انىعىندا, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى ۇلت رۋحانياتىنا, ونىڭ ىشىندە ءسوز ونەرىنىڭ ءداستۇرلى جانرلارىنىڭ دامۋى جولىندا ەرەن ەڭبەك ەتىپ, سۇبەلى ۇلەس قوستى. باق جۇيەسىنە ەركىن ارالاسىپ, جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى. ءارى وسى تۇستا ەل-جەر, ادام ءومىرى مەن ەڭبەگى, تۇرمىس-تىرلىك كورىنىستەرى بىرقاتار ماقالا, كوسەمسوزدەرى – «الاش», «اقجول», «قازاق», «قازاق ءتىلى», «كەدەي ءسوزى» گازەتتەرى مەن «اباي», «جاڭا مەكتەپ», «جاس قازاق» جۋرنالدارىندا جاريالاندى. تاقىرىپتىق ءمانى, كوكەيكەستىلىگى دە جۇرت نازارىن اۋدارادى.
ال «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىن – 1921 جىلدىڭ اقپانىنان باستاپ, سول جىلدىڭ قازان ايىنا دەيىن باسقاردى. ءارى الەۋمەتتىك ءھام قوعامدىق باعىتى, ەلدىك ءمانى, مادەني-رۋحاني سيپاتى جوعارى, ءبىلىمي-عىلىمي ءھام ءتالىم-تاربيەلىك ءنارى مول كوپتەگەن ماقالالارى جاريالاندى.
سونداي-اق ج.ايماۋىت ۇلى «اباي» جۋرنالىنىڭ نەگىزىن قالادى (م.اۋەزوۆپەن بىرگە). 12-ءشى سانى جارىق كورگەن باسىلىم بەتتەرىندە – «ابايدىڭ ونەرى ءھام قىزمەتى», «ابايدان سوڭعى اقىندار», «قازاق ايەلى», «مادەنيەت ءھام ۇلت», «عىلىم», «عىلىم ءتىلى», «فيلوسوفيا جايىنان», «وقۋ ءىسى» ت.ت.ماڭىزدى ماتەريالدار جاريالاندى. اسىرەسە, ج.ايماۋىت ۇلى مەن م.اۋەزوۆتىڭ بىرلەسىپ جازعان – «ابايدان سوڭعى اقىندار», «قازاقتىڭ وزگەشە مىنەزدەرى» سىندى ماقالالارىنان ەل-جەر, ۇلتتىق مۇرات, ءداستۇر ساباقتاستىعى ماسەلەلەرىنەن وزگە ورتاق باعىتتارى مەن ماقسات-مۇددە بىرلىگى, دۇنيەتانىم ۇندەستىگى, دوس-سىرلاس كوڭىلدەرى, تانىم-تالعام ءمانى تەرەڭ تانىلادى.
بۇدان باسقا, قازاق كوميتەتى, «الاش» پارتياسى, سەمەي گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتى (جەر, ادىلەت, حالىق اعارتۋ بولىمدەرى), حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىندا ەڭبەك ەتتى. ۇستازدىق قىزمەتى – سەمەي, قارقارالى, ورىنبور, تاشكەنت, شىمكەنت قالالارىمەن بايلانىستى بولدى (1917-1920).
شىعارماشىلىق عۇمىربايانىنىڭ جارقىن بەتتەرىنىڭ ءبىرى – قازاق ادەبيەتىنىڭ شاعىن جانە ورتا ءھام كولەمدى جانرلارىندا جانكەشتى ەڭبەگى. ونىڭ ءاربىر شىعارماسىنان ۇلتتىق مۇرات, ەلدىك مۇددە, ادام ەڭبەگى مەن تۇرمىسى كەڭىنەن كورىنىس بەردى. قوعامدىق-الەۋمەتتىك ماسەلەلەر, باي-كەدەي قاتىناسى, ايەل تەڭسىزدىگى, ءبىلىم-عىلىم ءىسى, ءالىپبي ءمانى, ءسوز ونەرى, مادەني-رۋحاني ارنالار كەڭ ورىن الدى.
