تاريح • 09 تامىز, 2019

ابىلپەيىزدىڭ حاتى

1250 رەت
كورسەتىلدى
2 مين
وقۋ ءۇشىن

ءحVىىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى 1755 جىلدارى تسين يمپەرياسى جوڭعار حاندىعىن جەر بەتىنەن جويىپ جىبەردى دە, قازاق ۇلىسى قىتايداعى مانجۋلار اۋلەتى باسقارعان پاتشالىقپەن بەتپە-بەت ءتۇيىستى.

ابىلپەيىزدىڭ حاتى

وسى تۇستا قازاق حان-سۇل­تان­دارى مەن تسين يمپەراتو­رى اراسىندا حات-حابار ال­ما­سۋ ءىسى جولعا قويىلدى. بۇل ءۇر­دىس 1754 جىلدان باس­تاپ, 1780 جىلدارعا دەيىن ۇز­­دىك-سوز­­دىق جالعاسقان سى­ڭايلى.

جۋىقتا بەيجىڭدە قىتاي تىلىندە 2006 جىلى جارىق كورگەن «تسين پاتشالىعى تۇسىنداعى قىتاي-قازاق قاتى­ناستارى جايلى ارحيۆتىك قۇجاتتار» اتتى ەكىتومدىق ەڭبەكتى كورىپ قالدىق. وسى كىتاپ­تىڭ ءبىرىنشى تومىندا 1754-1762 جىلداردى قام­تي­تىن 269 ءتۇرلى ءىس-قۇجات, ەكىن­شى تومىندا 1762-1764 جىل­دارعا تيەسىلى 239 ءتۇرلى ءىس-قۇجات جيناقتالعان كورىنەدى.

وسى ەڭبەكتىڭ 199-بەتىندە: «قازاق­تىڭ ابىلپەيىز ءباھادۇر سۇلتانىنىڭ مانجۋ حانىنا جولداعان حاتى» دەگەن قۇجات تۇر. حات كونە ويرات-موڭعول تىلىن­دە جازىلعان. حات يەسى «ابىلپەيىز سۇلتان كىم» دەگەنگە توقتالساق, بۇل كىسى ورتا ءجۇزدى باسقارعان ابىلمامبەت حان­نىڭ بالاسى. قازاق تاريحىن­دا بۇل تۇلعاعا قاتىستى «قى­تاي­مەن ديپلوماتيالىق باي­لانىس ورناتىپ, قازاق-قىتاي قاتىنا­سىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان ءھام جوڭعارعا قارسى سوعىستا ابىلاي حان ساياساتىن قولداۋشى» دەگەن باعا بەرىلىپتى. 1783 جىلى دۇنيەدەن وتكەن ەكەن.

جوعارىداعى حاتتى قازاق سۇلتانى تسين پاتشاسىنىڭ مۇرا­گەرى نۋ امبىعا (لاۋا­زىم­دى اتاق) 1758 جىلى جول­داعان كورىنەدى. حاتتا «ابۋل­پەيىستىڭ حاتى. نۋ امبى جانە ساراي نوياندارىنا سالا­مات بولسىن. مالىمدەيمىن: بۋرۋد­­تىڭ جانە ءۇش سەرىگىن كەرى قايتار­عاندا, ولار­دىڭ ات-كولىگى مەن ازىعىن قادا­عا­­لاۋ­دى وتىنەمىن» دەلىنىپ, حات­تىڭ سوڭىن­داعى جۇزىك-تابان موردە «ابۋ-ل-فايز-باحاد­ۋر-سۋلتان» دەگەن بەلگى بادىزدەلىپتى.

اتالعان حاتپەن تانىس­قان كونە ۇيعىر-موڭعول جازۋى­نىڭ مامانى, استا­نا­لىق جاس ادەبيەتشى-عالىم اسىل­بەك بايتان ۇلى, بۇل قۇ­جات سول كەزدەگى شە­كارالىق كەرۋەن­شىلەرگە قاتىستى جول­دانعان حات, مۇنداعى «بۋرۋد» دەپ وتىر­­عانى – قىرعىز-حاكاستار, ياع­ني بۇلاردى رەسەي وكىمەتى وي­­رات­تاردان بوساعان جەر­گە قو­نىس­­تاندىرۋ ءۇشىن حاكاسيا­دان ايداپ اكەلگەن جۇرت ەدى دەيدى. 

سوڭعى جاڭالىقتار