مالىمەت كىمنىڭ قولىندا؟
رەسەي استاناسىنداعى مەترو جەلىسى بيزنەسمەندەر ءۇشىن «ماي شەلپەككە» اينالعالى قاشان؟! كۇنىنە ماسكەۋ مەتروسىن 7 ملن-داي ادام پايدالانادى. ال قاربالاس كۇندەردە بۇل كورسەتكىش
9 ملن ادامعا جەتەدى ەكەن. ەندى بۇل سانعا قاراپ قىزمەت كورسەتۋ لاندشافتىنىڭ اۋقىمىن باعامداي بەرىڭىز. ونىڭ ۇستىنە وتكەن جىلى جاڭا 15 ستانسا پايدالانۋعا بەرىلىپتى. ترانسپورتتىق ينفراقۇرىلىمنىڭ كولەمى ۇلعايعان سايىن, سۇرانىستىڭ دا ارتارى انىق. وسىنى ەسكەرگەن مەتروپوليتەن كاسسالىق مالىمەتتەرگە قىزمەت كورسەتۋگە بايلانىستى ساۋدا وتكىزۋدى ۇيعارعان. ناتيجەسىندە ofd.ru برەندىمەن جۇمىس ىستەيتىن «پەتەر-سەرۆيس سپەتستەحنولوگي» كومپانياسى جەڭىمپاز بولدى. ربك اگەنتتىگىنە سەنسەك, بۇل كومپانيا ميللياردەر الىشەر وسمانوۆقا تيەسىلى «USM Holdings-ءتىڭ» قۇرامىنا كىرەدى. سونداعى جولاۋشىلاردىڭ كۇدىگى نەدە؟ ناقتىراق ايتساق, ۇتىپ شىققان مەردىگەر تەك كاسسالىق مالىمەتتى ساراپتاۋمەن شەكتەلىپ قالماق ەمەس. كومپانيا مەترونىڭ فيسكالدى دەرەكتەرىنىڭ نەگىزىندە بيزنەسىن كەڭەيتىپ, نارىقتى جاۋلاماق. بۇل دەگەنىمىز ءار جولاۋشىعا قاتىستى اقپاراتتىڭ باقىلاۋدا بولاتىنىن بىلدىرسە كەرەك.
گاپتىڭ ءبارى وسىندا جاتىر. ارتىنشا ماسكەۋ مەتروپوليتەنى بىردە-ءبىر مالىمەت كوممەرتسيالىق ماقساتتا مەردىگەرگە بەرىلمەيدى دەپ اقتالۋعا تىرىسقان-دى. الايدا, كاسساداعى قىزمەتتەردى ofd.ru كورسەتەتىنىن ەسكەرسەك, بۇعان ماسكەۋلىكتەر اسا يلانعان جوق. كورشىلەس ەلدىڭ باي-ماناپتارى Big data-نىڭ (ۇلكەن دەرەكتەر) ارتىقشىلىعىن وسىلاي كورۋدە. قوش, بۇل تەحنولوگياعا قاتىستى داۋ-داماي مۇنىمەن بىتپەيدى.