كوسەمسوزدىك مۇراسى مەن پەداگوگيكا ءھام پسيحولوگيا باعىتىنداعى ەڭبەكتەرى تانىمدىق ءنارى, ءتالىم-تاربيەلىك ءمانى تۇرعىسىنان قازىرگى كەزەڭدە دە قۇندىلىعىن جويعان جوق. ونەرپازدىق قىرلارىن ەسكە الساق, بۇدان اكتەرلىك ءھام رەجيسسەرلىك سيپاتتارى, ءان-ولەڭ مۇراسى مەن سازگەرلىك تۇستارى تەرەڭ تانىلار ەدى. بۇدان باسقا, «...اعاشتان ءتۇيىن تۇيەتىن, ەر شاباتىن, دومبىرا جاساپ, ەتىك تىگەتىن» ەرەكشەلىگى مەن قىرلارى دا بولعان (ز.اقىشەۆ. جۇسىپبەك جانە ونىڭ «قارتقوجاسى». – «جۇلدىز», 1990, №8. - 185-186 بەتتەر). اقىن ءا.تاجiباەۆ: «جۇسiپبەك – باياناۋىلدىق, 1896 جىلى تۋعان, مۇحتار اۋەزوۆپەن قاتار وقىپ, ادەبيەتكە دە قاتار كەلگەن, تالانت, ءبىلىم جاعىنان دا تەڭ, ەڭ جاقىن دوسى بولعان جازۋشى», دەگەندى ماقتانىشپەن دە, ساعىنىشپەن دە ەسكە الادى.
اقيقاتىن ايتۋ كەرەك, كورنەكتi قالامگەردiڭ ءومiربايانى حاقىندا ءار الۋان پiكiرلەر مەن قيلى كوزقاراستار بار. كورنەكتى قالامگەر س.مۇقانوۆ «XX عاسىرداعى قازاق ادەبيەتi» اتتى ەڭبەگiندە كوپتەگەن قازاق زيالىلارى – ا.بايتۇرسىنوۆ, م.جۇماباەۆ, م.دۋلاتوۆ, س.دونەنتاەۆ, ب.كۇلەەۆ, ع.قاراشەۆپەن بiرگە ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ ءومiرi مەن قالامگەرلiك قىزمەتi حاقىندا ماڭىزدى مالiمەتتەر بەرەدi. ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ اكەسi, رۋى, ۇرپاقتارى تۋرالى دالەلدى دەرەك-دايەكتەردى العا تارتادى. باستاپقى تۇستا-اق: «جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى 1893 جىلى بۇرىنعى كەرەكۋ ۋەزى, سەمەي وبلىسى, قىزىلتاۋ بولىسىندا تۋعان» دەپ انىق-قانىق جازادى.
س.سادۋاقاسوۆتىڭ سۇراقتارىنا قايتارعان جاۋابىندا قالامگەردiڭ ءوزi سيىر جىلىنىڭ اياعىندا (1890) «…تۋسام كەرەك» دەيدi. شىمكەنت پەدتەحنيكۋمىنداعى انكەتالىق جازباعا: «1888 جىل» دەپ تولتىرىلادى.
ال «…تەرگەۋ ءىسى» ماتەريالدارىنىڭ بىرىندە (1929, 16 مامىر): «…40 جاستامىن, وتباسىلى – ءۇش بالام بار» دەگەندى انىق-قانىق ايتادى (قر ۇقكم – 01149 – ء«ىس,
2 توم). ايىپتاۋ قورىتىندىسىنىڭ كەلەسى بولىگىندە «…40 جاس, قازاق, ۇستاز-ادەبيەتشى, پارتيادا جوق» دەگەندى دە نازارعا سالادى (قر ۇقكم-011494- ءىس, 6 توم). قوعامدىق قىزمەتى, ەل مۇددەسى كەڭ ورىن الادى.
