قازاقستان حالقى رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ جاڭا باسىم باعىتتارىن ايقىنداپ بەرگەن بۇل باعدارلامالىق ماقالانى «تارلان تاريحتىڭ, جاسامپاز بۇگىنگى كۇن مەن جارقىن بولاشاقتىڭ كوكجيەكتەرىن ۇيلەسىمدى ساباقتاستىراتىن ۇلت جادىنىڭ تۇعىرناماسى» رەتىندە قابىلدادى. ۇلتتىڭ ۇلت ەكەنىن انىقتايتىن ەڭ باستى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى ءارى ونىڭ بىرەگەي ۇلتتىق قاسيەتىن ساقتايتىن نەگىزگى تىرەگى, ماڭگىلىك قۇندىلىعى – ءتىلى مەن ءالىپبيى ەكەنى بارشاعا ايان. ەل رۋحانياتى مەن مادەنيەتىنە ايرىقشا جاناشىرلىقپەن قارايتىن ەلباسى ماڭگىلىك ەل بولۋ ءۇشىن ۇلتىمىزدىڭ وسى ەكى تىرەگى دە ماڭگىلىك بولۋى شارت ەكەنىن تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىنداپ, لاتىن الىپبيىنە كوشۋدىڭ ءمان-ماڭىزىن دالەلدى تۇيىندەرمەن دايەكتەپ بەرگەن. وسىلايشا بۇل ماسەلە 2025 جىلعا دەيىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن شەشىمىن تاپپاق. ءتىل ماماندارى اراسىندا دا بۇل باستاما بىردەن قولداۋ تاپتى. سەبەبى قازىرگى تاڭدا لاتىن ءالىپبيى قاي جاعىنان دا ءتيىمدى, ءتىلىمىز ءۇشىن پايداسى مول. ەڭ الدىمەن, ءتىل اۋەزدىلىگىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. لاتىنعا كوشۋ ارقىلى وسى ۋاقىتقا دەيىن تىلىمىزدەگى كەيبىر ءتول جانە كىرمە سوزدەردىڭ ايتىلۋى مەن جازىلۋىنداعى الشاقتىق جويىلادى. عاسىرلار بويى تامىرى ءبىر, رۋحاني دىڭگەگى ورتاق تۇركى الەمىنىڭ قايتادان يىق تىرەسە ءومىر سۇرۋىنە يگى قادام جاسالاتىنى ءسوزسىز.
تاريحتىڭ داۋىلدى بەتتەرىندە ءبىر-بىرىنەن كوز جازىپ قالعان تۋىستاس تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني بىرىگۋىنە يەك ارتىپ وتىرعان ەلباسىنىڭ وسىناۋ شەشىمىن كەلەشەك ۇرپاق ۇلكەن ريزاشىلىقپەن باعالايتىنى انىق. تۋىستاس حالىقتاردىڭ ىنتىماقتاستىعىنان ەشكىم ۇتىلمايدى. ولارمەن بىرلەسە وتىرىپ, گۋمانيتارلىق عىلىمي-زەرتتەۋلەردى جاڭا ساتىعا كوتەرۋگە مۇمكىندىك مولايادى. ارينە, رەفورمانىڭ قيىندىقسىز بولمايتىنى الدەقاشان دالەلدەنگەن اقيقات. تەك ەندىگى ماسەلە سولاردىڭ تاجىريبەلەرىن ساراپتاپ, مۇمكىندىگىنشە قاتەلىكتەردى قايتالاماۋىمىز قاجەت. سونداي-اق تەرمينولوگيا جۇيەسىن بىرىزدەندىرۋگە دە بەرەرى كوپ. فونەمالاردى ارىپپەن بەلگىلەۋ, تىنىس بەلگىلەرىن انىقتاۋ, ەملە ەرەجەلەرىن جۇيەلەندىرۋ – بۇل تازا عىلىمنىڭ ەنشىسى. عىلىم ۇنەمى جەتىلۋ, كەمەلدەنۋ نەگىزىندە توقتاۋسىز دامي بەرەدى. ەندەشە, جاڭا قازاق الىپبيىنە قاتىستى تۋىنداپ وتىرعان ماسەلەلەردى بىرتىندەپ, كەزەڭ-كەزەڭىمەن جەتىلدىرە بەرۋگە ابدەن بولادى دەپ ويلايمىز. بۇل ارادا تىلگە تيەك بولىپ وتىرعان رەفورمانىڭ تاريحي, ساياسي ءمانى باسىم ەكەنىن ەستەن شىعارمايىق.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىنداعى «مەملەكەتتىك ءتىلدى لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ» باعىتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە زاماناۋي قۇرىلعىلارمەن جابدىقتالعان «لاتىن گرافيكاسىن ۇيرەتۋدىڭ وقۋ-ادىستەمەلىك كابينەتى» 2017 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا اشىلدى. «لاتىن گرافيكاسىن ۇيرەتۋدىڭ وقۋ-ادىستەمەلىك كابينەتىنىڭ» باستى ماقساتى – جوو-داعى پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامى مەن قىزمەتكەرلەرگە, ستۋدەنتتەرگە لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق ءتىلى ءالىپبيىن ۇيرەتۋ, جاڭا ورفوگرافيا مەن ەرەجەلەرىن مەڭگەرتۋ, ءتيىمدى يننوۆاتسيالىق تاسىلدەرمەن, زاماناۋي وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالداردىڭ كومەگىمەن ساۋاتتى جازۋ مەن وقۋعا باۋلۋ. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كەڭ اۋقىمدى قولدانىسىن قامتاماسىز ەتەتىن ۇيلەسىمدى ءتىل ساياساتىن ۇستانا وتىرىپ, قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ. سونىمەن قاتار جاڭا قازاق ءالىپبيىن ۇيرەتۋ بويىنشا ايماقتىق ادىستەمەلىك ورتالىققا اينالدىرۋ.
ادىستەمەلىك كابينەت اشىلعاندا ءوزىنىڭ الدىنا بىرنەشە مىندەتتەر قويىلعان بولاتىن. ماسەلەن, قازاقستان حالقىن جاڭا الىپبيگە پسيحولوگيالىق تۇرعىدان بەيىمدەۋ; قايتا دايارلاۋ ارقىلى جاڭا ءالىپبيدى ۇيرەتەتىن ساپالى ماماندار قاتارىن كوبەيتۋ; مەكتەپتەرگە ارنالعان وقۋلىقتار (جاراتىلىستانۋ, گۋمانيتارلىق, ت.ب.) دايىنداۋ بارىسىندا اۆتورلارعا ءتىل ساۋاتتىلىعى تۇرعىسىنان ادىستەمەلىك كومەك كورسەتۋدى ۇيىمداستىرۋ; بولاشاقتا مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەگى ءىس-قاعازداردىڭ بارلىعى لاتىن الىپبيىندە جۇرگىزىلەتىندىكتەن, وسى ماسەلەگە بايلانىستى بەلگىلى ءبىر باعدارلاما ءتۇزىلىپ, ءارتۇرلى دەڭگەيدە ادىستەمەلىك كومەك كورسەتۋ جانە لاتىن ءالىپبيىن مەڭگەرۋگە قاتىستى كۋرستار جۇرگىزۋدى ۇيىمداستىرۋ.
مىنە, وسىنداي جۇمىستاردى م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى رەسپۋبليكاداعى, وبلىستاعى مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ورتالىقتارى جانە ءبىلىم مەكەمەلەرىمەن بىرىگە وتىرىپ اتقارۋدا.
جاڭا قازاق ءالىپبيى مەن ونىڭ قۇرىلىمى, ەملە ەرەجەلەرى بويىنشا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامى وسى ءالىپبيدى تۇزگەن كوميسسيا قۇرامىنا وزىندىك ويلارى مەن ۇسىنىستارىن ۇنەمى جۇيەلى تۇردە جولداپ وتىردى. ول ۇسىنىستار ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ «جاڭا ۇلتتىق ءالىپبي: قازاق جازۋىن جاڭعىرتۋ» (اقپاراتتىق مەديا كەڭىستىكتەگى ماتەريالدار) جيناعىندا جاريالاندى. قازاق ءتىلىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ مەن جاڭا ءالىپبيدى, ەملە ەرەجەلەرىن ناسيحاتتاۋ, ونىڭ ءمان-ماعىناسىن ءتۇسىندىرۋ بارىسىندا ۋنيۆەرسيتەت پەن جامبىل وبلىسى اكىمدىگىنىڭ تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى بىرىگە وتىرىپ, بىرقاتار اۋقىمدى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىردى. ماسەلەن, جالپىحالىقتىڭ, اسىرەسە, جاستاردىڭ جاڭا قازاق الىپبيىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ مەن ۇيرەتۋ ماقساتىندا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنتتىك تەلەستۋدياسىندا ارنايى «لاتىن ءالىپبيى – قازاق ءتىلىنىڭ جاڭا بەلەسى» اتتى بەينەروليك, «جاڭا قازاق ءالىپبيىن بىرگە ۇيرەنەيىك!» اتتى كومپيۋتەرلىك گرافيكامەن ورنەكتەلگەن ينتەرنەت-باعدارلاماسى ءتۇسىرىلدى. سونداي-اق «ۋنيۆەرسيتەت تىنىسى» مەن وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنا قارايتىن ء«بىلىم شىراعى» گازەتتەرىندە ء«الىپبي الەمى» ايدارلارى اشىلىپ, ادىستەمەلىك ساباقتار جاريالانۋدا. سونىمەن قاتار «جاس دارىن» وبلىستىق بالالار جۋرنالىنا ارنالعان «جاڭا قازاق ءالىپبيىن تەز ۇيرەنۋدىڭ 7 ساباعى» ايدارى اشىلىپ, العاشقى ساباق جۇرگىزىلدى.
