جۋسان تەربەلگەن, ساعىم كوشكەن سىرباز دالانىڭ سىرىنا قانىپ, مۇڭىنا ورتاقتاسۋ ارقىلى ادامزات ءوزىنىڭ ازابىمەن ءاۋ باستان قوسىلا تۋاتىنداي ما, قالاي. قاسىرەت اتاۋلىنىڭ ءوزى اداممەن بىرگە جاراتىلىپ, ادام دۇنيەدەن وتكەن سوڭ دا جاساي بەرەتىندەي بولىپ كورىنەدى. ادالدىقتىڭ ولگەنى ادامزات ءۇشىن ارقاشان ەلەۋسىز بولعان. اللا مەن ادام اراسىنداعى قاتىناس, قۇدىرەتتىڭ بۇيىرتقان باق پەن سورى, كوك پەن جەردىڭ اراسىن تولتىرعان قۋانىش, يا قاسىرەت, ءبارى دە تالەيدەن.
شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «عاسىردان دا ۇزاق كۇن» رومانىنداعى قازانعاپ بەينەسى ادالدىقتىڭ ءبىر شىراعىنىڭ سونگەنىندەي اسەر ەتەدى. نەگە دەسەك, ءومىر بويى تەمىرجولشى بولىپ جۇمىس اتقارعان, ەشكىمگە زيانى جوق قۇداي دەپ عۇمىر كەشكەن قوڭىر ادامنىڭ دۇنيەدەن وتكەننەن سوڭعى اقىرەتىنىڭ الدى وسىنداي وي سالادى. سارىوزەك دالاسىنداعى ەلەۋسىز تىرشىلىك, قازانعاپ, ەدىگە, ەدىلباي سياقتى كەيىپكەرلەردىڭ قاناعاتشىل قوڭىر تىرشىلىگى ءار قازاقتىڭ اۋىلىندا ءوتىپ جاتۋى مۇمكىن, ارينە. بىراق اڭگىمە مۇندا دا ەمەس.
سارىوزەك – ۇلان-عايىر ۇلى دالانىڭ ءبىر بولشەگى. سايىن ساحارادا سالتانات قۇرعان جاسامپاز ساتتەر دە, وكىنىشكە قاراي, وزەكتى ورتەپ قويا بەرەتىن كەزەڭدەر دە از بولعان جوق. قازانعاپتىڭ قاسىرەتى كەڭەس وكىمەتى دەيتىن سۇمدىقتىڭ ادال ادامنىڭ الدىنا كەس-كەستەپ تۇرىپ الاتىن الاكوڭىلىندە جاتىر. تىرشىلىگىندە وڭدىرماعان بۇلار ولگەننەن سوڭ دا جەتىستىرمەدى عوي. ءيا, ءوز بەتىنشە ولەڭ, ودان كەيىن كورگەن-بىلگەنىن حاتقا ءتۇسىرىپ جۇرگەن ءابۋتالىپ قۇتتىباەۆتىڭ دا بەينەسى قابىرى بەلگىسىز تالاي بوزداقتىڭ رۋحىنىڭ بوزداۋى ەمەس پە؟ ال تىرشىلىكتەگى تالقانى تاۋسىلىپ, تاعدىرىنا نۇكتە قويىلعاندا قاراپايىم قازانعاپتىڭ رۋحىنىڭ وسىنشا بەينەت شەگەتىندەي قانداي جازىعى بار. جالعىز ۇل ءسابيتجاننىڭ سيقى اناۋ, وزىنشە ءبىلىمدى, مەملەكەتشىل, جالعان زيالى. حالىق اۋزىندا اڭىز بولىپ ساقتالعان نايمان-انا بەيىتىنە جەتە الماي, قازانعاپتىڭ سۇيەگىن سوندا قويا الماي, ارماندا قالعان ەدىگە مەن ەدىلبايلاردىڭ ازابى دا از بولعان جوق. اقىرى جاپان دالانىڭ ءبىر پۇشپاعىن تومپايتقان مومىن رۋح اتاۋسىز قالعان قانشاما ادامنىڭ جوقتاۋشىسى سەكىلدى. ال نايمان-انا بەيىتىنە جىبەرمەي قويعان كۇزەتشى, يتەلگى كوز تاڭسىقباەۆتىڭ بەينەسى كەشە كادىمگىدەي دارىپتەلگەن وكىمەتتىڭ ءار قازاقتىڭ ولىگىنە دەيىن تور قۇرعان تاسىرلىعىنىڭ كورىنىسى. جەر ساتىلىپ كەتكەن, ول ەندى وزگەنىڭ مەنشىگى, ول جەرگە ەندى فانيدەن قايتقان ادامدى جەرلەۋگە بولمايدى. نايمان-انا بەيىتىنىڭ ورىنى كەلەشەكتە تەگىستەلەدى. ياعني, ول جەرگە وركەنيەت ورنايدى.