ۇلكەن دەرەكتەر نارىعى جىل سايىن 35%-عا وسۋدە
ايتسە دە, ونىڭ باسىمدىقتارىن دا ەسەپتەن شىعارۋعا بولمايدى. الدىمەن «Big data» ۇعىمىنا توقتالايىق. بۇل – قۇرىلىمدى جانە بەيقۇرىلىمدى سان الۋان ۇلكەن كولەمدەگى دەرەكتى كولدەنەڭنەن كەڭەيتىلگەن باعدارلامالاۋ قۇرالدارىمەن ءتيىمدى وڭدەۋ. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, كەز كەلگەن اۋقىمدى مالىمەتتى جىلدام ساراپتاۋ تەحنولوگياسى. قازىر ونىڭ ەنگىزىلمەگەن سالاسى جوقتىڭ قاسى. 2000 جىلداردىڭ باسىندا پايدا بولعان تىڭ قۇرال ءداستۇرلى مالىمەتتەردى باسقارۋ جۇيەسىن الماستىرىپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق فەنومەن رەتىندە باعالاندى. ۇلكەن دەرەكتەر اناليتيكاسىنا سۇرانىس اسىرەسە زاماناۋي بيزنەستە قاتتى بايقالۋدا. Frost & Sullivan كونسالتينگتىك اگەنتتىگى 2021 جىلى BDA-نىڭ (Big Data Analytics) الەمدىك نارىقتاعى جالپى كولەمى 67,2 ملرد اقش دوللارىنا جەتەدى دەپ باعالاۋدا. قازىر جىل سايىنعى ءوسىم ديناميكاسى 35%-دى قۇراپ وتىر. حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ ەسەبىنشە, ءوندىرىس, قارجى, دەنساۋلىق ساقتاۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, سونداي-اق بولشەك ساۋدا سەكتورى اتالعان نارىقتىڭ باستى سەگمەنتىنە اينالادى. ەرەكشەلىگى سول, Big data اناليتيكاسى كولەمدى, كۇردەلى ياكي قۇرىلىمسىز مالىمەتتى ساراپتاۋمەن قاتار وندىرىستىك ينديكاتوردى جانە شىعىندى ازايتۋدى بولجاپ, قۇندى اقپاراتتى انىقتاۋ مۇمكىندىگىنە يە. ساراپشىلار ونەركاسىپتىك جانە باسقا دا ءوندىرىس سالاسىندا BDA-عا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى وسكەنىن ايتادى. سەبەبى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرىپ, رەسۋرستاردى وڭتايلاندىرۋ كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماسەلە. بۇل يندۋستريا 4.0 تۇجىرىمداماسىندا ايقىندالعان.
قازىر بولشەك ساۋدا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, بانك جانە قارجى سالالارىندا BDA تەحنولوگياسى كەڭ قولدانىستا. جاقىن بولاشاقتا ونىڭ اۋقىمى جەكەلەگەن قىزمەت تۇرلەرىن دە قامتىماق. ازيا-تىنىق مۇحيت ايماعىنداعى دامۋشى مەملەكەتتەردە قورشاعان ورتانى قورعاۋ باعىتىندا وعان دەگەن قاجەتتىلىك ءتىپتى ەسەلەنۋى ىقتيمال.
ماماندار دەرەكتەر ساراپتاماسى تۇتىنۋشىلاردىڭ سۇرانىسىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە جول اشاتىنىنا سەنىمدى. ونىڭ ىشىندە سمارت-بانكينگتىڭ ورنى بولەك. قارجىلىق سەگمەنتتە Big data قىزمەتتەردى دەربەستەندىرۋ, كليەنتتەردى جوعالتۋدى بولجاۋ, الاياقتىق ارەكەتتى اشكەرەلەۋ سىندى بىرقاتار ءىستى تىندىرۋعا سەپتەسىپ كەلەدى. سول سەكىلدى جەكەلەگەن كومپانيالار ءارى مەملەكەتتىك ۇيىمدار ۇلكەن مالىمەتتەر تەحنولوگياسىن ەكولوگيالىق تاۋەكەلدەردى باعالاۋ, تابيعي قورلاردى وڭتايلى پايدالانۋ مەن ەكولوگيالىق تالاپتاردى ساقتاۋ بويىنشا قولدانىپ ءجۇر. اتاپ ايتقاندا, World Resource Institute ۇيىمى Google كومپانياسىمەن بىرلەسىپ امازونياداعى ورماندى قورعاۋعا ارنالعان جوبانى قولعا الىپتى. ناتيجەسىندە جاسىل بەلدەۋدىڭ ەكولوگيالىق احۋالى 80 پايىزعا جاقساردى.
