قوعام • 08 تامىز، 2019

ءتىل الاۋىزدىعى

800 رەت كورسەتىلدى

جالپى «الاۋىزدىق» دەگەن جاقسى نارسە ەمەس. اتام قازاق «التاۋ الا بولسا اۋىزداعى كەتەدى» دەپ بەكەر ايتپاعان. قازىرگى تاڭدا الەمدىك سوتسيولوگتار ء«تىل الاۋىزدىعى» دەيتىن تەرميندى قولدا­نىپ ءجۇر. وسى تاقىرىپ بويىنشا ۇزاق جىل ەڭبەكتەنگەن اقش-تىڭ براۋن ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى الاكا حول­لاننىڭ پايىمداۋىنشا، تىلدىك الاۋىزدىق – وتارلاۋشى ءتىل مەن وتارلانۋشى ءتىلدىڭ اراقاتىناسى سالدارىنان پايدا بولاتىن رۋحاني ءھام ساياسي تەڭسىزدىك ەكەن.

وسى تەڭسىزدىكتىڭ، ياعني الاۋىزدىقتىڭ قوعامدا كورىنىس تابۋ سالدارى ارقيلى. بۇل قۇبىلىس ەڭ الدىمەن ۋنيتارلىق ورتانىڭ ءتىل بىرلىگىنىڭ بۇزىلۋىنا اكەلەدى. بۇل ءۇردىس ۇلعايا كەلە ەتنوستىق تۇتاستىققا سىزات تۇسىرەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1999 جىلى جارىق كورگەن «تاريح تولقىنىندا» اتتى كىتابىندا، «ەتنيكالىق تۇتاستىقتىڭ ءتۇپ نەگىزى ءتىل، ونداي ءتىلسىز ۇلتتىق تۇتاستىقتىڭ دا بولۋى مۇمكىن ەمەس» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي انىق ايتقان. دەمەك ءتىل تۇتاستىعى – تاۋەلسىزدىك كەپىلى. وسى تۇيىنگە قارسى ۇعىم: ءتىل الاۋىزدىعى – مەملەكەت سورى.

ايتالىق، يۋنەسكو-نىڭ بەدەلدى ساراپ­شى­لارىنىڭ ءبىرى بولعان، كورنەكتى عالىم دەبيپراساننا پاتتاناياكتىڭ تۇجى­رى­مى­نا قاراعاندا، تىلدىك الاۋىزدىق وتارلانعان ەتنوستارعا ءتان قۇبىلىس. ەڭ قيىنى، وتارلاۋ­شىلار تىلىندە ءبىلىم العان، سول تىلدە كوزىن اشىپ، رۋحىن ۇشتاعان قاۋىم ءوزىنىڭ ەجەلگى تەگىنەن جەريدى دە، ولاردىڭ رۋحاني مۇراسىنا ق ۇلىقسىزدىق تانىتۋمەن قاتار، بيلىك پەن بايلىقتى ءوز قانداسىمەن بولىسكىسى كەلمەيتىن الەۋمەتتىك ىشتارلىق دەرتىنە شالدىعادى. ءسويتىپ، ەجەلگى بۇقارا مەن ءوز تامىرىنان ايىرىلعان جاڭا وركەنيەتكە باۋىر باسۋشى جاندايشاپ ەليتانىڭ اراسى اجىرايدى. ناتيجەسىندە، ۋاقىت وتكەن سايىن ءبىرىن-ءبىرى جاتىرقاۋشى قوعامدىق جىك قالىپتاسادى.

جوعارىداعى ساراپشى پايىمىنا مىسالدى الىستان ىزدەپ تە قاجەتى جوق. بىرنەشە جىلدىڭ الدىندا قازاقستاندىق جۋرناليست لانگا چەرەشكايتە ءوزىنىڭ ماقالاسىندا: «...كىم نە ايتسا، سونى ايتسىن، ورىس ءتىلىنسىز – كۇندەرىڭ قاراڭ. ول – عىلىم ءتىلى» دەسە («ەكسپرەسس ك» گازەتى №224، 2.12.2011)، «سۆوبودا سلوۆا» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ەۆگەني راحىمجانوۆ ءوزىنىڭ «وداق جانە ءتىل» اتتى ماقالاسىندا: «مەنىڭ جەكە پىكىرىم – قازاقستاندا ورىس ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولۋ كەرەك. ويتكەنى، ورىس ءتىلى – مەنىڭ انا ءتىلىم. تەك تۇرمىستىق دەڭگەيگە عانا قولدانۋعا جارايتىن قازاق تىلىنە ءوتۋ دەگەنىمىز، ءبارىمىزدى ەكىنشى سورتتىق ازاماتقا اينالدىرۋمەن تەڭ» دەپتى. ال بۇعان نە ايتاسىز؟!

بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدەگى تىلدىك بىرلىك، ياعني قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى لايىقتى تۇعىردا دەپ ايتا المايمىز. ءتورت-بەس جىل بۇرىن ەلوردادا وتكەن رەسمي جيىندا بۇرىنعى ءماجىلىس دەپۋتاتى الدان سمايىل، مينيسترلىكتەردىڭ 80-90 پايىزى قاعاز جۇزىندە عانا ءىس-قاعازدارىن قازاق تىلىنە كوشىرگەنىن، ماسەلەن، اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى – 23 پايىز، يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگى – 26 پا­يىز، ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى – 14،10 پايىز، ەكونوميكالىق قىلمىس جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى – 18 پايىز، اقپاراتتاندىرۋ جانە بايلانىس اگەنتتىگى – 2 پايىز ءىس-قاعازدارىن قازاق تىلىندە جۇرگىزەدى دەگەن دەرەكتى ايتتى. قازىر دە اتقارۋشى بيلىك وسى شامادان كەمىمەسە، ارتقان جوق دەگەن ويدامىز.

مىنە، بيىل ء«تىل تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانعانىنا دا وتىز جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. «سورلى حالىق قاشان ءوز ءتىلىن ءبىرجولاتا ۇمىتقانشا ەل بولۋدان ءۇمىتىن ۇزبەي جۇرە بەرەدى» دەپ ەرتە ءداۋىر ويشىلى شارل لۋي مونتەسكە ايتقانداي، ءتىلىم ءتۇبى ءبىر تىرىلەر دەگەن ۇمىتپەن سۇيەگىمىزدى سۇيرەتىپ ءالى كەلەمىز. باسقانى قايدام، ءوز قازاعىمىز كەزىندە كسرو باسشىسى ن.س.حرۋششەۆتىڭ: ء«بىز ءبارىمىز نەعۇرلىم ورىسشا سويلەسەك، سوعۇرلىم كوممۋنيزمدى تەزىرەك ورناتامىز» دەگەن ساندىراعىنا ءالى دە يلاناتىن سياقتى.

ء«سوزى جوعالعان جۇرتتىڭ ءوزى جوعالادى» دەپ ۇلى احاڭ ايتقانداي، قازاق ءتىلى قازاق ءۇشىن – رۋحاني كومپەنديۋمى مەن اۋىزەكى ەنتسيكلوپەدياسى، مادەني، عىلىمي جانە اعارتۋ وشاعى ەمەس پە؟! ويتكەنى انا تىلىمىزگە حالقىمىزدىڭ كوزقاراسى، كىسىلىگى مەن پاراساتى، ساياسي مۇراتتارى مەن قوعامدىق كوكەيكەستى ارمان-تىلەگى، الەۋمەتتىك جانە تاريحي جادىسى سىڭگەن. وسىنى ءتۇسىنۋ، ءتۇيسىنۋ ءۇشىن بىزگە زور اقىلدىڭ قاجەتى شامالى.

الەمدەگى پوستكولونياليزم تەورەتيگى نگۋگي ۆا تسيانگ ۇسىنعانداي، ءبىز شىنايى تاۋەلسىز بولعىمىز كەلسە، وتارلاۋشى ەل­دىڭ تىلى­نەن باس تارتۋىمىز كەرەك ەكەن. ايت­پەسە، باتىر باۋىرجان مومىش ۇلى «ەر­جەت­كەندەر سويلەيدى ورىسشالاپ، كىم وتىر، ءسوز قۇرىلىسىن قىناپ-سىناپ، «ماماسى» مەن «پاپاسى» ءشۇرشىت بولىپ، كۇيدىردى-اۋ، شۇرشىتشىلەپ بالا جىلاپ»، دەپ كۇيىنگەنىندەي، ءبارىمىز دە كۇڭىرەنىپ ومىردەن وتەمىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

ايتىپ كەلگەن اپات

ايماقتار • كەشە

«مىڭ بالا» جەڭىمپازدارى

رۋحانيات • كەشە

اقيقاتتىڭ اي ديدارى – ءباسپاسوز

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ىنتىماقتاستىق ىقپالى

ەكونوميكا • كەشە

جاڭا فورماتتاعى ساۋدا

ەكونوميكا • كەشە

جوتەلگە جەڭىل قاراماڭىز

مەديتسينا • كەشە

بىتىمگەرشىلىك ساردارلارى

قازاقستان • كەشە

جىپ-جىلى جۇرەك بۋىنداي

ادەبيەت • كەشە

داۋىستىڭ دا ءتۇسى بار

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار