانشالىقتى قولداعانىن اڭعارۋعا بولادى.
ياعني, ىشكى-كوشى قون مەن ازاماتتاردىڭ ءبىر جەردەن كەلەسى ءبىر ايماققا قونىس اۋدارۋدى سول كەزدە ستراتەگيالىق ماقسات – وتارلاۋ ءۇشىن قولداندى. قازىر وتارلاۋ بولماسا دا, قونىس اۋدارۋشىلار «جۇمساق كۇش», ىقپال ەتۋشى تەتىك. الايدا, ءبىز ەل تۇرعىندارىنىڭ ءبىراز بولىگى ءبىر ايماقتان ەكىنشى ولكەگە قونىستانسا ەكەن دەيمىز. ۇقساستىق – ادامداردىڭ جاڭا ولكەگە قونىس اۋدارۋىندا عانا. ايىرماشىلىق – بۇرىنعىلار جەرىمىزدى «يگەرەمىز» دەپ كەلگەن, ءبىز ءوز دالامىزدىڭ يگىلىگىن كورسەك دەيمىز. ءبىز ەلدەگى ىشكى كوشى-قوندى ەڭبەك نارىعىنداعى تەڭدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ, وڭىرلەر اراسىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ايىرماشىلىقتى جويۋ, ازاماتتاردى ەڭبەكپەن قامتۋ, شەكارالىق وڭىرلەردى دامىتۋ ماقساتىندا پايدالانباق نيەتتەمىز. سوندىقتان كۇنگەيدەن تەرىسكەيگە قاراي بەت تۇزەگەن كوشتى ناسيحاتتاۋ, قونىس اۋدارعان ازاماتتاردىڭ جاي-كۇيىن باقىلاپ وتىرۋ, جاڭا مەكەنگە جەرسىنىپ كەتۋىنە قولعابىس جاساۋ ءوڭىر حالقىنا دا, بىزگە دە ماڭىزدى.