جازۋشى جايلى جەكەلەگەن ىزدەنىس, زەرتتەۋلەر جۇيەسى دە كەڭ ءورىس الدى. ەسكە الساق, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ە.وتەباي ۇلى «تاعدىردىڭ كەزدەستiم عوي كەرمەسiنە…» اتتى ماقالاسىندا جازۋشى ءومiربايانى حاقىنداعى ويىن بىلاي بiلدiرگەن: «جۇسiپبەك ايماۋىتوۆتى 1884 جىلى 28 قاراشادا تۋدى, 1930 جىلى 7 ساۋiردە ءولدi دەپ جازىپ, ادiلدiگiنە كوشكەن ماقۇل» («انا تiلi», 1990, 7 اقپان). ال ستاليندiك زۇلماتقا ۇشىراعان بiر توپ قالامگەرلەردiڭ (ا.بايتۇرسىنوۆ, م.اۋەزوۆ, م.جۇماباەۆ, م.دۋلاتوۆ, ج.ايماۋىتوۆ) وگپۋ, نكۆد تۇرمەسiنە وتىرىپ iستi بولعان تاريحى تۋرالى «اباقتى» اتتى كوركەم-پۋبليتسيستيكالىق زەرتتەۋلەردiڭ اۆتورى, جازۋشى د.دوسجان: «سوت قۇجاتىندا, جازۋشىنىڭ ءوز قولىمەن تولتىرعان انكەتاسىنداعى تۋعان ۋاقىتى 1890 جىلى بولىپ كورسەتiلiپتi», دەپ جازعانىنا مىقتاپ تابان تىرەيدى («جالىن», 1991, №4, 34-بەت).
بۇل باعىتتاعى iزدەنiس-كوزقاراستار, اتاپ ايتقاندا, ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ تۋعان مەرزiمiن ق.مۇحامەدحانوۆ 1890 جىل («سەمەي تاڭى», 1989, 4 قاڭتار), سەمەي ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ وقىتۋشىسى ت.قابىشەۆ «سەمەيدiڭ جاڭا قۇجاتتار ورتالىعى» دەرەگi بويىنشا – 1892 جىل دەپ كورسەتەدى («قازاق ادەبيەتi», 2001, №35). عىلىم كانديداتى, جۇسىپبەكتانۋشى ن.قۋانتاي ۇلى جازۋشىنىڭ تۋعان جىلىنا ءبىرسىپىرا سالىستىرۋلار جاساپ, س.سادۋاقاسوۆ سۇراقتارىنا تابان تىرەيدى. جازۋشى جازباسىنداعى – سيىر جىلى: «1889 – ناقتى, ءدال سان» دەپ كورسەتەدى. تاريحشى ءھام جۇسىپبەكتانۋشى ت.قالەنوۆا:
«…جۇسىپبەك 1889 جىلى باياناۋىل وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن. ول 1929 جىلى «ۇلتشىل, حالىق جاۋى» دەپ ايىپتالىپ, 1930 جىلى 21 ساۋىردە ماسكەۋدەگى بۋتىركا تۇرمەسىندە اتىلادى» دەپ جازادى. ال س.بايبوسىن «الاشتىڭ ايماۋىتوۆىن ىزدەيتىن كىم بار؟» اتتى ماقالاسىندا جازۋشىعا قاتىستى كەيبىر دەرەككە دەن قويادى («قازاق ادەبيەتى», 2014, 7 اقپان). باستاپقى تۇستا جازۋشىنىڭ اتى-ءجونىن – ويماۋىتتىڭ تۇسىپبەگى, – دەپ اتاعانى, اتا-باباسى مەن وسكەن ورتاسىن, ءومىر جولىنىڭ كەيبىر بۇرالاڭ-قالتارىستى تۇستارىن اڭگىمە-ەستەلىك, مۇراعاتتىق دەرەكتەر نەگىزىندە ءسوز ەتەدى. تۋعان جىلىنا قاتىستى دا بۇرىنعى, سوڭعى دەرەكتەرگە ءمان بەرەدى. اسىلى, اقيقاتتان ەشكىم اينالىپ تا, اتتاپ تا وتە الماسى انىق. وسى رەتتەن كەلگەندە, ەلىمىزدىڭ ورتالىق مۇراعاتىندا, ۇقك مەن شىمكەنت, تاشكەنتتەگى مۇراعاتتاردا الاش ارداعى, اسىل ءسوزدىڭ ساڭلاعى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ قايتىس بولعان ۋاقىتى – 1930 جىلدىڭ 21 ساۋىرىندە, ماسكەۋدەگى بۋتىركا تۇرمەسىندە اتىلعانى جازىلعان. بىزدىڭشە, وسى جىل مەن ۋاقىت – اقيقاتتىڭ تۋ تىككەن تۇسى. وسىعان دەن قويعان, توقتاعان ءجون. اقيقات بارومەترi, ءومiر-ۋاقىت ولشەمi – قاي كەزەڭدە دە ۇستەم عوي.
