سوندىقتان دا قازىرگى تاڭدا وبلىستا اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن كەم دەگەندە 2,5 ەسەگە دەيىن كوتەرۋ ماقساتى العا قويىلىپ وتىر. بۇل ءۇشىن 2025 جىلعا دەيىنگى وبلىستىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىن دامىتۋ باعدارلاماسى قابىلداندى. وسى ارنايى باعدارلامانىڭ شەڭبەرىندە الداعى جىلدارى جالپى قۇنى 200 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 200 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلگەن. ءسوز جوق, بۇل – اسا اۋقىمدى ءىس. وسى ورايدا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى اۋقىمىنداعى ينۆەستيتسيالىق تارتىلىمدىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ شارالارى بەلگىلەندى. بۇگىنگى تاڭدا ءوڭىدىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارى «Kazakh Invest» ۇلتتىق كومپانياسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, شەتەلدىك ينۆەستورلاردى اتالعان سالاداعى جوبالارعا تارتۋ جۇمىستارىن قاراستىرىپ وتىر.
بەينەلەپ ايتار بولساق, اۋىل شارۋاشىلىعىن قوس قاناتتى سالا دەسە دە بولادى. ياعني, ونىڭ ءبىر قاناتى ەگىن, وسىمدىك, باۋ-باقشا شارۋاشىلىعى دەسەك, ەكىنشى قاناتى مال شارۋاشىلىعى بولىپ سانالادى. وڭىردەگى ەگىستىكتىڭ جاي-كۇيىنە كەلەر بولساق, قازىرگى كۇنى ونىڭ كولەمى 650 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى. بۇل وتكەن جىلعى دەڭگەيدەن 11 پايىزعا ارتىق. سونداي-اق مۇنىڭ ءوزى رەسپۋبليكانىڭ باتىس وڭىرىندەگى ەڭ جوعارعى كورسەتكىش ەكەنىن ايتا كەتكەننىڭ ارتىقشىلىعى جوق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وبلىستا ءداندى داقىلداردان مول ءونىم الۋدىڭ بارلىق تاسىلدەرى ويلاستىرىلعان. ءارى قازىرگى زاماناۋي وزىق تەحنيكالاردى پايدالانا وتىرىپ, نار تاۋەكەلگە نەگىزدەلگەن جەر جاعدايىندا ءار گەكتاردان الىناتىن ءونىم مولشەرىن كەمىتپەۋدىڭ بارلىق جولدارى قاراستىرىلعان.
ال وبلىستا مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ ءىسىنىڭ جاي-كۇيىنە كەلسەك, بۇل باعىتتا ورتاعا سالار ويلار دا, بىرلەسىپ اتقاراتىن ىستەر دە جەتكىلىكتى. سوندىقتان دا بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ باستى جەلىسىن وسى ارناعا قاراي بۇرعاندى ءجون كورىپ وتىرمىز. ونىڭ ۇستىنە وتكەن سارسەنبىنىڭ ءساتتى كۇنى مارتوك اۋدانىنداعى «راداگرو» جشس-ءنىڭ بازاسىندا «اقتوبە» وبلىسىندا مال شارۋاشىلىعى, مال ازىعى جانە كوكونىس ءوندىرىسىنىڭ دامۋى» دەگەن تاقىرىپتا كوشپەلى سەمينار وتكىزىلگەن بولاتىن. وسى القالى جيىن ۇستىندە ايتىلعان ۇتىمدى ۇسىنىستار سالانىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى جونىندەگى ءتۇيىندى ماسەلەلەردى ودان ءارى شيراتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى دەۋگە بولادى.
تۇتاستاي العاندا, بيىلعى جىلدان باستاپ وبلىستا وسىنداي باعىتتاعى سالالىق سەمينارلاردى وتكىزۋ ءۇردىس پەن تاجىريبەگە ەنگىزىلە باستادى. مۇنىڭ قاجەتتىلىگى نەدە؟ بۇل ساۋالعا مارتوك اۋدانىنىڭ كەڭساحارا اۋىلىندا وتكىزىلگەن كوشپەلى سەميناردىڭ باسىندا ءسوز العان اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى وڭداسىن ورازالين تولىققاندى جاۋاپ قايتاردى. ءوڭىر باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, سالا وكىلدەرىنىڭ وسىنداي باسقوسۋىنىڭ ەكى جاقتى پايداسى مەن ءتيىمدى تۇستارى بار. بىرىنشىدەن, شارانى وسىلاي ۇيىمداستىرۋ ارقىلى مال ءوسىرۋ ىسىندەگى اقپاراتتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ اۋقىمى مەن ءورىسىن كەڭەيتۋ مۇمكىندىگى تۋادى. ەكىنشىدەن, وسى ارقىلى ءوزارا تاجىريبە الماسۋعا دا كەڭ جول اشىلادى. ءارى اۋىلدا جاساقتالعان اۋديتوريا اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى مەن قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ جۇزدەگەن وكىلدەرىن, اۋىل, اۋدان اكىمدەرى مەن وبلىستىق باسقارمالار باسشىلارىنىڭ باسىن قوسقانىن ەسكەرسەك, ونىڭ ىقپال ەتۋ اۋماعى الداعى ۋاقىتتا ودان ءارى كەڭەيە تۇسپەك.
