ايەلدەرگە ەرىك
(قوستانايدان)
ەل ىشىندە ايەلدەر «ايەلدەرگە ەرىك» دەگەندى بۇرىنعى ەرىڭنەن شىعىپ, كىم بولسا سوعان ءتيىپ جۇرە بەر دەگەن دەپ تۇسىنەدى. جانە ايتۋشىلار دا بولسا انىق ەرىكتىڭ نە نارسە ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ جەتكىزبەيدى. ەرىك ولاي بىرەۋدەن شىعىپ, ەكىنشىگە; ەكىنشىدەن ۇشىنشىگە بارۋ ەمەس. شىن ەرىك – بۇرىنعىداي كۇڭدىك دارەجەسىندە ەزىلىپ جۇرمەي, ادامگەرشىلىك مىندەتىن الىپ, زامانىڭ كەلگەندە تىرشىلىگىڭە لايىق ەرلەرمەن بىرگە قول ۇستاسىپ, سولاردىڭ ىستەگەنىندەي, باسقا حالىقتىڭ بوستاندىقتا جۇرگەن ايەلدەرى قانداي بولسا, سونداي بولىپ ىسكە كىرىسۋ. بۇل كەزدە ەل اراسىندا جۇرسەڭىز ىلعي جيىن – ايەلدىڭ داۋىنىڭ ۇستىنەن شىعاسىز. قالاداعى قازاق كەڭسەسى بولسا, الدىندا بۇرىمى كەسىلگەن, شاشى قيىلعان, قاشىپ كەتكەن, تارتىپ الىنعان ايەلدەردىڭ تولىپ وتىرعانى. ايەل نەگە قاشادى, كىمنەن كىمگە بارادى دەگەن ماسەلەنى قاراساق, ايەل ءبىر نارسەنىڭ پارقىن ءبىلىپ قاشقان ەمەس. قاشقاندا قاشاتىن – جارلىنىڭ ايەلى داۋلەتتى بىرەۋگە ەرىپ جۇرە بەرەدى. ال ەندى داۋلەتتى بايلار بولسا, و دا قاراپ وتىرمايدى, جەپ ۇيرەنگەن اۋىز, جۋان بىلەك. قانشاما ۇكىمەت جارلىلار ءۇشىن تىرىسىپ جاتسا دا, بۇرىنعىداي ءبىر جاعىنان جارلىلاردى اۋرەلەپ, جاقسى ايەلدەرى بولسا, ايەلدەرىن ازعىرىپ الۋدا. ءسوزدىڭ مايىن تامىزىپ, حانشا قىلىپ قويامىن دەگەن سوڭ, جارلىنىڭ ايەلى تۇرا ما, ەرىپ جۇرە بەرەدى. ەگەر ءبىر ماقساتپەن, بولماسا, تەڭىن تاپقان بولىپ بارسا, جاس ايەلدەر شالمەنەن قاشادى. بۇل تەڭى مە؟
مىنە, قازىرگى ۋاقىتتا ەل اراسىندا وتكەن 1917-1918 جىلداردا بۇكىل تۇركىستانعا بولعان اشارشىلىق اۋرۋ اقمەشىت, قازالى ۇيەزدەرىندە دە بولىپ, بەيشارا جارلى قازاقتار نانى كوپ, تارىسى كوپ جەرگە جەتىپ قالايىق دەپ اۋىپ كەلگەن ەلدەر كوپ. ءبىر جاعىنان اۋرۋ قىسقان سوڭ, «جانىمىز امان قالار ما ەكەن, استىعى مول ءارى باي, ونىڭ ۇستىنە قاشاننان بۇل ۇيەزدەردىڭ قازاقتارى ارالاسىپ جاتقان عوي, الدارىنا بارىپ, كوزىمىزدى ءسۇزىپ جاتساق, اۋزىمىزعا بىرنارسە تامىزار» دەگەن پىكىرمەن كەلىپ قالعان. جەسىرى كەتكەن, ايەلدەرى قاشقان وسى ەلدەردە كوپ ۇشىرايدى. اش كىسىدە ەس بولا ما, وزدەرىن نانعا تويعىزعان سوڭ, ايەلگە جارىماي جۇرگەن وتىرىقشى بايقۇس بايلار ازعىرىپ, ايەلدەرىن الا باستايدى. «كۇشتىنىڭ قۇيرىعى ديىرمەن تارتادى» دەگەن. ءوزى اش, ءوزى اۋىپ كەلگەن جۇرت ولارعا نە قىلسىن, ەكى قولىن مۇرنىنا تىعىپ قالا بەرەدى. بۇلاردىڭ ءسوزىن سويلەيتىن تۋرا بي دە كورىنبەيدى. اۋزى قيسىق بولسا دا بايدىڭ ۇلى سويلەسىن دەگەندەي ءبارى دە بايدىڭ قوشامەتىندە جۇرگەنى. مۇنداي وقيعا جالعىز قوستاناي ۇيەزىندە ەمەس, تاعى دا نانى بار اقتوبە ۇيەزىندە دە كەڭسەلەرىنىڭ الدىندا تولىپ وتىرعان قاتىن كوپ كورىنەدى. يانۆار ايىنىڭ ىشىندە اقتوبەدە بولعان جالپى قازاق كونفەرەنتسياسىنا كەلگەن تۇركىستان دەلەگاتتارىنىڭ الدىنان شىعىپ, اۋىپ كەلگەن تۇركىستان جۇرتى جاتاقتاردان كورمەگەن قورلىعىمىز جوق, ايەلىمىزدەن ايەل قويمادى, تارتىپ الادى دەپ تە زارلاعان. مىنە, ەلدىڭ ايەلدەر ەركىنە ءتۇسىنۋى.
بىرەۋلەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا ايەلدەر تەڭىن تاۋىپ كەتكەن بولادى-مىس. شارق ايەلدەرىنىڭ ەرىنەن شىعىپ, بالا-شاعاسىن تاستاۋ ماحابباتتىڭ قىسقاندىعى, تەڭىن تاپقاندىعى ەمەس – ىشىنەن ادام ازعىرۋشىلارىنا ەرىپ, بۇرىنعى تۇرمىسىمنان شىعامىن, بايعا ءتيىپ, سەگىز قارىس قارا ساباعا يە بولىپ وتىرامىن دەۋشىلىك. ونىمەن ورنىنا كەلە قويسا جاقسى, باياعى ايقايعا ۇيرەنگەن بايەكەڭنىڭ ايقايىن, سوككەنىن ەستىپ, قامشىنىڭ استىندا جۇرگەنى.
سونىڭ ءۇشىن ءجاڭاوسپىرىم ازاماتتاردان ءوتىنىش: ايەلدەر ەركى دەگەندى ابايلاپ, الدى-ارتىنا قاراپ ءتۇسىندىرۋ كەرەك.
قارت اقساقالدار قارتتىق رەتىن ءبىلىپ, تاماققا, جاقىنعا بۇرماي, ءار كىسىگە بىردەي قاراۋى ءتيىس.
ى. د.