ادام مەن عالام قاشاندا ءبىرتۇتاس. ون سەگىز مىڭ عالامدا ءبىر مەزەتتە ءتۇرلى توسىن قۇبىلۋلار ورىن الادى. سول سياقتى ءبىر ساتتە تالاي ادامنىڭ تاعدىرىندا تولقىنىستى دا, قورقىنىشتى دا كەزەڭدەر بولىپ جاتادى. ال ادام ويىنداعى سانا جەتە بەرمەيتىن ءتۇپسىز تۇڭعيىق, شەكسىز شىڭىراۋ ءبارىبىر عالامنان ءبولىنىپ كەتە المايدى. الايدا جەر دە, جالپى عالام دا جالعىز. ادام دا سولاي. جەردەن باسقا الەمدە تىرشىلىك جوق, بىراق جەر بەتىندە قانشاما ادام بولسا, سونشاما تىرشىلىك بار. وي ارقيلى, سانا ارقالاي, تانىم ءارتۇرلى. تەك ولەڭ جازۋ, اڭگىمە جازۋ, جالپى شىعارما كەيىپتەۋ دەگەنىمىزدىڭ ءوزى ادەبيەت بولا بەرمەسە كەرەك. جازۋشىنىڭ ءوزى پايعامبار تەكتەس تۇلعا. ماسەلەن, بالزاكتىڭ كەيىپكەرلەرى ەگويزمگە جاقىن, بالزاك الەمدى ءبىر ءوزى عانا باعىندىرعىسى كەلەتىن بەينەلەردى جاسادى. ياعني, جەر بەتىندە وزدەرىنەن باسقا پەندە جوق, ابايسىزدا ءوزىن ءوزى ءولتىرىپ الۋدان قورقاتىن ادامدار ولار. دوستوەۆسكي ۇلى ازاپ شەگۋشىلەر جاعىندا ەدى. سول ۇلى ازاپ شەگۋ ارقىلى جەڭىسكە جەتكىسى كەلەتىن ادامدار ولار. سوندىقتان جازۋشىنى پايعامبار تەكتەس تۇلعا دەيتىنىمىز, تالانتتى قالامگەر ادام بويىنداعى ءتۇرلى قاسيەتتەردەن تۋىنداپ كەتۋى مۇمكىن قاسىرەتتەردى الدىن الا ەسكەرتۋشى بولىپ سانالادى. ال كىمنىڭ كىم ەكەنى ءبىر اۋىز سوزىنەن, يا ىسىنەن بىلىنەدى دەسەك, جازۋشىلىققا پسيحولوگيا عىلىمى دا ءتان.
شىڭعىس ايتماتوۆ وزىنە ءتان ويى مەن قيالىنىڭ شىرقاۋ شەگىندە عالامدىق كەڭىستىكتەن ورمانتوستىكتەر مەكەنىن اشتى. بۇل دەگەنىڭىز تىرشىلىكتىڭ ءتۇرلى سيپاتى, ادامزات بويىندا تايتالاسىپ جاتقان ءتۇرلى اعىمداردىڭ جيىنتىعى. سونىمەن قاتار دۇنيەنىڭ ءبارى سۇراق بەلگى. ادام كىم, قايدان كەلدى, قايدا, قالاي ءجۇرىپ جاتىر, نە ىستەۋى, كىم بولۋى كەرەك, ودان كەيىن قايدا كەتەدى دەگەن سۇڭعىلا سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەيتىن دە جازۋشى. ارينە ءدىن قاعيداتىنان بولەك, ءوز تانىم-تۇسىنىگى تۇرعىسىنان. سول ارقىلى ادەبي فورمانى قالىپتاۋ, جازۋ ماشىعىن يگەرۋ دەگەن دۇنيەلەر تاعى بار. ء«بىز سالىستىرۋعا كەلمەيتىن نارسەلەردى سالىستىرىپ جاتپاقشى ەمەسپىز. بىرتە-بىرتە ءبىزدىڭ جەردەگى ادامدار دا ۇلى پروگرەسس داۋىرىنە جەتەر. بۇل رەتتە ادامداردىڭ قازىردىڭ وزىندە ماقتانا الاتىن جەتىستىكتەرى بار. سويتسە-داعى ءبىزدى ءبىر سۇڭعىلا سۇراق ازاپقا سالا بەرەدى: وۋ, جەر بەتىندەگى ادامزات بالاسى ءوزىن ءوزى: تاريح دەگەنىمىز – سوعىستار تاريحى دەپ سەندىرىپ, تراگەديالىق قاتەلەسۋ جولىندا اداسىپ جۇرسە, نە بولماق؟ ادام بالاسىنىڭ دامۋ جولى اۋەل باستا-اق تىعىرىققا تىرەلگەن قاتە جول بولسا, نە بولماق؟ ونداي جاعدايدا ءبىز قايدا بارا جاتىرمىز, ماڭدايىمىز قانداي تاسقا بارىپ سوعىلماق؟ ءحالىمىز وسىلاي بولعاندا, ادامزات بالاسى وسىنى ەرلىگى جەتىپ ءتۇسىنىپ, اقىرزامان توپالاڭىنان قۇتىلىپ ۇلگىرە الار ما ەكەن؟» دەگەن سيپاتى سۇمدىق سۇراقتار ويلانۋعا جەتەلەپ, اقىل كوزىنە نۇر قۇيعانىمەن, كوبىنەسە ازاپ پەن شەردىڭ شىندىعىن وياتىپ جىبەرەدى. «جەر بەتىندەگى ادامزاتتىڭ بولاشاعى ءبىزدى ۇرەيلەندىرەدى. سونىمەن بىرگە دۇنيە-الەمدە ورمان ءتوس سياقتى ۇلگىلى ۇلى ەل بار ەكەنى ۇمىتتەندىرەدى» – دەيدى جازۋشى. ياعني, جارىق پەن قاراڭعىنىڭ ءوزارا ايقاسى. سانا تۇكپىرىندە تۇتەگەن بوراسىنداي ويدىڭ سىرتقا شىعۋى.
انا قۇرساعى قاراڭعى مەكەن. ادامزاتتىڭ جارىققا ۇمتىلعانداعى العاشقى قادامى. ودان سوڭعى جارىق دۇنيە. ال جەر-انانىڭ قوينى, قابىر قاراڭعى. ودان كەيىنگى بىزگە بەيمالىم, بالكىم ولشەۋسىز شۋاقتى جارىق مەكەن. شەگى جوق تىرشىلىك بولسا كەرەك. قاراڭعى مەن جارىقتىڭ اراسىندا ادامزاتتى جانتالاستىرعان جالعان, ولەرمەندىككە ۇيرەتەتىن ءومىر بار. قازانعاپ ءبىزدىڭ ۇعىمىمىزداعى ءتورتىنشى, ياعني شەكسىزدىككە ۇلاسقان عۇمىردىڭ پەندەسى ەدى. بار قاسىرەتىمەن, بار قايعىسىمەن سوندا كەتكەن. ونىڭ قاسىرەتى ادال بولعاندىعىندا. ادالدىقتىڭ جولى قاشاندا اۋىر. جازۋشى قازانعاپتىڭ قاسىرەتىن ۇلى ءسابيتجان مەن يتەلگى كوز كۇزەتشى تاڭسىقباەۆتىڭ بەينەسى ارقىلى دا بەرەدى. ودان بۇرىنعى تىرشىلىكتەگى سوعىس, قارا جۇمىس. بىراق بۇل سول كەزەڭدەگى بارلىق ادامنىڭ باسىنداعى قايعى ەدى. ال بۇل كورىنىس سول كەزدەگى كوپ قازاق قازاقتىڭ تىرلىگى تۇرماق, ولىگىنىڭ ءوزىن قۇرمەت تۇتپايتىنىن كورسەتىپ تۇر. ەڭ ازابى, قازانعاپتىڭ سوڭعى اماناتى نايمان-انا بەيىتىندە ماڭگىلىك دامىلداۋ ەدى. بىراق اماناتقا قيانات جاسالدى. تىرلىگىندەگى ورىندالماعان كوپ ارمانى از بولعانداي, ولگەندەگى ارمانى دا سول كۇيى ورىندالمادى. ال اكە سۇيەگىن ءوزى امانات ەتكەن بەيىتكە قويدىرماۋدىڭ امالىن جاساعان جالعىز ۇلدىڭ ۇعىمسىزدىعى دا قازانعاپتىڭ قاسىرەتى بولاتىن. جازۋشى روماندا قازانعاپتىڭ ادالدىعىن ەدىگە, ەدىلباي بەينەلەرى ارقىلى بەرەدى. تۋعانى ەمەس, تۋىسقانى ەمەس, بىراق كوڭىلى جاقىن جايساڭداردىڭ جان ازابىن سۋرەتتەيدى.