سەمينار كەزىندە كوڭىلگە قونىمدى بولعان ءبىر جاعىمدى جايتتى ايتا كەتكەن ءجون. بۇل ەڭ الدىمەن ۇساق, قاتارداعى شارۋاشىلىق يەلەرىنە كوپ پايداسىن تيگىزە العاندىعى. ايتالىق, جەكە شارۋاشىلىقپەن اينالىسۋدى جاڭا باستاعانداردىڭ اراسىندا سۋبسيديانى قالاي الۋ مەن پايدالانۋ ءتارتىبىن بىلمەيتىندەردىڭ كەزدەسۋى ابدەن مۇمكىن. وسى سيپاتتاعى سۇراقتار قويىلعان كەزدە ونىڭ بارىنە سالا جەتەكشىلەرى مەن ماماندارى تاراپىنان تايعا تاڭبا باسقانداي انىق جاۋاپتار قايتارىلدى.
ايتالىق, سەميناردا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مال شارۋاشىلىعى دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى ەركەبۇلان احمەتوۆتىڭ بايانداماسىنان كەيىن وعان سەمينارعا قاتىسۋشىلار تاراپىنان ءارتۇرلى سۇراقتار قارشا بوراپ قويا بەردى. سولاردىڭ بىرقاتارى الگىندە ايتىلعانداي جوعارى سالالىق وكىلەتتى ورگاندار تاراپىنان سۋبسيديانى وڭىرلەرگە قالاي تولەۋ, اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەردىڭ سۇرانىستارىن قالاي وتەۋ تۇرعىسىنان تۋىندادى.
ورتاعا سالىنعان وي-پىكىرلەردى ءبىر جۇيەگە تۇسىرگەن كەزدە ونىڭ جاي-جاپسارى تومەندەگىدەي بولىپ شىعادى. راس, مال وسىرۋمەن اينالىساتىن شارۋا قوجالىقتارى مەن سەرىكتەستىكتەرگە سۋبسيديا تولەۋ جۇيەسىندە بۇعان دەيىن جيناقتالىپ قالعان تۇيتكىلدەر جوق ەمەس. بۇعان اسەر ەتكەن فاكتورلاردىڭ ءبىرى وسى كەزگە دەيىن دەمەۋقارجى تولەۋ ىسىمەن شۇعىلدانىپ كەلگەن «قولداۋ» ينستيتۋتى قۇرىلىمىنىڭ مال شارۋاشىلىعى سالاسىنا سۋبسيديا تاراتۋداعى يكەمسىزدىگى, ورالىمدىلىق كورسەتۋدىڭ ورنىنا وراشولاقتىق تانىتقاندىعى. سوندىقتان دا بيىلعى ماۋسىم ايىنان اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر ءۇشىن سۋبسيديالاۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەسى قولدانىسقا ەنگىزىلگەن.
– بۇل ءتاسىل ءارى يكەمدى, ءارى وڭتايلى. مۇنداي جاعدايدا قاعازباستىلىققا, سونداي-اق اۋداندار مەن وبلىس ورتالىعىنا ەسىل ۋاقىتتى زايا كەتىرىپ قايتا-قايتا شاپقىلاۋعا جول بەرىلمەيدى, – دەيدى دەپارتامەنت باسشىسى ە.احمەتوۆ.