اۋزى دۋالى ساراپشىلار 2025 جىلعا قاراي ۇلكەن دەرەكتەر اناليتيكاسىنىڭ ەنبەگەن سالالارى مەن ىسكە اسپاعان جوبالارى قالمايدى دەگەن پىكىردە. ول شىنايى ۋاقىتتاعى تاۋەكەلدەردى باسقارۋدان باستاپ بلوكچەين-تالداۋ جانە ساراپتالاتىن نىساندارعا قاشىقتىقتان مونيتورينگ جۇرگىزۋگە دەيىن قامتيدى.
قۇقىقتىق نورمادان دەربەس جۇيە
– مەترونى الىپ قارايىق. وندا كارتوچكانىڭ ترانزاكتسيالارى جولاۋشىلاردىڭ اعىنى, كوبەيۋى مەن ازايۋىنان بولەك جەكە باسقا قاتىستى مالىمەت جوق. بىراق ونى اناليتيك تىكەلەي نەمەسە جاناما ادىسپەن وقىپ الۋى مۇمكىن. مىسالى, وندا باسقا بازا بولۋى مۇمكىن. ايتالىق, كەسكىن-كەلبەت بازاسى. بەينەباقىلاۋ جۇيەسىمەن كەز كەلگەن جولاۋشىنى انىقتاۋعا بولادى. قىسقاشا ايتقاندا, Big data قابىلەتتىڭ شارۋاسى. ۇلكەن دەرەكتەر قورى – اناليتيكالىق قابىلەت. مالىمەتتەن مالىمەت شىعارۋ, وقي ءبىلۋ, ساراپتاۋ جانە اتومدىق بولشەكتەرگە جىكتەي ءبىلۋ قاجەت. مىسالى, سول اقپاراتتى ساتىپ العان ادام مەتروداعى اسحانالاردا قانداي تاعامدارعا سۇرانىستىڭ جوعارى ەكەنىن بولجاي الادى. جولاۋشىلاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرى مەن كەلبەتتەرىن ەسكەرىپ قىزمەت كورسەتۋدى جاقسارتۋدىڭ امالدارىن ويلاستىرۋىنا بولادى, – دەيدى قازاقستاندىق IT-مامانى ەرلان وسپان.
دەسەك تە زاماناۋي تالداۋ جۇيەسىنە قاتىستى ساياسي جانجالدىڭ دا ورىن العانى ەسىمىزدە. اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ ەلەكتورالدى ناۋقاندا بريتاندىق Cambridge Analytica كومپانياسىنىڭ قىزمەتىنە جۇگىنگەنى تۋرالى امەريكادا ەڭكەيگەن قارتتان, ەڭبەكتەگەن بالاعا دەيىن بىلەدى دەسەك قاتەلەسپەسپىز.
– انىقتالعانداي, بۇل كومپانيا فەيسبۋكتەگى ەداۋىر دەرەكتەردى ساتىپ العان ەكەن. سايلاۋ بارىسىندا وسى مالىمەتتەردىڭ نەگىزىندە قۇراما شتاتتاردى اۋداندارعا ءبولدى. سوعان سايكەس قانداي وڭىرلەردە ليبەرال دەموكراتتار, رەسپۋبليكالىقتار تۇراتىنىن, سونداي-اق افروامەريكالىقتار مەن لاتىنامەريكالىقتاردىڭ كوپ شوعىرلانعان ايماقتارىن انىقتاپ الدى. بۇل مالىمەتتەردى ەسەپكە الا وتىرىپ, امەريكالىقتاردىڭ نەنى قالايتىنىن ساراپتاپ شىقتى. كوردىڭىز بە, وسى ارقىلى ءار وڭىردە حالىقتىڭ بولمىسى جانە سۇرانىسىنا ساي ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزىلدى. ءسويتىپ ترامپ ۇپايىن تۇگەندەپ الدى. دەمەك, شاشىلىپ جاتقان مالىمەتتەن وزىنە قاجەتتى اقپاراتتى جيناقتاپ الدى. بۇل تەحنيكالىق تۇرعىدا دالەلدەنگەن. ءبىر قىزىعى, سايلاۋدىڭ ەرەجەلەرى بۇزىلدى دەگەنمەن, زاڭعا قايشى فاكتىلەر تابىلمادى. Big data-نىڭ ارتىقشىلىعى وسىندا. ول قۇقىقتىق نورمالارعا نەگىزدەلمەگەن, بىراق زاڭنامالىق تالاپتارعا دا قايشى ەمەس, – دەدى ەرلان وسپان.