ءبىر بەينە ارقىلى بەرىلگەن تالاي تاعدىر, تالاي ءسات بار شىعارمادا. ماسەلەن, نايمان-انا. ءوز قۇرساعىنان شىققان ۇل جولاماننىڭ قولىنان قازا تاپقان انا. مۇندا جازۋشى ادامزات ساناسىنىڭ كوپ جاعدايدا اۋىسپالى ەكەنىن ايتادى. جۋانجۋانداردىڭ تەپكىسىنەن ءوز شىققان تەگىن, ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن ۇمىتقان جولامان ءازيز انانىڭ وبالىن ارقالادى. ماڭگۇرت ول. ال ون ەكى مۇشەسى ساۋ, بىراق ماڭگۇرت بوپ كەتكەندەر جولامانداردان دا قاۋىپتى. گابريەل گارسيا ماركەس ء«جۇز جىلدىق جالعىزدىق» رومانىندا ماكوندو ادامدارى ارقىلى ادامزاتتىڭ ازىپ-توزۋىن جازدى. جولامان دا سولاي. ودان كەيىن اقىن رايمالى اڭگىمەسى. بەگىمايعا جەتە الماي زارىققان كوڭىلدىڭ كۇرسىنىسى. رايمالىنى ساباعان تۋعان باۋىرى ءابدىلحاننىڭ ون ەكى مۇشەسى ساۋ بولا تۇرا ماڭگۇرتتىگى شىعارمانى شىمىرلاندىرا تۇسكەن شىندىقتار. ياعني, مۇندا دا رۋحاني ازىپ-توزۋ بار. ءبىر-بىرىمەن شەندەسكەن شىندىق, اينىماس اقيقات تۋىندىنىڭ تاعدىرى ارقىلى ادامزاتتىڭ ءوز ازابىن وزىنە ەسكەرتۋ بولىپ تۇر.
جاراتىلعالى بەرى تالاي سوعىستى كورگەن قارا جەر قاسىرەتتەن تەڭسەلەدى. قارا جەردىڭ باۋىرىندا تىرشىلىك كەشىپ جۇرگەن ادامزاتتىڭ دا بارلىق تىلەگى قانتوگىستى بولدىرماۋ بولسا ەكەن دەگەن جازۋشىنىڭ ارمانى وسى. ورمانتوستىكتەردىڭ قانداي بەيبىتسۇيگىش جاندار ەكەنى شىعارمادا جازىلادى. ادەبيەت ۇلتقا بولىنبەيدى, سوندىقتان شاعىن عانا توپتىڭ وت باسى, وشاق قاسىنداعى اڭگىمەسى ادەبيەت ەمەس. بالكىم بۇل ءبىر ادامنىڭ تاعدىرى ارقىلى عالامزاتتىق, ادامزاتتىق ماسەلەنى كوتەرەتىن ۇلى كۇش. جازۋشى ەشقاشان ساۋەگەيلىكپەن اينالىسپايدى, بىراق سانا تۇكپىرىندەگى شىرقىراپ تۇرعان شىندىقتى ءوز پاراساتى تۇرعىسىنان ايتىپ, كەلۋى مۇمكىن اپاتتاردان ساقتاندىرادى. بولماسا الدا بولۋى ءتيىس دەگەن, ادامزاتتىڭ پايداسىنا شەشىلەتىن جاقسىلىقتى ۋاعىزدايدى. «عاسىردان دا ۇزاق كۇن» ءبىر مەزگىلدە شەكسىزدىك پەن تۇپسىزدىكتى, بيىكتىك پەن تەرەڭدىكتى قاتار ورگەن شىعارما. ال جەر بەتىندە قانشاما ورىندالماعان امانات بار. قيانات جاسالعانى قانشا. ادامزات كەۋدەسىندەگى كۇمبىرلەگەن قاسىرەت كۇيى دە سول...
جامبىل وبلىسى