اقتوبە وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى قۇسايىن سارسەنبايدىڭ ايتۋىنشا, سۋبسيديا الۋ ءۇشىن وڭىردەگى شارۋا قوجالىقتارى تاراپىنان 4,9 ملرد تەڭگەگە سۇرانىس بەرىلگەن. ايتسە دە, بۇگىنگى بىرقاتار وزگەرىستەرگە بايلانىستى بۇل سۇرانىستار كولەمى تەك كۇزگە قاراي قاناعاتتاندىرىلماق. ال بۇگىنگە دەيىن وڭىردەگى 309 شارۋاشىلىققا سۋبسيديا اۋدارىلعان. بۇگىندە وبلىستا قولداۋ قارجىسىن الۋعا تاعى دا قوسىمشا وتىنىمدەر تۇسۋدە. بۇل سۇرانىستار قاناعاتتاندىرىلسا, وبلىستا مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ تاعى ءبىر نەگىزى قالانباق. سونىڭ ناتيجەسىندە مال سانى مەن وندىرىلەتىن ءونىم كولەمى دە ۇلعايا تۇسپەك.
مال شارۋاشىلىعى ورگە باسۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن قۇنارلى مال ازىعىن جاساقتاۋ ماسەلەسى شەشىمىن تابۋعا ءتيىس. سەميناردا كوتەرىلگەن باستى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى وسى توڭىرەكتە ءوربىدى. بۇل جونىندە مارتوك اۋدانىنداعى «Milker» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى بىرقاتار جايتتى ورتاعا تاستادى. اتالعان وتاندىق كاسىپورىن قۇراما جەمدى ءوندىرۋ, وڭدەۋ جانە ساقتاۋ جۇمىستارىمەن اينالىسادى.
– بۇگىندە ءبىز قۇراما جەم زاۋىتىن سالىپ جاتىرمىز. مۇنداعى باستى ماقسات – «ايس» كومپانياسىنىڭ يەلىگىندەگى مالداردى قۇنارلى ازىقپەن تولىقتاي قامتۋ. وعان قوسا, وزىمىزدەن ارتىلعان ونىمدەردى شەتەلدەرگە ەكسپورتقا شىعارماقپىز, – دەدى ول.
ساراپشى ماماندار سەرىكتەستىكتە ازىرلەنەتىن مال ازىعى ساپالىق قاسيەتى مەن جۇعىمدىلىعى تۇرعىسىنان تاۋارلى ءسۇت فيرماسىنداعى انالىق مالدارعا قاجەتتى بارلىق نورمالار مەن تالاپتارعا تولىقتاي سايكەس كەلەتىنىن ايتادى. بۇعان دەيىنگى جىلداردا مۇنداعى مال وسىرۋشىلەر سۋارىلمايتىن, شولەيتتى جەرلەردەگى ەگىستىك ونىمدەرى مەن شوپتەرىن مال ازىعىنا پايدالانىپ كەلىپتى. بۇگىندە تيىمدىلىگى تومەن مۇنداي تاجىريبەدەن تولىقتاي باس تارتىلعان. شارۋاشىلىق جەتەكشىلەرى جىلما-جىل مال سانىن وسىرە كەلىپ سوعان جەتكىلىكتى قۇنارلى مال ازىعىن ازىرلەۋ ءىسىن ءبىر-بىرىمەن ۇشتاستىرا ازىرلەۋدە. بۇدان ەكى جىل بۇرىن ولار سۋارمالى تاسىلمەن 1800 گەكتار القاپقا تۇيىرشىكتەلگەن جوڭىشقا ءوسىرۋ جونىندەگى جوبانى قولعا الىپتى. ونىڭ جالپى قۇنى 2,5 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. سونداي-اق وسى جوبا شەڭبەرىندە 18 زاماناۋي ەۋروپالىق ستاندارتتاعى سۋارۋ ماشينالارى ساتىلىپ الىنعان. جوڭىشقانى تۇيىرشىكتەۋگە ارنالعان «كال» اتتى قوندىرعىنىڭ دا ورنى بولەك. بيىلعى قازان ايىنىڭ باسىندا ىسكە قوسىلاتىن قۇراما جەم زاۋىتىنىڭ وڭدىرىستىك قۋاتى جىلىنا 16 600 توننا قۇنارلى ءوڭىم شىعارۋعا لايىقتالعان. «Milker» جشس-دە وڭدىرىلگەن ونىمدەر تاياۋ جانە الىس شەتەلدەرگە, سونىڭ ىشىندە رەسەي مەن يرانعا, باتىس ەۋروپا ەلدەرىنە ەكسپورتتالادى دەپ كۇتىلۋدە. بۇل جەردە ءىرى جانە شىرىندى مال ازىعىن ءوندىرۋ جۇمىستارى ءبىر مەزگىلدە قاتار اتقارىلىپ جاتقانى ىلكىمدىلىكتىڭ بەلگىسى ەكەنى انىق.