دەگەنمەن بۇل جاعداي فەيسبۋككە اۋىر ءتيدى. ارتىنشا اتالعان الەۋمەتتىك جەلىنىڭ قۇندى قاعازدارىنىڭ باعاسى 7%-عا قۇلدىراپ, باس قۇرىلتايشى مارك تسۋكەربەرگتىڭ كاپيتالى كەم دەگەندە 6 ملرد دوللارعا ازايعان-دى. ول از بولعانداي, امەريكا حالقىنىڭ 51%-ى فەيسبۋككە سەنبەيتىنىن ءبىلدىرىپ, جاپپاي اككاۋنتارىن وشىرۋگە كوشتى. م.تسۋكەربەرگتى سىناۋشىلاردىڭ قاتارىندا ايگىلى كاسىپكەر يلون ماسك پەن Apple كورپوراتسياسىنىڭ باسشىسى تيم كۋك سىندى بەلدى تۇلعالار بولدى.
سول سەكىلدى جۋىردا Apple-دىڭ تاعى ءبىر بەلدى وكىلى ستيۆ ۆوزنياك TMZ سايتىنا بەرگەن سۇحباتىندا جەلى قولدانۋشىلارىن فب-مەن قوش ايتىسۋعا شاقىردى. ونىڭ پىكىرىنشە, كوپتەگەن تەحنولوگيالىق كومپانيالار جەكە اككاۋنتتاعى دەرەكتەردى جيناۋدى ۇدەتە تۇسكەن. قۇپيالىق پەن جەكە ادامنىڭ حاقىن الەۋمەتتىك كەڭىستىك قورعاي المايتىن دەڭگەيگە ءتۇستى. سوندىقتان ودان ءبىرجولاتا قۇتىلعان دۇرىس دەپ ەسەپتەيدى س.ۆوزنياك.
قازاقستاندا Big data جەتىپ ارتىلادى
باتىستا Big data 2000 جىلداردىڭ باسىندا تانىمال بولسا, قازاقستاندا بۇل تەحنولوگيالىق ترەند جايلى 2016 جىلى ايتىلا باستادى. بىراق بۇگىنگە دەيىن بىردە-ءبىر اۋقىمدى جوبا جۇزەگە اسىرىلعان جوق. تەك جەكەلەگەن كومپانيالار عانا ونىمەن ەل اۋماعىندا اينالىسىپ ءجۇر. سونىڭ وزىندە وڭدەپ جۇرگەن دەرەكتەرى ايتارلىقتاي كولەمدى دەۋگە كەلمەس.