بولاشاق قالامگەردىڭ وسكەن ورتاسى, وتباسى جايلى ءسوز ەتەر بولساق, الدىمەن ەسكە تۇسەتىنى – جازۋشىنىڭ س.سادۋاقاسوۆتىڭ سۇراقتارىنا قايتارعان جاۋابى. ء«وز جايىمنان ماعلۇمات» اتتى ومىرباياندىق قولجازبادا (1928, قاڭتار. شىمكەنت) جازۋشىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى حاقىندا دالەلدى دەرەكتەر بەرىلەدى. الدىمەن, م.كوپەەۆ پەن س.تورايعىروۆقا تۋىستىعىن, 7-8 اتادان قوسىلاتىندىعىن ەسكە الادى. ومىرباياندىق ءھام شىعارماشىلىق ماعلۇماتتاردان دا جۇيەلىلىك بەدەرى, تانىم مەن تالعام تارازىسى تانىلادى. قولجازبا م.اۋەزوۆتىڭ جەكە مۇراعاتىندا ساقتالعان ەكەن. تاپسىرعان س.سادۋاقاسوۆتىڭ جۇبايى ەليزاۆەتا اليحانقىزى بوكەيحانوۆا. ول قالامگەردىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى اقتالعاننان كەيىن باسپاسوزدە جاريالاندى («قازاق ادەبيەتى», 1988, 23 جەلتوقسان). وسى رەتپەن ءسوز ەتسەك, جۇسىپبەك – ك ۇلىك رۋىنىڭ اقىل دەگەن اتاسىنان تارايدى. اقىلدان – داندەباي, مولداباي, ورداباي دەگەن بالالارى بولادى. داندەبايدان وسپان, ايماۋىت (نەگiزi – ويماۋىت) تۋادى. ال ايماۋىتتان جۇسiپبەك پەن جاقىپبەك تارايدى. اكەسi ايماۋىت تا, اتاسى داندەباي دا شارۋا باققان ادامدار ەكەن. ايماۋىت بەس اعايىندى (داندەبايدىڭ بايبiشەسiنەن ايماۋىت پەن يسا, توقالىنان – وسپان, ابىلايدا, ءابدiرامان تۋعان) بولعانىمەن, كەدەيلiكتiڭ قامىتى قاتتى باتقاندىقتان – قاراپايىم ەڭبەككە بەت بۇرىپ, «مال تابۋعا», ونەر-بiلiمگە باۋليدى. جازۋشى ومiرباياندىق جازباسىندا جاستىق كەزەڭiن تومەندەگiشە ەسكە الادى: «5 جاسىمنان 15-كە شەيiن ەسكi مولدادان وقىپ, «مۇقتاساردى» دەندەپ, «ناكۋ» وقىپ بارىپ قالدىم». اۋىلىمىزدا وسپان دەگەن كiسi مولدا ۇستاۋشى ەدi. اۋەلi ءجۇنiس قوجادان, سودان كەيiن شايماردان قوجادان, ارتىنان قوجاحمەت مولدادان, قاپار قاجىدان, مۇقامەتجاننان وقىدىق. ءسويتiپ ەسكiشە 5-6 مولدانىڭ الدىن كورiپپiز. باستاپقى ەكەۋi بولماسا, سوڭعىلار باسقا اۋىلدىڭ مولداسى. جاز جايلاۋدا وقىپ تۇرۋشى ەدiك».