سالالىق سەمينار كەزىندە وبلىستاعى شاعىن جانە ورتاشا سالالىق قۇرىلىمدار مەن كوكونىس وسىرۋشىلەر دە ويداعىداي ءونىم الىپ جۇرگەنى تىلگە تيەك ەتىلدى. بۇل جونىندە قوبدا اۋدانىنىڭ اكىمى مەيرامبەك شەرماعانبەت ايتىپ بەردى. كەڭساحارا اۋىلىنىڭ ىرگەسىندەگى «راداگرو» جشس مال ازىعىن ازىرلەۋ جانە وزدەرىنە قاراستى القاپتاردا ارپا, سۋدان ءشوبى, كۇزدىك بيداي جانە سۋارمالى جۇگەرى ەگۋمەن اينالىسادى. وسىرىلگەن ونىمدەر نەگىزىنەن مال ازىعىن ازىرلەۋگە پايدالانىلادى.
– مەملەكەتتەن بەرىلەتىن قارجىلاي كومەك ارقىلى تەحنيكالىق جابدىقتار مەن تىڭايتقىشتار الۋعا قول جەتكىزدىك, – دەيدى سەرىكتەستىكتىڭ اگرونومى مۇراتبەك المۇقانوۆ.
«راداگرو» جشس اسا ۇلكەن شارۋاشىلىق ەمەس ەكەنىن ايتا كەتەيىك. ايتسە دە, ولار مەملەكەتتىڭ قارجىلاي قولداۋىمەن ءوز ەڭبەكتەرىنە ارقا سۇيەپ, ءاۋ باستاعى 50 باس ءسۇتتى تۇقىمدى دالانىڭ قىزىل سيىرىن بۇگىندە 180 باسقا جەتكىزىپتى. وسىلايشا, كۇنىنە 3000 تونناعا دەيىن ءسۇت وندىرۋدە. ءارى سەرىكتەستىك مۇشەلەرى سۋارمالى القاپتار كولەمىن ۇلعايتۋ ارقىلى مال ازىعىن ازىرلەۋ كولەمىن دە ەداۋىر كوتەرگەن.
تۇتاستاي العاندا قازىر وبلىستا سۋارمالى جەر كولەمى 30 مىڭ گەكتارعا جەتكىزىلگەن. بۇل كورسەتكىشكە ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ قاراجاتتارى ەسەبىنەن قول جەتكىزىلىپتى. 2020 جىلى تاعى دا سۋارمالى جەرلەردىڭ اۋماعى 10,6 مىڭ گەكتارعا كەڭەيمەك. سوندا 40 مىڭ گەكتار القاپ باياعى كەڭەستىك كەزەڭدەگى اقتوبە وبلىسىنداعى سۋارمالى جەردىڭ كولەمىنە تەڭ بولىپ شىعادى. تالاس جوق, بۇل قازىرگى كەزەڭدە ءبىرشاما اۋقىمدى ءىس بولماق.
– بۇگىنگى نارىقتىق قارىم-قاتىناستار كەزەڭىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى تازا بيزنەستىڭ ءوزى. بۇلاي دەۋىمىزدىڭ باستى سەبەبى, سالانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن شارۋاشىلىق يەلەرى ەڭ الدىمەن تابىس تابۋى قاجەت. ولار سالانىڭ وزدەرى ىڭعايلى دەپ تاپقان ءتۇرىن وندىرىستىك جولعا قويۋ ارقىلى تۇرعىندارعا جۇمىس ورىندارىن تاۋىپ بەرسە, نۇر ۇستىنە نۇر! مۇنىڭ ار جاعىندا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋى مەن ەلىمىزدىڭ سالىقتىق الەۋەتىن كوتەرۋگە قوسىلاتىن ۇلەس تە بار. سونىڭ ءبارى تۇتاسا كەلگەندە, ەل بەسىگى اتالعان اۋىلداردا تابىستىڭ جاڭا تاسقىنى پايدا بولۋىنا اسەر ەتپەك. بۇگىنگى سەميناردىڭ باستى ماقساتىنىڭ ءبىرى دە اۋىل ەڭبەككەرلەرىن پايداسى مول ىسكە جۇمىلدىرۋ, – دەدى كوشپەلى سالالىق سەميناردى قورىتىندىلاۋ ساتىندە اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى وڭداسىن ورازالين.
ءبىز وسى ويلى تۇيىنمەن بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ نۇكتەسىن قويعاندى ءجون كوردىك.
اقتوبە