سالا تەحنوكراتتارى ۇكىمەتتەن تاپسىرىس الۋعا دامەلى. بۇعان سەبەپ تە جەتكىلىكتى. تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ەلدە جيناقتالعان دەرەكتەر ۇشان-تەڭىز. مىنە, وسى كولەمدى اقپاراتتى ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ مەملەكەتتىڭ الدىنداعى جاۋاپتى مىندەت. اسىرەسە ۇلكەن دەرەكتەر اناليتيكاسى اۋەلى قارجى مينيسترلىگىندە ەنگىزىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. نەگە دەسەڭىز, نەگىزگى ەكونوميكالىق ينديكاتورلاردى انىقتاۋدا ونىڭ باسىمدىقتارى كوپ. سول سەكىلدى كولەڭكەلى ەكونوميكانى اۋىزدىقتاۋدا تىڭ جۇيەنىڭ مۇمكىندىكتەرى بارشىلىق. بيىل قازاقستانداعى ونىڭ دەڭگەيى – 30%. ايتسە دە ۇكىمەتكە الدىمەن «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى جانە Smart city سىندى جوبالار بويىنشا كوزدەلگەن شارۋالاردى رەتتەۋگە تۋرا كەلەدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ەلەكتروندى دەنساۋلىق تولقۇجاتىن ەنگىزگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ساراپشىلار Big data وسى ادام ساۋلىعىن ەمدەۋدە قولعابىس جاساي الادى دەگەن پىكىردە. ماسەلەن, بۇل تەحنولوگيا سىرقات ءتۇرىن بولجاپ, قاجەتتى ەم-دوم شارالارىن تاعايىنداۋعا كومەكتەسە الادى.
تىزبەكتەي بەرسەك, ۇلكەن دەرەكتەردىڭ وڭ ىقپالى ەسەپسىز. بۇعان وتاندىق بيزنەس وكىلدەرى دە بىرتىندەپ تارتىلا باستاعان كورىنەدى. دەرەكتەر اناليتيكاسى جايلى ويىمەن ەۋرازيالىق توپتىڭ مەنەدجەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى الەكساندر ماشكەۆيچ مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ تىڭداۋشىلارىمەن بولعان كەزدەسۋدە ءبولىستى. ونىڭ پىكىرىنشە, مالىمەتتەرگە يە بولعان جان عانا تابىسقا جەتە الادى. ال وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن عاسىر جەتىستىكتەرىنە سۇيەنۋگە تۋرا كەلەدى دەدى كاسىپكەر. ول ەكونوميكالىق, دەموگرافيالىق كورسەتكىشتەردەن باستاپ جالعا الىنعان ۆەلوسيپەدتەردى پايدالانۋعا دەيىن, سونداي-اق قوعامدىق كولىك باعىتتارىنىڭ جۇكتەلۋ ولشەمدەرىن جيناقتاپ, تالداۋعا Big data-نىڭ سەپتىگى مول دەپ سانايدى.
ۇستىمىزدەگى جىلى ەلدەگى IT-ورتالىقتار ۇلكەن دەرەكتەر اناليتيكاسى ماماندارىن دايارلاۋدى قولعا الىپتى. سونداي جەكەلەگەن ورتالىقتاردىڭ بىرىنەن بيىل 20-عا جۋىق Big data ساراپشىلارى تۇلەپ شىقتى.
تۇيىندەيتىن بولساق, اۋقىمدى مالىمەتتەردى تالداۋ ماشيناسىنا قوعامنىڭ قارسىلىعى جوق. دەي تۇرعانمەن, كەز كەلگەن عىلىمي جەتىستىك, ونەر تابىسى ادامزاتقا كەسىرىن تيگىزبەۋى ءتيىس. بۇل سوزىمىزگە جوعارىدا كەلتىرىلگەن دايەكتەر دالەل. وسى ورايدا اۋستراليالىق كينورەجيسسەر پيتەر ۋيردىڭ ايگىلى كوركەم تۋىندىسى ەرىكسىز ەسكە ورالادى. وندا باس كەيىپكەر ترۋمان بەربانكتىڭ جارتى عۇمىرى جاسىرىن كامەرالاردىڭ الدىندا ءوربيدى. اقىرىندا ءومىرى شوۋعا اينالعانىن تۇسىنگەن ترۋمان بەينەكامەرالاردىڭ بۇعاۋىنان قۇتىلىپ, ەركىندىككە قولى جەتەدى. دەمەك, ادام قۇقىعى جانە ونىڭ بوستاندىعى, تاڭداۋ ەركى, جەكە ءومىر ءسۇرۋ حاقى بۇل – وركەنيەتتى قوعامنىڭ باستى دەموكراتيالىق قۇندىلىعى.