لاتىننەگىزدى قازاق ءتىلى ءالىپبيىن زاماناۋي تەحنولوگيا ارقىلى ۇيرەتۋ ماقساتىندا جامبىل وبلىسى اكىمدىگىنىڭ تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىمەن بىرلەسە 2018 جىلدىڭ قاراشا ايىندا «Qazalipbi.kz»
ونلاين باعدارلاماسى, وبلىستىق تىلدەردى ۇيرەتۋ ورتالىعىمەن بىرگە ادىستەمەلىك ۆەبينار مەن بەينەدارىستەر ازىرلەدى. «Qazalipbi.kz» ونلاين باعدارلاماسى 18 ساباقتان تۇرادى. ونىڭ ىشىندە تەوريالىق, پراكتيكالىق, باعالاۋ ساباقتارى قامتىلعان. تەوريالىق ساباقتا جاڭا قازاق ءالىپبيى بويىنشا تەوريالىق ءبىلىم بەرىلەدى. ال پراكتيكالىق ساباقتا بەرىلگەن تەوريالىق ءبىلىم نەگىزىندە جازىلىم, وقىلىم, تىڭدالىم ارەكەتتەرى ارقىلى جاتتىعۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. باعالاۋ ساباعىندا تىڭداۋشىنىڭ ءار ساباقتا مەڭگەرىلگەن ءبىلىمى تەست, باقىلاۋ ديكتانتى تۇرلەرىندە تەكسەرىلەدى.
سونىمەن قاتار ۋنيۆەرسيتەتتە «اتاۋلار سىرى» كىشى جوباسى دايارلانۋدا. ماقساتى – وڭىردەگى اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەر مەن ەلدى مەكەندەر, كوشە اتاۋلارىنىڭ سىرى مەن تاريحى تۋرالى ەلەكتروندى بازاسىن قۇرۋ. وسىنداعى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – اتاۋلاردى جاڭا قازاق الىپبيىمەن بەرۋ.
لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق ءتىلى الىپبيىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ مەن ونىڭ عىلىمي كونتسەپتۋالدى نەگىزدەرىنە قاتىستى ۋنيۆەرسيتەتتە رەسپۋبليكاعا تانىمال جانە وقۋ وردامىزدىڭ عالىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن ءىرى-ءىرى كونفەرەنتسيالار, سەمينارلار, سەمينار-ترەنينگتەر ءوتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە «لاتىن ءالىپبيى – رۋحاني جاڭعىرۋ مەن ۇلت تۇتاستىعى نەگىزى» اتتى عىلىمي جيناق شىقتى.
جالپى وقۋ وردامىزدا جاڭا ءالىپبي مەن ونىڭ ەملە ەرەجەلەرىنە بايلانىستى 2017, 2019 جىلداردا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە 4, ايماقتىق دەڭگەيدە 5 كونفەرەنتسيا, 15 ادىستەمەلىك سەمينار, 20 شاقتى كوشپەلى سەمينار-ترەنينگ, 12 دوڭگەلەك ۇستەل مەن 6 اكتسيا, اكادەميالىق توپتاردا كۋراتورلىق ساعاتتار, جاتاقحانالاردا ءارتۇرلى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلدى. اقپاراتتىق-مەديا كەڭىستىگىندە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ 360-قا جۋىق ماقالاسى مەن 280 عىلىمي ماقالاسى جاريالاندى. تەلەارنالاردا 20-عا جۋىق سۇحبات بەرىلدى. اتالمىش ءىس-شارالارعا رەسپۋبليكاعا تانىمال ءا.جۇنىسبەكوۆ, ە.تىلەشوۆ, ش.قۇرمانبەك ۇلى, ق.كۇدەرينوۆا, ا.فازىلجانوۆا سياقتى عالىمدار قاتىستى.