ورايلى تۇستا ەسكە الساق, 1921-1922 جىلدارداعى الاپات اشتىقتىڭ زوبالاڭ-زاردابى, كولەڭكەلى تۇستارى – ج.ايماۋىت ۇلىنا دا اسەر ەتەدى. ەسكە تۇسىرسەك, سەمەيدە «جانار» اتتى ۇيىم قۇرىلعان-دى. ۇيىمنىڭ نەگiزگi ماقسات-مiندەتi: قاراپايىم حالىققا كومەكتەسۋ, ۇلت بوستاندىعى جولىنداعى جاستاردى قامقورلىققا الىپ بiلiمگە, ساياساتقا تارتۋ بولدى. ج.ايماۋىت ۇلى وسى جىلدارى ەل iشiندە ساياسي ناۋقاندارعا قاتىسىپ, تورعاي ۋەزiنiڭ اشىققان حالقىنا جاردەم ەتۋ نيەتiمەن سەمەي گۋبەرنياسىنان 8 مىڭ مال جيناپ, جولاي ونى اشىققاندارعا ۇلەستiرگەنi بار-دى. ولاردان قولحات تا الادى. بiراق ءمورi بولماعاندىقتان, وسى مالدى ء«وزi پايدالانىپ كەتتi», «باي مەن ورتاشالارعا تەگiن ۇلەستiرiپ بەردi» دەگەن جالعان جالامەن جانە «1929 جىلى قازاقستانداعى ۇلتشىلدىق ۇيىممەن بايلانىسى بار, كەڭەس ۇكiمەتiن قۇلاتۋعا كۇش سالعان», دەگەن سياقتى نەگiزسiز قارالاۋدىڭ, جولسىز جازانىڭ ناتيجەسiندە جاۋاپقا تارتىلادى. «مالدى بولگەندە كوميسسيانىڭ باسقا مۇشەلەرi قۇلجانلى, بالعاباي ۇلىنىڭ كورسەتۋiمەن اۋىلدىق, بولىستىق وكiلدەردiڭ قولىنا بەرمەك وردەردi مەن جازىپ تۇردىم. جەكە ادامدارعا, قىزمەتكەرلەرگە مال بەرگەندە كوميسسيانىڭ ۇيعارعان ادامدارىنا عانا بەردiم. مالدىڭ دۇرىس بولiنۋiنە, مۇقتاجدارعا, اشتارعا بولiنۋiنە كوڭiل ءبولدiم» دەيدi سوتتاعى جاۋاپتارىنىڭ بiرiندە («ەڭبەكشi قازاق», 1926, 16 ناۋرىز). اشىق سوت ءماجiلiسi «ەڭبەكشi قازاق» گازەتiندە (15-26 ناۋرىز, 1926 جىل) جاريالانىپ تۇردى. سوتتاعى سۇراق-جاۋاپتان قازاقستانداعى 1921-1922 جىلدارداعى الاپات اشتىق كورiنiستەرi, ءامىرشىل-اكىمشىل جۇيە ۇستانىمى, كەزەڭ-ۋاقىت شىندىعى ايقىن اڭعارىلادى.