2018-2019 وقۋ جىلىنان باستاپ «قازىرگى قازاق ءتىلى فونەتيكاسى» ءپانىنىڭ وقۋ باعدارلاماسىنا جاڭا قازاق ءالىپبيى مەن ونىڭ ەملە ەرەجەلەرى بويىنشا تولىقتىرۋلار جاسالدى. بۇگىنگى تاڭدا وسى باعىتتاعى ماماندار سەرتيفيكاتتارىن الىپ, جاڭا قازاق ءالىپبيى مەن ەملە ەرەجەلەرىن ۇيرەتۋ بويىنشا وقۋ باعدارلاماسىن ازىرلەپ, كۋرستار جۇرگىزۋ جۇمىستارىن قولعا الۋدا.
ءتىلدىڭ قوعاممەن بىرگە دامىپ, عىلىم مەن تەحنيكا ىلگەرىلەگەن سايىن كورشىلەس ەلدەرمەن قاتار باسقا دا شەتەلدەردەن جاڭا سوزدەردىڭ كىرۋى ارقىلى دا تولىعىپ وتىراتىنى تابيعي زاڭدىلىق. ال كىرمە سوزدەردىڭ بارلىعىن دەر كەزىندە قازاقى ايتىلىمعا يكەمدەپ وتىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ءاربىر وقىعان ساۋاتتى ادام وزگە تىلدەن كەلگەن ءسوزدىڭ قازىرگى كيريلل ارىپتەرىمەن وزگەشە جازىلىپ تۇرعانىن وعاش كورىپ, تەز قابىلداي قويماۋى مۇمكىن. ال لاتىن ءالىپبيى ارقىلى وسىنداي قيىندىقتار رەتتەلىپ, جۇرتشىلىق كىرمە سوزدەردى قازاق ءتىلىنىڭ تابيعي زاڭدىلىعىنا ساي جازىپ, وقىپ كەتەدى دەپ ويلايمىن. سوندىقتان تۋعان ءتىلىمىزدىڭ تابيعي اكۋستيكاسىنا قاراما-قايشى كەلەتىن كەمشىلىكتەرىمىزدەن ارىلاتىن كەز كەلدى. دەمەك, ۇرپاق كەلەشەگىن ويلاساق, ۇلتتىعىمىزدىڭ نەگىزگى بەلگىسىنىڭ ءبىرى – ءتىلىمىزدى ساقتاپ قالامىز دەسەك, بۇل باعىتتاعى جۇرگىزىلىپ وتىرعان جۇمىستاردىڭ وڭ ناتيجە بەرەتىنى ءسوزسىز.
ۇلى دالا توسىندە الەمدىك وركەنيەتكە ساي رۋحاني كەمەل ەل بولۋ – باستى ارمانىمىز. مادەنيەت جاڭعىرىپ, وي-ءورىستى كەڭەيتۋ – يگى باستاما. ەندەشە, ەلباسىنىڭ قوعامعا قوزعاۋ سالىپ, ساناعا سەرپىلىس بەرگەن ۇندەۋى – ماڭگىلىك ەلدىڭ تەمىرقازىعىنا اينالاتىنى ءسوزسىز! ءالىپبي – تەك مادەنيەتتىڭ ولشەمى, وركەنيەتتىڭ بەلگىسى عانا ەمەس, ول – ۇلتتىڭ تاڭباسى, ەلدىكتىڭ ايشىعى, مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تۇتاستىعىن ايقىندايتىن سيمۆولداردىڭ ءبىرى.
سوندىقتان ەلباسىنىڭ: «ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىز, ءتىلىمىز بەن مۋزىكامىز, ادەبيەتىمىز, جورالعىلارىمىز, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلتتىق رۋحىمىز بويىمىزدا ماڭگىلىككە قالۋعا ءتيىس» – دەگەن ءسوزىن كەيىنگى ۇرپاق جادىنا توقىپ وسسە, ءبىز ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى جوعالتپايمىز. جاڭا جاعدايعا قاراي بەيىمدەلۋ, جاڭعىرۋ – ۋاقىت تالابى.
ماحمەتعالي سارىبەكوۆ,
م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تارمۋ رەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