جۇسىپبەكتانۋ تاقىرىبىنا قالام تارتىپ, بىرقاتار ىزدەنىستەر جاساپ, زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن جازعانداردىڭ قاتارىندا: ز.اقىشەۆ, ز.احمەتوۆ, د.ابىلەۆ, ءا.تاجىباەۆ, ب.كەنجەباەۆ, م.قاراتاەۆ, ق.مۇقامەدحانوۆ, م.بازارباەۆ, س.قيراباەۆ, ت.كاكىشەۆ, ت.قوجاكەەۆ, م.قوزىباەۆ, م.قويگەلديەۆ, ب.قويشىباەۆ, ب.قۇنداقباەۆ, ق.جارىقباەۆ, م.اتىموۆ, گ.بەلگەر, ب.بايعاليەۆ, د.دوسجان, س.ءداۋىت ۇلى, ت.جۇرتباي, ق.ەرگوبەك, ق.كەرەيقۇلوۆ, د.قامزابەك ۇلى, س.اقق ۇلى ۇلى, گ.احمەتوۆا, گ.ەلەۋكەنوۆا, ق.ابدىكوۆا, ق.اۋباكىروۆا, ا.زەينۋللينا, ا.مىراليەۆا, ر.دوسجانوۆا, ت.قالەنوۆا, د.قۇسايىنوۆ, ا.تاسىمبەكوۆ, ر.تۇرىسبەك, د. ىسقاق ۇلى ت.ب. بولدى. بۇل باعىت, ارينە بولاشاقتا: باكالاۆر – ماگيستر - PhD (فيلوسوفيا دوكتورى) ارقىلى تولىعا تۇسەرى انىق.
انىعىندا, ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنىڭ تاقىرىپتىق اۋقىمى كەڭ, كوركەمدىك-رۋحاني ءنارى مول, تانىمدىق-تالىمدىك سيپاتى مەن اسەر-ىقپالى زور. باتىر-جازۋشى ب.مومىش ۇلى ادامي مۇرات پەن ۇلىلىق ءيىرىمىن قىسقا-نۇسقا ۇلگىدە جۇيەلى جەتكىزەدى: «...مەنىڭ ۇستازدارىم كوپ. سولاردىڭ ءبىرى – جۇسەكەڭ...ومىردەن ءوز ورنىمدى تابۋىما كومەكتەسىپ, دۇرىس باعىت سىلتەگەن ول كىسىگە مەن ماڭگى قارىزدارمىن» (قالدىباەۆ م. ۇستازدارىمنىڭ ءبىرى – جۇسەكەڭ. - «الماتى اقشامى», 1989, 13 قازان). ال عابەڭ – عابيت مۇسىرەپوۆ: «...سىرلى دا سۇلۋ, سارابدال دا سيقىر ءسوز يەسى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ مەنىڭ ادەبي ۇستازىم ەكەنىن جاسىرا المايمىن», دەپ جان-جۇرەگىن ايقارا اشىپ, اعىنان جارىلادى.
اسىلى, جۇسىپبەكتانۋ – حح ع.ب. قازاق ادەبيەتىن وقىپ-ۇيرەنۋ, زەرتتەپ-زەردەلەۋ ىسىندە بەرەرى مول, دەرەگى كوپ, ءماندى باعىت, كەڭ ورىستەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ءارى تاقىرىپتىق ەرەكشەلىگى مەن جانر جۇيەسى ايقىن, كوركەمدىك كەڭىستىگى كەڭ, ءماتىن قۇبىلىسى مەن ديالوگ قىزمەتى ءماندى, تىلدىك-ستيلدىك سيپاتتارى ايشىقتى-ناقىشتى قىرلارىمەن نازار اۋدارتادى.
جۇسىپبەكتانۋ – قازاق ادەبيەتىندەگى باعىتى ايقىن, جانر جۇيەسى ءماندى, كوركەمدىك ءنارى مول, ايدىنى كەڭ, اعىسى كۇشتى اسىل ارنالاردىڭ ءبىرى.
راقىمجان تۇرىسبەك,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ەۇۋ پروفەسسورى
